BIR TILDE SО́ILEÝ – BIRLIK BASTAÝY

Til múddesi — el múddesi Memlekettik tildi túletý men qajettikke aınal­dy­rý­dyń joly san alýan. Bul oraıda Otanymyzda atqa­rylǵan is az emes. Sonyń bir ádemi úlgisin Parlament Májilisi kórsetti. Ulystyń uly kúni – Naýryz merekesi qarsańynda “Memlekettik til – el birliginiń kepili” degen taqyrypta alqaly jıyn ótkizip, til tolǵaýyn bıik minberden alýan túrli áńgimege arqaý etti. Ǵylymı-praktıkalyq konferensııa jaıly budan buryn habar bergen edik. Endi sol alqaly jıynda baıandama jasap, jetistigimiz qaısy, olqy tusymyz nede dep aǵynan jarylǵan Májilis Tóraǵasynan bastap, beldi de bedeldi salalardyń tizginin qolǵa ustap kele jatqan azamattardyń aıtqan oı-baılamdaryn oqyrmanǵa usynyp otyrmyz. Zań shyǵarýshy organnyń bul qadamy ózgelerdi oılandyryp, bilek sybanyp, ún qosyp jatsa quba-qup. Til máselesinde barlyǵymyz úshin baǵdarsham bolýǵa tıisti zańnamalyq aktiler bar. Olardyń birinshisi – “Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Til­der týraly” Zań, odan keıin – Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy. Osy negizgi qujattarda aıtylǵan biraz jaıdyń oryndalmaı jatqany belgili. Aldymen Til týraly Zańdy alaıyq. Zań­nyń 4-babynda “Memlekettik til – memlekettiń búkil aýmaǵynda, qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda qoldanylatyn memlekettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin jáne is qa­ǵaz­daryn júrgizý tili”, – dep jazylǵan. Biraq osy qaǵıdany oıdaǵydaı júzege asyrýda memlekettik organdarda naqty áre­ket tipti jetkiliksiz. Respýblıkanyń mem­lekettik organdary men uıym­darynda zańdardy, qaýly-qararlardy jáne basqa resmı qujattardy jaýapty adamdar negizinen orys tilinde daı­yn­daıdy, al olardyń memlekettik tildegi nusqasyn daıyndaý tutastaı aýdar­ma­shynyń enshisindegi iske aınaldy. О́zimizge tikeleı qatysy bar memlekettik tilde zań ázirleý máselesine toqtalsaq, Májiliske zań jobalarynyń deni Úkimetten túsedi. Úkimet zań jo­balaryn memlekettik tilde daıyndaý isinde áli kúnge eski ádetten aryla almaı keledi. Zań jobalary aldymen orys tilinde ázirlenip, sodan keıin ǵana memlekettik tilge aýdarylyp júr. Zań shyǵarýshy organ bolǵandyqtan, biz úshin eń úlken sheshilmegen másele osy. Jáne bul máseleniń tóńireginde isten góri sóz kóp. Is de­mek­shi, memlekettik tilde zańnamalyq aktiler ázir­leý qoldan kelmegen jaǵdaıda,  tym bolmasa olardy aýdarý sapasyn jaqsartý jónindegi áńgime­niń aıty­lyp kele jatqanyna da kóp boldy. Alaı­da, Úkimet Keńsesi óz ishinen Májiliske engiziletin zańnamalyq aktilerdiń memlekettik tildegi nusqa­syna saraptama júrgizip, aýdarma sapasyn teksere­tin bir qurylym jasaqtaı almaı-aq qoıdy. Osy másele boıynsha da aldaǵy ýaqytta Úkimet tara­py­nan naqty is-sharalar kútemiz. Til týraly Zańnyń 23-babynda: “Memleket­tik tildi belgili bir kólemde jáne biliktilik ta­lap­­taryna sáıkes bilýi qajet kásipterdiń, ma­man­dyqtardyń jáne laýazymdardyń tizbesi Qa­zaqstan Respýblıkasy zańdarymen belgilenedi” degen norma bar. Osy bir ǵana normany ómirge engizýdiń ózi memlekettik tildiń jaǵdaıyn kóp ilgeri jyl­jytar edi. Jalpy, memlekettik tildiń qol­da­nylýyna qatysty normalardy anyqtaı túsý ári jetildirý úshin “Til týraly” Zańǵa ózge­rister men tolyqtyrýlar engizý qajettiligi de týyndap otyr. Baǵdarlamalyq qujattarda jazylǵan talap­tar­dyń oryndalmaıtynyna, sonyń saldarynan asa zárý máseleler sheshimin taba almaı, problemaǵa aınalyp jatatynyna mynadaı bir qarapaıym mysal keltireıin. Tilderdi qoldaný men damy­tý­dyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan mem­le­kettik baǵ­­darlamasynda onyń min­det­teriniń biri retinde “Mem­lekettik ter­mı­no­logııalyq komıssııanyń mártebesin arttyrý, onyń erejesin, mindetterin, qu­rylymyn qaı­ta qaraý” kórsetilgen. Alaıda, bul talap oryndalmady. Termınologııa búgingi kúni eń kúrdeli jáne prob­lemasy kóp sala. Qazir ne kóp, ja­ry­sa shyǵyp jatqan jańa sózder kóp. Sózdikter ala-qula. Ká­si­bı, salalyq, ǵylymı ter­mın­­derdiń ár jerde ártúrli jazy­lýy bárimizdi de jańyldyrdy. Qaıbir basy­lym­dar sózja­sam­nyń neshe túrli nusqa­la­ryn usynyp júr. Olardyń prınsıpine súıensek, aýda­ryl­maıtyn birde bir sóz bol­maýy kerek. Qazaq tilinde ter­mın qabyldaýdyń ǵylymı prınsıpterin negizdep, qa­lyp­tastyrý jolynda kóp eńbek sińirgen, termın jasaýda tilimizdiń múmkindigin sarqa paıdalaný kerektigin jaqtaǵan ǵulama ǵalymdarymyzdyń biri Qudaıbergen Jubanovtyń ózi de halyqaralyq termınderdi jappaı aýdara berýge bolmaıtynyn eskertken edi. Kerek jerinde aýdarǵan jón shyǵar. Alaıda, ońdy-soldy aýdarýdyń saldarynan jurttyń qyljaǵyna aınalǵan sózder kóbeıip, keıde óz sózimizdi ózimiz túsinbeı jatatyn jaǵdaıǵa jettik. Mysaly: “Qyltımaǵa shyǵyp, shaptyrmaǵa qaradym” degen sózge ne dersiz. Mundaı ári aıtýǵa uıat, ári múldem túsiniksiz tárjimelerdi ózderińiz de kezdestirip júrgen shyǵarsyzdar. Sol sekildi gazetti – “ja­rııadat”, mıneraldy – “arasan”, ensıklo­pe­dııany – “maǵlutnama”, tehnologty – “jasa­lymger”, tabletkany – “túımedaq”, drajeni – “qaptama”, t.b. deıtin keleńsiz tendensııa bar. Jappaı tárjimeleý men bet-betimen termın jasaýshylyq osyǵan jetkizip otyr. Bul máselede tártip bolmasa, qalyń jurt­shy­lyqty bylaı qoıǵanda, termın jasaýshy maman­dary­myzdyń ózi kóp uzamaı ábden shatasatynyn, al ýaqyt óte kele ony retke keltirý óte qıynǵa soǵa­tynyn qazirdiń ózinde sezip otyrmyz. Bul jaǵdaı zań mátininiń aýdarmasymen jumys isteý barysynda depýtattar qaýymyna bir uǵymnyń birneshe nusqasyn usynyp, qıyndyq týǵyzyp júr. Budan shyǵatyn qorytyndy Termınkomǵa memlekettik organ mártebesin berý kerek. Qazir Ter­mınkom sheshimderiniń min­detti kúshi joq, sondyqtan ol bekitken sózdi alýǵa da, almaýǵa da bolady. Termınkomdy memlekettik organ retinde qaıta qurýdyń múmkindigi bolmasa, onyń sheshimderine Úkimet qaýlysymen mindetti kúsh berý kerek bolar. Termınologııalyq elektron­dyq qor jasaý jó­nindegi áńgime de sheshimin tappady. Áli kúnge deıin osyndaı qordyń bolmaýy­nan bir termınniń alty ret qa­byl­danǵan kezi de bolypty. Ter­mın­­kom termınder men ataýlar máselesin myqtap qolǵa alýǵa tıis. Qoǵam ómiriniń eko­nomıka, ǵy­lym, bilim, mádenıet pen óner sııaq­ty sektorlary óz kezeginde sala-salaǵa taramdalyp ketetini belgili. Mine, osy salalardyń árqaısy­synda basshylyqqa aly­natyn bir ǵana sózdik bolýǵa tıis. Oǵan sol sala­da shyǵyp  úlgergen barlyq sózdik­terdegi qam­tyl­ǵan jáne jurtshylyq qabyldaǵan sózder ekshe­­lip alynýy kerek. Bul jerde eskerte ketetin bir má­sele, men resmı til, zań termın­deri jóninde aı­typ turmyn. Al jalpy qazaqtyń tiline mundaı talap qoıa almaıtynymyz belgili. Bir uǵymdy bir­neshe sınonımmen aıtýǵa bolatyn qazaq tiliniń múm­kindigin mundaı talappen tusaýlap tastaýǵa, árıne, bolmaıdy. Tilimizdiń tolyqqandy qoldanylýyna qatysty taǵy bir ózekti másele bar. Ol kópshiliktiń qoly jetimdi elektrondy aqparat quraly – televızııa­daǵy tildiń jaıy. Bul turǵydan da kóp áńgime qozǵaýǵa bolady... Taǵy bir nazar aýdaratyn másele, endigi jerde sany ulǵaıǵan qazaq mektepteriniń bedeli men básekege qabilettiligin arttyrý máselesi. Ras, qazaq mektepteriniń ártúrli jarystarda alyp júr­gen oryndaryna, basqa da kórsetkishterine qara­ǵan­da, ózge mektepterden kem emes sııaqty. Al baıy­byna baryp qaraıtyn bolsańyzdar, bul kór­setkishter negizinen jekelegen qabiletti bala­lar­dyń úlesine tıip júrgenin kóremiz. Bylaısha aıt­qanda, qudaıǵa shúkir, qazaqtyń daryndy balalary az emes. Meniń aıtpaǵym – qazaq mektepteriniń jalpy deńgeıin kóterý. Jasyratyny joq, bala­syn qazaq mektebine namysqa tyrysyp berip jatatyn jaǵdaılar da az emes. Osynyń ózi-aq kóp nárseni ańǵartady. Qazaq mektepteriniń bedeli men ataq-abyroıy bizdegi túrik lıseılerindeı asqaq­tap tursa, qazaq qana emes, basqa ult ókilderi de balasyn qazaq mektebi­ne berýge yntaly bolar edi. Qazaq mektepteriniń qajetine basa kóńil bólinip otyrǵan dál qazirgideı kezeńde olardyń deńgeıin meılinshe kóterý – osy salada qyzmet etip júrgen barsha azamattary­myz­dyń qasterli mindeti ári ult aldyndaǵy paryzy. Memlekettik tildi laıyqty deńgeıde oqytyp-úıretýdi basqa mektepterden de talap etý kerek. О́zge ult mektepterinde oqıtyn balalar mektep bitirgende qazaq tilin ıgerip shyǵatyn jaǵdaıǵa qol jetkizý kerek. Joǵary oqý oryndarynda da qazaq tilin oqytýdaǵy maqsat osyndaı bolýǵa tıis. Aldymyzda turǵan endigi mindet – joǵa­ry­da­ǵydaı jaılardy jáne olardan týyndaıtyn ózge de máselelerdi baıyppen sheshý. Aınalyp kel­gen­de áńgime bárimiz biletin “Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin” degen qaǵıdaǵa kelip tireledi. Tilimiz qoǵamda óz dárejesinde qoldanylýy úshin qazaqqa osy talapty oryndaýdan artyq eshteńe isteýdiń keregi de joq. Biz keıde kóp máseleniń ózimizge tirelip turǵanyn oılaı bermeımiz. Oral MUHAMEDJANOV, Parlament Májilisiniń Tóraǵasy, “Nur Otan” Halyqtyq Demokratııalyq partııasy fraksııasynyń jetekshisi.