Qazaqtyń uly shejireshisi kóregen kózdi, qara sózdi ǵulamasy Máshhúr Júsip Kópeıuly «Betpaq shólinde Nura degen jer bar edi. Sonda tasqa basylǵan tańbalar bar. Úsh júzdiń balasy arasynda qazaqtyń tańbalaryna qatysty talas bolsa sol tastan baryp qarasady. Alasha hannyń jarlyǵymen basylǵan tańba desedi» degen eken. «Tarıhtyń naǵyz keıipkeri – adamdar» deıdi oıshyldar.
Tarıh – adamzat balasynyń shynaıy jylnamasy, shejiresi, paıda bolǵannan bastap, búginge deıingi ómir aralyǵy, tirligi men maqsat-muraty desek bolady. Tańbaly tas – birligimiz ben yntymaǵymyzdyń, bútindigimiz ben maqsat-múddemizdiń qara shańyraǵy, memleket negiziniń altyn álippesi. Ǵylymymyz ben mádenıetimizdiń qaınar bulaǵy, qaınaǵan qazany der edim. Kórnekti ǵalym Álkeı Marǵulannyń jazba shejirelerinde «Qazaq saharasyndaǵy mádenıettiń bir jaryq túri – tarıhı dáýirlerde osy arany qonystap kelgen taıpalardyń tas betine jazyp qaldyrǵan belgileri» degen sóılem bar. Álkeı babamyzdyń pikirinshe tańbaly tasty alǵash zerttegen ǵalym A.I.Shrenk: «Tańbaly tastyń» zor ataqqa ıe bolýynyń sebebi, bul jerde qazaqtar uly mereke jasap, (uly jıyn desek te bolady) uran shaqyryp, bir el bolyp qosylǵan jeri deıdi. Sondyqtan bul tasty kóp ǵalymdar «tarıhtyń zor kýáligi» dep ataǵan» depti.
1970 jyldary Uly jazýshy Ilııas Esenberlın osy Tańbaly tasqa onyń tarıhyn, tabıǵatyn, ósimdikteri men janýarlar dúnıesin, jer qyrtysyn, oıy men qyryn zerttep, zerdeleý úshin birneshe ret kelgen eken. Osy zertteýleri arqyly «Kóshpendiler» trılogııasynyń «Almas qylysh» atty bólimin jazýyna septigi tıgen. Ábilqaıyrdan bóline kóshken Kereı men Jánibek handar HV ǵasyrdyń ortasynda «Tańbaly tasta» han keńesin shaqyryp barlyǵy keleshekte úsh júzge bólinip bir hanǵa baǵynýdy maquldasypty. Biraq bul úsh júzge bóliný máselesi birjola sheshilmeıdi. Arada talaı tolqýlar bolady. Osy májilisten keıin arada alpys jyl ótkende Qasymhannyń balasy Haqnazar hannyń kezinde búkil qazaq rýlary bir bitimge keledi. Úsh júz bop, úsh orda tikti. Al ol joly kúrdeli bir másele sheshildi. Halyq aqsaqaly Asan qaıǵy ár rýdyń belgisi etip tańba úlestirdi, dep jazdy Ilııas Esenberlın.
«Tańbaly tasqa» nazar aýdarǵandardyń ishinde ǵalymdar akademık Qanysh Sátbaevtyń atyna erekshe nazar aýdarady. «Jezqazǵan aýdanynyń kóne eskertkishteri» degen 1941 jyly jazǵan maqalasynda Q.Sátbaev ańyzdarǵa súıenip qazaqtyń qazaq bolǵan, tý tikken jeri tańbaly tas óńiri, dep atap kórsetedi. Belgili ǵalym J.Artyqbaev bolsa: qazirgi kúnge deıin shejire biletin aqsaqaldar tańbaly tasty Qanysh Sátbaev jazǵan mazmunda aıtyp keledi. Olardyń aıtýyna qaraǵanda Altyn Orda ydyrap, onyń quramyndaǵy elder sergeldeńde júrgende alty alash tobyna kiretin elder osy Tańbaly Nurada bas qosyp ózderiniń jeke memleket bolatynyn jarııa etken. Qazaqtyń «Tańbaly tasty» túp tamyrdaǵy Alasha han atymen baılanystyrýda da osy sebepti dep oılaımyz», deıdi.
Bul tańbaly tas birneshe márte tuǵyrlandy, odan kózden tasa etip joǵaltyp aldyq. Sońǵy márte Qyzylorda oblysynyń Syrdarııa aýdanyna jol tartqan edik. Keıin tańbaly tastyń bir bóligin alyp ketken azamat túrli jaǵdaılarǵa ushyrap, aqyrynda aýyl qarııalarynyń aıtqan aqyl keńesterimen tasty qaıta óz ornyna ákelip, astyn aq kirpishten órip tuǵyr jasap ornatypty. Osy jańa jaıǵa ornalastyrarda álgi eski tuǵyrdan shyny ydys shyǵypty, ishinde búktelgen qaǵazǵa «Biz tasty qaıtyp ornyna ákelip qoıdyq» dep on eki adam qol qoıyp, jazý jazyp qaldyrypty. «Qaıtqan zattyń qaıyry bar» deıdi dana halqymyz.
Tańbaly Nura óńirindegi jer ataýlary:
Nura – Betpaq dalanyń shólindegi tańbaly tas jatqan aımaq; Sákenniń sory – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllın Kolchaktyń túrmesinen qashyp qýǵynda júrgende Qaraǵandy, Jezqazǵan, Arqa óńirinen Qarataý asyp, Túrkistanǵa bara jatqanda keship kesip ótken úlken sor; Jyra – eki betkeıli eni úlken aryq. Kúz, kóktemgi jaýyn, qardyń sýy aǵyp, sorǵa quıylyp jatady; Nuranyń qara tuzy – Tańbaly tastan 1 shaqyrymdaı jerde uzyna boıy 2-2,5 shaqyrymnan asatyn tuzdy alqaby; Sheńgeldi – Tańbaly Nuranyń shyǵys búıirinde ornalasqan shalshyq sýly, sýy borsyǵan, jazy shybyn-shirkeıli, qorymdar men qabirleri jatqan óńir. Erterekte kóshpendilerdiń qonystanatyn jazǵy jaılaýy bolǵan eken; Tańbalynyń tuzy – Tańbaly jyranyń Teriskeı jaǵynda kóldeneńi 13 shaqyrym, uzyndyǵy 25 shaqyrym keletin, Ońtústikten teristikke qaraı sozylyp jatqan tuzdy alap; Shubar teńiz – tabany Tańbalynyń shyǵys-teriskeı betindegi Shubar teńiziniń tabany; Qaraqoıyn-Sámen kóli – Tańbalynyń shyǵysyndaǵy kóltabannyń orny; Jabykól, Saýmalkól, Aqjaıqyn, Ashykól, Qumkól, Telikólderi Shý men Sarysý ózenderinen nár alyp, kezinde sýy tasyp Syrǵa quıylǵan eken. Búginde Sarysýdyń sýy qańsyp Tańbalyǵa jete almaı jatyr. Áıtpese kezinde bul óńir ań-qusy, balyǵy jyrtylyp aıyrylatyn berekeli óńir bolǵan eken; Tańbaly, Ýyt, Sheńgeldi, Kenderli bulaqtary – sýy mol, arnasynan sýy tasyp, jaıyla aǵyp jatatyn sútti bulaqtar bolǵan; Buldyryqty bulaǵy – buldyryq degen qustyń jaz, kóktem, kúz mekenine aınalǵan jasyl jelegi jaıqalǵan jaılaý bolǵan; Qabaq – uzyna boıy sozylyp jatqan ústi qabaq, asty jaıyla jermen bitisip ketken jyraly qum jaqparlary; Qorym – bul óńirde baıalysh pen jyńǵyldyń qumymen aralastyryp qat-qabattap órilgen beıitter; Shópteri – baıalysh, saǵan, rań, ebelek, qara jýsan, qamys, sheńgel, sekseýil, maıda jabyspa shóp; «Eńkeı, «Inkaı», Qabaq Qulaq, Qulan jolaq, Qulan qyzyl-ataýlaryna kelsek, Bes qulan oqıǵasynda aıtylǵan jylqyǵa, hannyń yzǵarly qyrǵynynan aman qalǵan bes qulannyń taǵdyryna oraı atalyp qalǵan jer eken. Búginde osy ataýlardyń atymen óndiris oryndary atalady.
Halqymyz aıtyp júrgen «Bes qulan» hıkaıasynda, qazaq ertegilerinde jıi aıtylatyndaı Joshynyń, Alasha hannyń jaqsy kóretin balasyn qulannyń aıǵyry teýip óltiripti. Balanyń kegin qaıtarmaq bolǵan han qulandardyń birin qaldyrmaı qyrýdy buıyryp, kimde-kim osy buıryqty jyldam ári tııanaqty oryndasa soǵan kóp qazyna men qyzyn bermekke ýáde etip, jar salady. Dombaýyl degen batyr óziniń Eńkeı, Qabaqqulaq degen júırik tulparlarynyń birin minip, birin jetekke alyp qulandardy qyryp shyǵady. Sońynda bes qulan qalady. Aqyrynda olar Shý ózeninen ótip qumǵa qashady. Buryn «tomar ótkel» dese keıin «Bes qulannyń ótkeli» deıdi. Artynan qýyp qumǵa jetken batyrdyń eki aty da zoryǵyp óledi. Ol jerdi «Eńkeı», «Qabanqulaq» dep ataıdy. Jabyqkólden sý iship esterin jınap, Jabyqkóldiń Teriskeı batysyndaǵy qyrdyń ústinde jatady. Oq tıip jarasynan aqqan qany tamǵan jerdi «Qulan qyzyl» deıdi. Shý ózeni arnasynan ótken jerdegi sor basqan tóbeni «Qulan jolaq» deıdi. Olar osy jerde tuz jalap, sorǵa aýnap jaraly jerin emdese kerek. Arqa tósinde «Symtas», «Toqymtyqqan», «О́lkenniń jaılaýy», «Muńly qulynnyń taýy», «Jetiqońyr», «Aqkeńse», «Appaqtyń taqyry», «Qarabel», «Asqazan», «Itaıaq», «Espe», «Montaı-Totaı», «Toı», «Kókmuryn toı» degen jer ataýlary kezdesedi.
Elbasymyzdyń «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń mádenı-geografııalyq beldeýi – neshe ǵasyr ótse de bizdi kez kelgen rýhanı jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn sımvoldyq qalqanymyz, ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy. Ol – ulttyq biregeılik negizderiniń basty elementteriniń biri» degen sózi Sozaq dalasynyń boıtumarlary Tańbaly tas pen Aqbıkesh kesenesinen bastaý alatyn kóptegen dala jaýharlaryna arnap aıtylǵandaı bolady.
Maqsat QARǴABAI,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi