Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń kemeńger oıshyl, ǵulama aǵartýshy jóninde «Abaı jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» dep atalatyn «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan kólemdi de kórkem maqalasy jyl basynda jurtshylyqty eleń etkizer dúnıe boldy. Onyń ózektiligi men ómirsheńdiginde sóz joq. Bile bilsek, Abaı taǵylymy bizdiń ulttyq ıdeologııamyzdyń túpqazyǵy, berik ustanymy.
Biz Abaıdy qansha tanyp-bildik desek te tereń oıly ǵulamanyń tujyrymdary búgingi zamandy jańasha kózqaraspen zerdeleýge jeteleıdi. Aıtýly maqala ústimizdegi jyly keń kólemde atalyp ótiletin Abaı mereıtoıynyń mańyzy men mánin oı eleginen ótkizip, aldymyzdaǵy aýqymdy jumystardyń baǵyt-baǵdaryn kórsetip otyr.
Abaı urpaq tárbıeleýge, jastardy sanaly, sapaly, salıqaly bolýǵa úndeıtin, jol silteıtin, baǵyt-baǵdar beretin kesek-kesek oılarymen oramdy. Jańa ǵasyrdaǵy urpaq úshin Abaı ilimi men bilimi, ásirese izdenimpaz jastar úshin kókeıkesti.
Maqalada atap kórsetkendeı, Abaı taǵylymdary barsha qazaqqa, aldymen bilimge qushtar jastarǵa úlgi. Mektep qabyrǵasynda júrip, birinshi kezekte Abaıdyń ómir jolyn, balalyq shaǵyn bilip ósse, keıinirekte zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasyn tushyna oqyp shyǵady, tárbıe alar tustaryn zerdesine toqıdy. Aqynnyń oıly óleńderi men taǵylym alarlyq qara sózderinde ulttyń bolmys-bitimi, turmys-tirshiligi, minezi men kelbeti aıqyn baıqalady. Osy erekshelikterdiń bárin jastarymyzdan bastap, jasamysqa deıin boıyna sińirip, ómirlik tájirıbe retinde qalyptastyrady.
Al kámelettik jasqa tolyp, shańyraq kótergen, otaý qurǵan jastardyń deni aldymen Abaı eskertkishine baryp, taǵzym etip, gúl shoqtaryn qoıady. Keıingi jyldary biz osyndaı úrdisti kórip, bilip, súısinip júrmiz. Árıne, zerdeli urpaq qalyptastyrý turǵysynda qoǵamdyq sanany silkintý, ǵylym men bilimniń, fılosofııalyq tujyrymdardy júzege asyrýdyń alar orny erekshe.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly ulttyq bolmystyń úlgisi retinde jańa qundylyqtarǵa jol ashý degenimiz, jańǵyrý dep ótkennen qol úzip qalmaı, qaıta ulttyq muralarymyzdy búgingi oń úrdistermen úılestire otyryp, oı eleginen ótkizip, jańasha damytýdy kózdeıtin qubylys dep atap kórsetti. Bul rette, Abaı bizge temirqazyq. Bile bilsek, oıshyl Abaı osydan júz jyldan astam ýaqyt buryn-aq ultymyzdy damytýǵa, jańǵyrtýǵa, jańarýǵa, kemeldenýge úndegen. Zaman kóshinen qalmaı, ilgeri qadam basýǵa, ilim men bilimdi úırenýge shaqyrǵan.
Osy oraıda Abaı óziniń halqymen árdaıym birge ekenin baǵamdaımyz. Elbasy aıtqandaı, «zamanalar aýysyp, dúnıe dıdary ózgerse de, halqymyzdyń Abaıǵa kóńili aınymaıdy, qaıta ýaqyt ótken saıyn onyń ulylyǵynyń tyń qyrlaryn ashyp, jańa syrlaryna qanyǵa túsedi» degen ónegeli sózi aqyn murasynyń máńgilik ósıet retinde baǵalanatynyn aıqyn ańǵartady.
Abaıdyń oıly shyǵarmalaryna zer salsaq, onyń únemi eldiń alǵa jyljýyna, ósip-órkendeýine shyn nıetimen tileýles bolǵanyn, osy ıdeıany barynsha dáriptegenin baıqaımyz. Osylaısha kemeńger tulǵa qazaqtyń damylsyz oqyp-úırengenin, halqynyń ozyq oıly bolǵanyn bar jan-tánimen qalady. «Ǵylym tappaı maqtanba» dep, bilimdi ıgermeıinshe, bıikterdiń baǵyna qoımaıtynyn aıtty. Ol «Biz ǵylymdy satyp mal izdemek emespiz», dep tujyrymdap, kerisinshe, el dáýletti bolýy úshin ǵylymdy ıgerý kerektigine nazar aýdardy. Uly Abaıdyń «Paıda oılama, ar oıla, talap qyl artyq bilýge» degen ónegeli ósıetin de osy turǵydan uǵynýymyz qajet.
Ǵulama oıshyl, aǵartýshynyń halqyn ilgeri damýǵa úndegen tujyrymdary qazir de asa ózekti. Tipti burynǵydan da zor mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sebebi biz HHI ǵasyrdaǵy ǵylymnyń maqsaty bıikke umtylý, alysqa qulash sermeý ekenin kórip otyrmyz.
Endigi jerde bizdiń mindetimiz – osy ilgeri umtylǵan uly kóshke ilesip qana qoımaı, aldyńǵy qatardan oıyp turyp oryn alý. «Ol úshin eń aldymen, bilim berý salasyn zamanǵa saı damytýymyz kerek», dep atap kórsetti Memleket basshysy.
Qazirgi álem kún saıyn emes, sát saıyn, saǵat saıyn ózgerýde. Barlyq salada jańa mindetter men tyń talaptar qoıylýda. Ǵylymdaǵy jańalyqtar adamdy alǵa jeteleıdi. Aqyl-oımen ǵana ozatyn kezeń keldi. Zaman kóshine ilesip, ilgeri jyljý úshin biz sananyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýimiz kerek.
Uly Abaı óz tusynda zamandastaryna synı kózben qarap, «Tereń oı, tereń ǵylym izdemeıdi, ótirik pen ósekti júndeı sabap» dep únemi kóńili tolmaı otyrdy. Bul búgin de kún tártibindegi ózekti másele. Bos sóz, ósek, ótirik, maqtanshaq, dańǵoılyq, ysyrapshyldyq sekildi keleńsiz jaıttardan arylatyn kez jetti.
Osy arada oıy tereń, zerdeli aqynnyń:
«...Toqtaýlylyq, qalypty, shydamdylyq,
Bul – qaırattan shyǵady, bilseń kerek.
Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,
Sonda tolyq bolasyń elden bólek», –
dep HIH ǵasyrda aıtqan oılary qazir de, bolashaq jastarǵa da sabaq bolar tereń taǵylym retinde ómirsheń ekendiginde daý joq.
Abaı aqyn, aǵartýshy, ǵulama oıshyl, bilikti aýdarmashy, kóregen adam ǵana emes, ómirdi tereń zerdelegen fılosof. Adam janyn muqııat zerttegen úlken pálsapashy. Bile bilgenge Abaı muralarynyń taǵylym alar tustary jeterlik. Biz sonyń bir parasyna ǵana toqtaldyq. Abaı álemi bizderdi alysqa qulash sermeýge úndeıdi.
Aqan BIJANOV,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor
ALMATY