Et óńdeýde ese jibermedik pe?

Elbasy 2011 jyly et eksportyn 60 myń tonnaǵa deıin jetkizýdi tapsyrǵany esimizde. Sol jyly Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolyp Asyljan Ma­mytbekov taǵaıyndalǵan edi. Jańa mınıstrdiń negizgi mıssııasy da etti mal sharýashylyǵyn damytý bolǵan. Ol 2016 jylǵa deıin vedomstvony basqarǵan ýaqytta osy baǵytta «Sybaǵa», «Bereke», «Altyn asyq» sekil­di birqatar baǵdarlamalar qabyl­dandy. Qoǵam ettiń esebin A.Mamytbekovten suraıtyny sodan bolsa kerek.

О́tken jyldyń qorytyn­dysy boıynsha, Qazaqstannan shet­elge 63,6 myń tonna et eksport­talyp, Elbasy tapsyrmasy ke­shigip bolsa da oryndalyp otyr­ǵan. Et odaǵynyń tóraǵasy A.Ma­myt­bekov belgilengen mejege ke­shigip jetýimizdiń sebebi retin­de mal basyn sanaǵanda kór­­­set­­kish kóbeıtilip kór­setil­­­genin alǵa tartady. Onyń aıtýyn­sha, birer jyl bu­­ryn iri qara basy 6 mln dep kór­se­til­ge­nimen, shyn máninde kór­set­kish 25 paıyzǵa az bolyp shyq­­qan. Memleketten nesıe alý úshin sharýa­lardyń iri qara qujat­­taryn qoldan jasaıtyny tú­sinikti. Máselen, et ekspor­tyn damytý úshin berilgen nesıeler arqy­ly respýblıka boıyn­sha et baǵytyndaǵy 20 myńnan as­tam jańa sha­rýa qojalyqtary ashylǵan. Onyń basym bóligi – úı sharýa­shylyqtary nemese qosal­qy sha­rýashylyqtar. Iаǵnı, qara­paıym aýyl turǵyn­­dary­nyń alǵan shaǵyn nesıeleri. Al bul shaǵyn nesıelerdiń joǵa­ry­daǵydaı mal qu­jat­taryn qol­dan jasap, alynǵan nesıeniń maq­­sa­t­syz paıdalanylýy ábden múm­kin ekeni belgili.

Et sharýashylyǵynyń aldyna qoıylǵan mindetteme to­ly­ǵymen oryndalyp otyr de­ge­nimiz­ben, bul mejege jetý úshin qaı kózden qansha qarajat jum­­salǵany belgisiz. Eldegi kez kel­­gen basqa sala sekildi, et shar­ýa­­­­­shylyǵy da tolyǵymen úki­­met­tik qoldaýǵa qarap otyr. Sala­daǵy bıznes qaýymdastyq sa­lyq tólep bıýdjetti toltyrý­shy emes, Úkimet qarajatyn ıgerip, berilgen tapsyrmany oryndaýshy bolyp qana otyr. Sózimizge dálel bolý úshin sońǵy birneshe jyldaǵy myna statıs­tıkaǵa kóz júgirteıik. 2014 jyly Qazaq­stan­ǵa she­tel­­den 58,2 mln AQSh dolla­ry­­­na baǵa­lanǵan tiri mal ım­port­­­­talǵan. 2015-2016 jyldary kór­­setkish 25,9 jáne 19,5 mln dol­larǵa deıin tómendegenimen, keıin qaıtadan 26,2 mln dollarǵa ósip, 2018 jyly tipti 53,7 mln dollarǵa jetken. Sonyń ishinde mal basy negi­zinen AQSh pen Re­seı­­den satyp alynǵan.

Aıta keterligi, mal basyn asyl­dandyrǵysy keletin sharýa tike­leı shetelden ımport­taı al­maı­­dy. Aradaǵy deldal kom­pa­nııa­lardyń qyzmetine júgi­ný kerek. Shetelden asyl tu­qym­dy mal ımporttap berýmen aı­na­ly­sa­tyn arnaıy kompanııa­lar bar. Bul kompanııalardyń qyzmet qu­ny­nyń qymbat bol­ǵany bylaı tursyn, keı jaǵ­daılarda tikeleı zań buzý­shy­lyqtar da anyqtalǵan. Bul týraly jaqynda sharýalar el­ordaǵa jınalyp baspasóz kon­­­ferensııasyn ótkizgende bı­­­lik­ke shaǵym túsirgen edi. O­lar­dyń pikirinshe, she­tel­­den asyl tu­qym­dy mal ım­port­­­taý­men is jú­zin­de aınaly­syp otyrǵan jalǵyz kompanııa – reseılik, naqty aıt­qan­d­a Tatarstanda tirkelgen «KamAgro» jaýapkershiligi shek­teýli qoǵamdastyǵy. Osy monopolıst kom­panııa shetelden keletin asyl tuqymdy mal basynyń baǵa­sy­na da áser etip otyr.

Sońǵy birer jylda shetelden ımporttalatyn mal basynyń kó­beıý­in tıisti mınıstrlik maldy asyldandyrý dep túsindirýi múm­kin. Al daıyn et pen et ónim­de­riniń ımportynyń artqanyna jaýap bere alatyn eshkim joq. 2014 jyly elge 252,6 mln AQSh dollarynyń et jáne et ónim­de­ri ımporttalsa, 2015-2016 jyl­dary kórsetkish tıisinshe 200 jáne 160 mln dollarǵa tómen­de­geni­men, 2017-2018 jyldary qaı­tadan 207 jáne 211 mln dol­lar­ǵa kóbeıip ketken. Árıne osy ýaqyt aralyǵynda eksport kólemi de 2016 jylǵy 18,9 mln dollardan 2017 jyly 20,9 mln dollarǵa, al 2018 jyly 45 mln dollarǵa kóbeıgen. Degenmen, 45 mln dollarǵa et sattyq dep keýde qaqqanymyzben, syrttan satyp alǵan etimizdiń odan 5 ese kóp bolyp otyrǵany Úkimette eshkimdi tolǵandyryp otyrǵan joq. Onyń ústine aldyńǵy jyly 53,7 mln dollarǵa tiri mal satyp alyp, syrtqa satqan mal­dyń quny 30 mln dollardy qu­ra­ǵan. Tirideı de, soıylǵan kú­ıin­de de, et sharýashylyǵynda da biz áli ımporttaýshy el bolyp qalyp otyrmyz. Eksport pen ımporttyń arasy birneshe ese alshaqtaǵan. Endi et eksportyn 63 myń tonnaǵa jetkizip tas­ta­ǵa­nymyzdyń sebebi de túsinikti bolar.

Aıtpaqshy, maldy tirideı satý 2018 jyly ǵana kóbeıgen. Máselen, 2014-2017 jyl­­dary shetelge bar bolǵany 3-4 mln AQSh dollarynyń ma­lyn tirideı satqan. Tek 2018 jyly ǵana kórsetkish 30 mln dol­lar­ǵa bir-aq jetken.

Taǵy bir aıta keterligi, tiri­deı mal basyn shetelge satýǵa mı­nıs­tr­lik tyıym sal­maq. A.Ma­myt­­bekovtyń aıtýyn­sha, bul el­degi et baǵasyn tó­men­det­peı­di. Bar bolǵany deldaldardyń paıdasyn eselep, bıznestiń kó­leń­kege ketýine túrtki bola­dy. Bul turǵyda Et odaǵy tóra­ǵasy sóziniń jany bar. Qazir­diń ózinde otandyq et kom­bı­nat­tary usynyp otyrǵan baǵa О́zbekstannan anaǵurlym qymbat. Iаǵnı, bizde óń­del­gen et О́zbekstanda óńdelgen etten qymbat bolady degen sóz. Osydan-aq tiri maldy syrtqa sa­týǵa tyıym salý ıdeıasynyń qaı jaqtan kelip otyrǵanyn anyq­taýǵa bolady. Al qymbat baǵa usynyp otyrǵan otandyq kombınattardan góri ońtústiktiń sharýalary maldy О́zbekstanǵa satýǵa nege qushtar deısiz ǵoı? О́ıtkeni О́zbekstan maldyń terisi men júnin de satyp alady. Al bizde bul sala joq. Sondyqtan sharýalar úshin О́zbekstan naryǵy tıim­di­­rek. Máseleniń bir ushy eldegi te­ri men jún óń­deý­diń damy­maýyn­da eken. 

Qoryta aıtqanda, A.Ma­myt­be­­ko­vtyń bastaǵan kam­panııasy et eksportyn 60 myń tonnadan asyr­ǵanymen, bul Qazaqstanda et óndirisi damydy degen sóz emes. Árıne min­det oryndaldy. Biraq bıznes bu­rynǵy qalpynda. Ha­lyq­tyń jep otyrǵan eti shetelge eksporttalyp, ishki naryqqa she­­tel­­­den ákelip satylýda. Er­kin saýda qaǵıdasynda eks­­port­­pen birge ımporttyń da kóbeı­ge­ninde ábestik joq shy­ǵar, bi­raq bul jerdegi másele – aýyl sharýa­shy­lyǵynyń áli kúnge deıin bız­nestiń bir salasy re­tinde qa­lyp­tas­paýy.