Aqyl-oıdyń brendi

Prezıdent kóp jyl dıplomatııa­lyq qyzmette bolǵandyqtan álemdik deń­geıdegi kóptegen tulǵany nazardan tys qaldyrmady. Ǵylymdy, máde­nıet pen ádebıetti damytýǵa zor úles qosqan, búkil adamzatqa ortaq oıshyl ǵulamalar eńbegi qandaı ról atqar­sa, Abaı eńbekteri de sol sııaqty, ol ǵalam­dyq qundylyqqa aınalatyn alyp tulǵa degen senim alǵa tartylady. «Mysaly, Qytaıda Lao-szy men Kon­fý­sıı, Reseıde Dostoevskıı men Tols­toı, Fransııada Volter men Rýsso. Al qazaq­tardyń mádenıetin, dástúrin, bitim-bolmysyn Abaı arqyly tanytýǵa bolady», deıdi Q. Toqaev.

Qasym-Jomart Kemeluly Abaı shyǵarmalaryn muqııat oqýǵa sha­qyrady, sebebi onyń «túrli úde­risterge qatysty kózqarasy búgingi Qazaqstan úshin asa mańyzdy. Qazaq­standyqtardyń úıinde Abaıdyń kitaptary jáne M.Áýezovtiń «Abaı joly» romany bolýy tıis deıdi. Tórinde Abaıy turǵan qazaq rýhanı ósip-órkendeıdi, órkenıetten artta qalmaıdy degen oıdy sanaǵa uıalatady. Abaı shyǵarmalaryna mán bersek, aqynnyń ǵylym men bilimge erekshe nazar aýdarǵanyn ańǵaramyz. Álemniń órkenıeti men fılosofııasy, ǵylymy men mádenıeti Abaıdyń rýhanı jaǵynan ósýine aıtarlyq­taı áser etkeni taǵy aıan. Ol Batys pen Shyǵystyń mádenıetin sheber ushtastyra bildi. Son­dyqtan da Abaı ózge tilderdi úı­renýge shaqyrady.

Abaıdyń bul kózqarasy qazirgi zaman talabyna saıma-saı. «Ár­bireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymenen birdeılik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaıdy» deıdi. Basqa eldermen básekeles bolý úshin, damyǵan elder qatarynan qalmaý úshin qaı salada bolsyn kóp tildi, ásirese halyqaralyq tilderdi meńgerý mańyzdy. Sondyqtan da biz aldyńǵy qatardaǵy elderdiń qu­ramyna kirýdiń bir sharty aǵyl­shyn tilin bilý dep sanaımyz. Maqala avtory aıtqandaı, «ózimizden ozyq tur­ǵan jurtpen deńgeıles bolý úshin onyń tilin meńgerýdiń mańyzy zor, aǵyl­shyn tilin úırenýge basymdyq berý qajet. Jas­tary­myz neǵurlym kóp tildi meń­gerse, soǵurlym múm­kindigi keńeıedi».

Bul zaman talabynan týyndap otyrǵan qajettilik. О́ıtkeni birneshe tilde erkin sóıleıtin, jaza biletin maman ǵana básekege qabiletti tulǵaǵa aına­latyny sózsiz. О́zge tilderdi bile­tin adamnyń tanymy keńeıip, basqa halyq­tyń mádenıetin, tarıhyn, dástúrin úırenedi, rýhanı bolmysy baııdy.

Qazaq halqynyń jan dúnıesi, rýhanı negizi bolatyn ana tilimiz Elbasy aıtqandaı «Máńgilik elimizben birge Máń­gilik til boldy. Bul máseleni daý­dyń taqyryby emes, ulttyń uıyt­qysy ete bilgenimiz jón. Bizdiń tilimiz mem­­lekettiń barlyq júıesinde qol­danylýy úshin biz ózimizdi ózimiz qamshy­laýymyz kerek jáne osyǵan ózimiz atsalysýymyz qajet». Bul jóninde Qasym-Jomart Kemeluly: «bárimiz ana tilimizdiń damýy men dáriptelýine nazar aýdaryp, onyń mártebesin arttyrýymyz kerek» dedi. Demek budan shyǵar qorytyndy – «ózge tildiń bárin bil, óz tilińdi qurmette» bolýy tıis.

Abaı shyǵarmashylyǵyna búgingi ýaqyt turǵysynan baǵa bersek, onyń bilim men ǵylym týraly oı-pikir­leri áli de mańyzy men mánin joǵalt­pa­ǵa­nyna kózimiz aıqyn jete túsedi. «Adamnyń bilimi qaqıqatqa, rastyqqa qumar bolyp, ár nárseniń túbin, hıkmetin bilmekke yntyqtyqpen bolady», degen uly aqyn. Abaıdyń bul tujyrymy qazirgi qoǵam úshin óte ózekti. Osy bir rýhanı serpilis ǵylym salasy jetkilikti qarjy­lan­dyrylyp, jaǵdaıymyz­dyń aldaǵy ýaqytta jaqsara túseti­ni­ne ılan­dyrady. Ǵalymdardyń jumy­sy kózge kórinbeıtin, «ınemen qudyq qazǵandaı» dep beker aıtyl­maǵan. Kúnnen-kúnge júıeli túrde eń­bek­tenbeseń jemisti nátıje shyqpaıdy. Sondyqtan jas­tary­myz ǵylymǵa bara bermeıdi, óz otba­syn baǵý úshin olar jumystan tez nátıje kútedi. Al kitap jazyp, mono­gra­fııa shyǵarý úshin talantty aıtpa­ǵanda, ýaqyt pen shydamdylyq kerek.

Talap boıynsha, doktorlyq dáreje alý úshin maqalalardy halyqara­lyq scopus bazasyndaǵy jýrnaldarda aǵylshyn tilinde jarııalaý kerek. Sondyqtan ǵalym bolǵysy kelgender aǵylshyn tilin úırenedi. Qazirgi kezde orta deńgeıde ómir súrý úshin ǵalymdarǵa birneshe ǵylymı jobaǵa qatysý qajet. Jobany aldyn ala da­ıyn­dap, ony ǵylym komıtetine usyn­ǵansha qanshama ter tógiledi. Sondyqtan ǵylymǵa qazirgi kezde tek entýzıastar, ǵylymdy shyn máninde súıetin tulǵalar barady. Al qoǵamnyń ǵylymsyz alǵa baspasy belgili. Bul rette Prezıdent maqalasynda: «Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleıdi. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keledi» deıdi.

Abaıdyń óleńderi men qara sózderi jastardy azamattyq rýhta tárbıeleýge, óz elin qurmettep, pa­t­rıottyq sezimdi ornyqtyrýǵa jáne ıntellektýaldy ult qalyptastyrýǵa shaqyrady. Abaıdyń negizgi zertteý nysany – adam. Hakimniń «tolyq adam» degen tujyrymy – bul ózi tereń fılosofııa. Muny tereń jáne jan-jaqty zertteý kerek. Ejelgi zamannan beri adamdar «tolyq adamnyń» mánin túsinýge tyrysty. «Tolyq adam» degenimiz qaı jaǵynan alǵanda da minsiz degenge jaqyn. «Tolyq adam» barlyq jaǵymdy qasıetterdiń jıyn­tyǵy dep túsinemiz. Maqala avtory­nyń tujyrymdamasy boıynsha bul «óte ilkimdi, ózine senimdi, izgilik pen jaqsylyqqa umtylatyn adam». Demek, bul moraldy, ıntellektýaldy, jaýap­­ker­shiligi mol adamdarǵa ǵana tán sıpat­tama. Prezıdenttiń «tolyq adam» kon­sepsııasy ómirimizdiń kez kelgen sa­lasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen ot­basy ınstıtýttarynyń negizgi tu­ǵyryna aınalýy kerek degen oıǵa qosyla otyryp, Abaıdyń mol murasy qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyp­tastyrýǵa qyzmet etetinine senemiz. Prezıdent maqalasy uly aqyn, kom­pozıtor, fılosof, aǵartýshy Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyl­dy­ǵyn toılaý qarsańynda shyqqany Abaı shy­ǵar­malaryn qaıta­dan jańa kóz­qaraspen, jańasha pa­ıymmen tereń­dep oqyp, taldaýdy talap etedi.

Zeınep BAZARBAEVA,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,

UǴA korrespondent-múshesi