– Arýjan, Qazaqstannyń bala quqyǵy jónindegi ýákili bolyp taǵaıyndalǵanyńyz qoǵam úshin kútpegen, oqys sheshim sekildi áser qaldyrǵany ras. Sebebi bıliktiń ortasynan emes, qaýymnyń óz ishinen kelgen soń solaı qabyldaǵan bolarmyz. Áıtse de bul qyzmetke sizdi balalarmen jumys istegen uzaq jylǵy tájirıbeńiz jetektep ákelgenimen eshkim daýlasa qoımas. Bul salada másele de, qıyndyq ta kóp. Siz ózińizge júktelgen kóp mindettiń ishinde eń bastysy dep qaısysyn alabóten ataǵan bolar edińiz?
– Kez kelgen memlekettiń basty mindeti – áleýmettik jaǵdaıy nemese densaýlyq áleýetine qaramastan, balalardyń tolyq damýy úshin jan-jaqty jaǵdaı jasaý. Elimizde, ásirese densaýlyq saqtaý, bilim jáne áleýmettik qorǵaý salalaryna baılanysty sheshimin tappaǵan máseleler óte kóp. Balalardyń quqyǵyn qorǵaýdyń tetigi men joldaryn jańalap, qalyptastyrý, júıelengen birqatar qıyndyqtardyń sheshimin tabý birinshi kezektegi másele bolyp tur. Qazaqstan Respýblıkasynda balalardyń quqyǵyn qorǵaý boıynsha kimniń ýákil bolyp taǵaıyndalatynyna qaramastan, bul tetik kedergisiz jumys isteýi tıis. Eger retimen aıtsaq, balalardyń densaýlyǵy basty orynda tur.
Balalardyń jany men tánin jastaı múgedektikke uryndyrýdyń aldyn alý balanyń densaýlyǵy men ómirin qorǵaýdy, deni saý ult ósirýdi qamtamasyz etedi. Bul degenińiz bolashaqta balalar múgedektigine aparyp soqtyratyn aýrýlardy ýaqytynda anyqtaý, dıagnoz qoıý, emdeýdi erte bastan qolǵa alý, saýyqtyrý degen sóz. Búginde densaýlyǵynda kináraty bar balalardy saýyqtyrý men qalpyna keltirýdiń joldary eskirgen, ár balanyń ómiri jeke qarastyrylmaǵan ári syrqat balalardyń suranysyna jaýap bere almaıdy. Búgingi bul júıe Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi sekildi úsh bólek vedomstvonyń qyzmetine negizdelgen. Sol sebepti júıeni durys qurý úshin mańyzy zor daıyndyq jumysyn saýatty júrgizý mindetimiz. Eń bastysy, densaýlyq, áleýmettik qorǵaý jáne bilim kúshterin biriktire otyryp, júıeni halyqaralyq standarttarǵa saı qurý kerek. Medısınalyq-áleýmettik-pedagogıkalyq saýyqtyrýdaǵy vedomstvoaralyq qarym-qatynasty retke keltirý qajet. Ýákildiń qyzmeti bir adamnyń kózqarasyna jáne onyń komandasynyń qaırat-jigerine ǵana baılanysty emes. Onyń jumysy memlekettik qyzmet, qoǵamdyq uıymdar, dárigerler, pedagogter, ata-analar men aınalasyna sergek qaraıtyn adamdarmen, ıaǵnı árqaısymyzben – Qazaqstannyń barlyq eresek azamattarymen tyǵyz baılanysty.
– О́zińizge de belgili, úılesimdi ári keshendi bala tárbıesi bizdiń qoǵamdaǵy ótkir másele kúıinde qalyp keledi: búkil sport seksııalary, óner úıirmeleri, tipti jaı ǵana sabaqty qosymsha oqý degenniń bári de aqyly jáne arzan turmaıdy. Osy jaǵdaıǵa sizdiń uıymyńyzdyń yqpal etý múmkindigi bar ma?
– Ilgerirekte baǵdarlamamda aıtyp ótkenimdeı, kez kelgen eldiń basty kapıtaly – adamdar, ıaǵnı bul – sanaly, maqsatqa jetý jolynda talpynysy zor, básekege qabiletti bolyp ósýi úshin qajetti kúsh, qýat, qarjy búgin jumsalýy tıis balalar. О́z qabileti men múmkindigin júzege asyryp, jetistikke jetýi úshin olarǵa barlyq jaǵdaı búgin jasalýy tıis. Sport, mádenıet jáne ǵylym – sýısıdtiń, jasóspirimder arasyndaǵy qylmystyń, bolashaqta qylmys sanynyń azaıýynyń, keleshekte azamattardyń densaýlyǵyna az shyǵyndalýdyń eń bastysy aldyn alý sharasy bolmaq. Sondaı-aq bul jastardyń bilimi men tárbıesin keshendi sheshýdiń, qoǵamnyń moraldyq-psıhologııalyq ahýalyn durys qalyptastyrýdyń da amaly.
Bul jerde de qoldanystaǵy jastar men balalar saıasatyna túbegeıli ózgeris jasaý qajet. Qazaqstandyqtardyń jas býyny óz talanty men armanyn júzege asyrýdy búginnen bastap úırenýi kerek. Bul bizdiń qolymyzdan keletin, balalarymyzǵa berýge tıis basty múmkindigimiz. Olardy biz búgin qalaı tárbıelesek, Qazaqstannyń erteńgi keleshegi de solaı qalyptaspaq. Balalardyń mektepten tys ýaqytyn tıimdi uıymdastyrý úshin Qazaqstannyń barlyq óńirindegi ákimdikterge Ýákildik atynan hat joldanyp, jergilikti atqarýshy bılikten balalardy qosymsha bilim berýmen qamtyp, seksııalar men úıirmelerde jattyǵýy úshin tek bilim mekemelerinen ǵana emes, jeke kásipkerlik saladan, JShS, sport, mádenıet qaýymdastyqtarynan, ÚEU-ny tarta otyryp, jergilikti bıýdjetten qarjy qarastyrýdy suradym. Eger balalar eń bolmaǵanda eki úıirmede jattyǵýǵa múmkindik tapsa, ata-analardyń qarjysy únemdelip, bul aqshany sapaly tamaqtanýǵa, kıimge, birlesken otbasylyq qajettilikke baǵyttaǵan bolar edi. Balanyń durys damýy úshin qarjy salynýy kerek. О́kinishke qaraı, jergilikti atqarýshy oryndardan kelgen jaýaptardy jaltarma dep qabyldaýǵa májbúrmin. Olardyń maǵan joldaǵan hatynda aıtylǵan «60-80 paıyz balalar sabaqtan tys jattyǵýlarmen qamtyldy» degen jaýapqa óte kúmánmen qaraımyn. Eger bul shyn bolsa, olar aıtqandaı, balalardyń kópshiligi úıirmelerde jattyǵyp júrse, bul másele dál osylaı ótkir qoıylmas edi, jurt ishinde, onyń ishinde áleýmettik jelide synı turǵyda talqylanbas edi. Mysaly, Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri Bıbigúl Asylovanyń aıtýynsha, Almaty men Túrkistan oblystarynda bul kórsetkish 15 paıyzdan aspaıdy. Balalardyń bilimi men tárbıesine baılanysty jergilikti bıliktiń jalǵan qarym-qatynasy týraly men 5 qarashadaǵy Prezıdent Q.Toqaevpen ótken kezdesýimde da aıttym. Prezıdentke áleýmettik qorǵaý, densaýlyq saqtaý, bilim, ata-analardyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar quqyǵy boıynsha qabyldanýy tıis keshendi sheshimder mártebesi týraly baıandadym. Osyndaı birqatar memlekettik oryndar men jergilikti bıliktiń jalǵan aqparynan týyndaıtyn kúrdeli máselelerde qoldaý bildirýin ótindim. Sondaı-aq biz jynystyq zorlyq-zombylyq kórgen balalardyń quqyǵyn qorǵaý týraly da áńgime qozǵap, keıbir jaǵdaılardy Prezıdenttiń óz baqylaýyna alýyn ótindim. Birqatar baǵyttar boıynsha memleket qarjysyn tıimdi paıdalanýdyń joldaryn talqyladyq.
– Qazaqstandaǵy bala asyrap alýdyń aınalasynda daý-damaı kóp. Sheteldikter kedergisiz asyrap alyp kelgen qaragóz balalarymyz óz azamattarymyzdyń qamqorlyǵyna ońaılyqpen berile qoımaıdy. Bul salamen ýákildiktiń baılanysy qalaı?
– Qazaqstanda balalardyń quqyǵyn qorǵaý boıynsha birqatar zańdyq-normatıvtik baza bar. Biraq oryndalýynda kiltıpan jeterlik. Dál qazir Májiliste balalar quqyǵyn qorǵaý boıynsha tutas qujattar qaralyp jatyr. Ondaǵy jobalardyń biri jan basyna shaǵa qarjylandyrý, ıaǵnı Qazaqstannyń barlyq balasyn memlekettiń qarjysy esebinen qosymsha bilim berýdi qamtamasyz etip, aıryqsha bilim berýdiń qajettiligi bar balalarǵa arnalǵan túzetý qyzmetin jan basyna shaǵa otyryp qarjylandyrýdy kózdeıdi. Sondaı-aq áskerı shıelenisti aımaqtardan oralǵan balalarǵa kómek berý de zańdaǵy mańyzdy másele bolyp otyr. Májiliste qaralatyn zańnamaǵa óte mańyzdy túzetýler jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa qatysty. Máseleniń mánisi mynada: Qazaqstan aýmaǵynda tirkeýden ótken jáne qazaqstandyq balalardy sheteldikterdiń asyrap alýyna kómektesetin sheteldik agenttikter jumys isteıtini belgili. (Balalardy qorǵaý jáne balany sheteldiktiń asyrap alýyna qatysty yntymaqtastyq týraly Gaaga Konvensııasy, 2010 jyl)
Alaıda zańnamada ulttyń sheteldikterden bala asyrap alý basymdyǵy bolýyna qaramastan, elde qazaqstandyq azamattardyń bala asyrap alý prosesinde dál osyndaı qoldaýǵa ıe qazaqstandyq agenttikter joq. Bul shara Bala quqyqtary týraly Konvensııanyń 20-babyna sáıkes etnostyq shyǵý tegin, dinı jáne mádenı toby men ana tilin, bala tárbıesiniń sabaqtastyǵyn eskere otyryp, qazaqstandyq balalardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda qajet. 2018 jyldyń qarasha aıynda VIII Azamattyq forýmda «Ana úıi» qory bala asyrap alý jónindegi memlekettik emes Ulttyq agenttik qurý týraly bastama kóterdi. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaev qordyń bastamasyn qoldap, bul máseleni pysyqtaýdy tapsyrdy. Bul sheshim elimizdegi balalar úılerin deınstıtýalızasııalaý boıynsha kóptegen ÚEU-nyń kópjyldyq jumysynyń jalǵasy boldy jáne kóptegen úkimettik emes uıymdarǵa da, júzdegen jetimderge da úmit otyn jaqty – jaqyn arada bizdiń elimizde balalar úıleri uǵymynyń ózi joıylady, al ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalar otbasynda tárbıelený quqyǵyna ıe bolady. «Ana úıi», «Dom» QQ, sondaı-aq basqa da ÚEU Elbasynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin BǴM qurǵan jumys tobynyń quramyna kirdi. 2019 jyldyń 9 aıynda «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeksine túzetýler boıynsha usynystar pysyqtaldy. Kommersııalyq emes uıymdar bazasynda qazaqstandyq ulttyq agenttikterdi qurý qazaqstandyq asyrap alýshy ata-analardyń sheteldik asyrap alýshylarmen teńdigin belgilep, qazaqstandyq balalardyń quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etedi. Balalardy otbasyna ornalastyrý jónindegi fýnksııalar úkimettik emes jáne memlekettik sektorlar arasynda ajyratylatyn bolady. Bala asyrap alýǵa kómektesetin ulttyq agenttikter asyrap alýshy ata-analarǵa keńes berýdi, olardy moraldyq turǵyda ázirlep, súıemeldeýdi, balaǵa ata-analardy irikteýdi, sondaı-aq balalardy psıhologııalyq turǵyda daıarlaýdy júzege asyrady. Al qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq mindetin júzege asyratyn memlekettik organdar balalardy ornalastyrý salasynda esep júrgizip, úılestirý men baqylaýdy qolǵa alady. Balalardy otbasyna ornalastyrý jónindegi qyzmet memlekettik organdarda – ákimdikterde, ıývenaldy sottarda qalady.
– Balalar men jasóspirimderdiń qaýipsizdigi jaıynda sóz qozǵalǵanda eń aldymen oıǵa oralatyn sóz – «pedofıl». Qorǵansyz balalarymyzdyń qaýipsizdigin qalaı qamtamasyz etemiz jáne olardy pedofılderden qalaı qorǵaımyz?
– Prezıdent óz Joldaýynda asa aýyr qylmystar úshin jazany qatańdatý qajettigi týraly naqty aıta kelip, elimizde zańdardy tym izgilendirýge áýestengenin atap ótti. О́tkende Parlament Májilisiniń depýtattary Qylmystyq jáne qylmystyq is júrgizý zańnamasyn jetildirý boıynsha zań jobasyn talqylady. Bul túzetýlerdi men Bas prokýratýramen birlesip pysyqtadym. Bul zań jobasynyń normalarynda aýyr qylmystar, sonyń ishinde jynystyq zorlyq-zombylyq úshin jazany kúsheıtý kózdelgen. Men munymen tolyqtaı kelisemin. Zorlyqshylar joq nársege senip jazadan sytylyp ketemin dep oılamaýy kerek. Bul jerde qoǵamnyń osy zulymdyqqa qatysy kem emes. «Abaılyq» bala – osynyń mysaly. Bul sumdyq oqıǵa búkil BAQ, áleýmettik jelide keń kórinis tapty. Osy 7 jastaǵy balanyń isi boıynsha tergeý júrgizgende, biz jaǵdaıdy nazarǵa alyp, onyń otbasyna kómektestik. Biz sheteldik sarapshylardyń – sot-medısınalyq sarapshylardyń, psıhologtar men psıhıatrlardyń kómegine júginýge májbúr boldyq. Osy qylmystyq is boıynsha olarmen sóılespeı tura almadym. Kezdesýlerdiń birinde «balalar osyndaı qorqynyshty iske qalaı barady?» dep suradym. Joǵary synyptyń oqýshylary tómengi synyptyń balalaryn nege jábirleıdi? Jaratylys zańdylyǵy boıynsha, áýelden er bala qyzǵa nazar aýdarady emes pe? Bul suraqqa Reseı men Qyrǵyzstan psıhıatrlary birdeı daýyspen óte dál anyqtama berdi: bul jerde másele nápsiqumarlyqta nemese jynystyq túısigin qanaǵattandyrýǵa qatysty emes, eger balanyń óz-ózine senimdiligi bekimese, sport, shyǵarmashylyq sııaqty ózine qoljetimdi qyzyqty múmkindikter arqyly ishki senimin ornyqtyra almasa, ol beısanaly túrde óz aıaǵymen qurdymǵa qaraı bet alady. Jasóspirimder basqa adamnyń jeke basyn barynsha kemsitip, qorlaý arqyly óz-ózine senimdiligin nyǵaıta túsedi jáne bul zorlyq-zombylyq – jasóspirimderdiń ózin moıyndatýdyń eń shetin túri. Bul qorqynyshty. Al osyndaı jasóspirimderdi úlkenderdiń qorǵaýǵa kóshkeni odan da ótken qorqynyshty. Mektep ákimshiligi, jergilikti ákimdik, bilim bólimi, jergilikti polısııa, prokýratýra balaǵa jasalǵan qylmystyń zańdy tergelýine kedergi boldy, osylaısha Qazaqstannyń barlyq balalaryna eresekterdiń jábirleýshiler men agressorlardy qorǵaıtynyn kórsetip berdi. Esińizde bolsa, Saryaǵash aýdany bilim bóliminiń basshysy munyń múmkin emes ekenin, eger qylmys dáleldenetin bolsa, ornyn bosatatynyn aıtqan bolatyn. Ol sottan keıin de ornyn bosatqan joq, ol tipti qylmys dáleldengen kezde de jáne qylmystyq jaýapkershilik arqalaýǵa jasy jetken jábirleýshige merzim kesken sot úkiminen keıin de jumysynan bosaǵan joq.
Nege eresek adamdar búkil el aldynda zorlyqshyny qorǵaıdy, ol úshin tipti eshqandaı jaýapkershilik kótermeıdi? Men áli kúnge osyǵan tańǵalamyn. Semeı ınternatyndaǵy jábirlengen balalardyń isi sekildi, tipti pedofılderdi qorǵaǵan «qoǵamdyq belsendiler» de tabyldy. Al balalar bassyzdyqtyń bárin bilip otyr. Bala eger baqytsyzdyqqa ushyrap, ol týraly bireýge aıtsa, ózine bireýdiń qorǵan bolatynyna senbeıdi, kerisinshe, bári ózine jáne otbasyna jabyla ketetinin sezedi. О́zin ótirikshi dep aıyptaıdy, anasyn, ájesin durys tárbıe bere almaǵan jaman adamdardyń qataryna aparyp qosady. Eresekterdiń bári meniń quqyǵymdy taptaǵan meniń jábirleýshilerimdi qorǵaıdy dep oılaıdy. Qanshama jyldar boıy bizdiń júıe búkil elge osy mysaldy dáleldep keledi. Ar-ojdan, ádildik qaıda sonda? Osydan keıin balalardyń ózinen ne kútýge bolady? Sóıtip balalar ózinshe túıin jasaıdy: seni bireý qorǵaýy úshin sen qatygez, qylmysker bolýyń kerek. Sondyqtan osyǵan jol berip otyrǵan sheneýnikter jaýapkershilik arqalaýy tıis dep oılaımyn.
– Bala quqyqtary jónindegi ýákildiń kómegi qajet bolǵan qazaqstandyqtardan jyl basynan beri qansha ótinish kelip tústi? Bul ótinishterdiń mazmuny qandaı?
– Bala quqyǵy jónindegi ýákil qyzmetine men 18 maýsymnan bastap kiristim. Ata-analar tarapynan suraý-júginý kún saıyn kelip túsip jatady. Negizinen, otbasy barlyq memlekettik quzyrly mekemelerdiń esigin qaqqannan sharshap, tumsyǵy tasqa tirele bergennen keıin amalsyz bizge júginedi. Sol ótinishterdiń birinen tirlikten túńilgen jannyń janaıqaıy sezilse, birinen ómirlik qıyn túıindi sheshe almaı qamyqqan jannyń úni estiledi. Alaıda olardyń barlyǵy bizder, úlkender sheshýge tıisti problemalar. Orta eseppen aıyna 30-35 suraý salý kelip túsedi. Suraýdyń taqyryby san túrli: alıment ala almaı qınalǵan ananyń zary, jeńildikpen baspana alý týraly ótinishin memlekettik oryndardyń negizsiz qaıtarýy, ata-anasy ajyrasqan jaǵdaıda balanyń ornyn anyqtaýdyń zańdylyǵy, múmkindigi shekteýli balalardyń quqyǵynyń buzylýy, kámeletke jasy tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyq oqıǵasy týraly hattar jıi keledi. Sondaı-aq aýyr syrqattardy emdeý, múgedek balalardy kerek-jaraǵymen qamtamasyz etý, týabitti aqaýmen týǵan balalardy emdeý, onyń ishinde olardy mindetti aqysyz dári-dármekpen emdeý, taǵy sol sııaqty tolyp jatqan ótinishter bar.
– Balalardyń quqyqtaryn qorǵaýdaǵy qandaı máselelerdi siz neǵurlym ózekti dep sanaısyz?
– Balalardyń quqyǵyn qorǵaý salasynda ózekti emes máseleler bolmaıdy. Biraq bala máselesindegi basty faktor taǵy da jergilikti atqarýshy bılikke kelip tireledi, kómekke muqtaj balalar ómir súrip otyrǵan qalalardyń, kentterdiń, aýyldardyń ákimdikterine kelip tireledi. Sebebi qaı jerde bolsa da, mundaı sheshimderdiń oryndalýy óte baıaý júredi. Joǵaryda atalǵan problemalardy sheshý degenimiz – eldegi áleýmettik shıelenisti tómendetý degen sóz. Sondaı-aq bıýdjet esebinen ótetin ımıdjdik «is-sharalar» (konsertter, merekeler, sporttyq jarystar) sanyn shekteý qajet. Onyń ornyna balalar men jastarymyz bir-birimen ózara jaryssyn, ol úshin tegin baıqaýlar, festıvaldar men jarystardy molynan uıymdastyryp bereıik. Bul úshin sport zaldaryn nemese stadıondardy, teatr sahnalaryn ákimdikter aqy tólemeı alyp berýi qajet.
– Balalardyń ózderi sizge shaǵymdanǵan kezi boldy ma?
– Ázirge ondaı jaǵdaı bolǵan joq.
– Balalar úılerindegi balalar quqyqtarynyń saqtalýyn kim baqylaıdy jáne kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn buzǵany úshin ınternattardyń dırektorlary, tárbıeshiler jáne basqa da qyzmetkerler qandaı jaýapkershilikke tartylady?
– Balalar mekemelerinde balalardyń quqyqtaryn saqtaý úshin mekeme ákimshiligi jaýap beredi, ol zańǵa sáıkes sondaǵy balalardyń qamqorshysy.
Balalar mekemelerinde balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyn baqylaıtyndar:
– BǴM qaramaǵyndaǵy balalar úılerinde – qorǵanshylyq jáne qamqorshylyq jónindegi fýnksııalardy atqaratyn jergilikti atqarýshy organdardyń bilim bólimderi men basqarmalary.
– DSM qaramaǵyndaǵy balalar úılerinde – jergilikti atqarýshy organdardyń densaýlyq saqtaý bólimderi men basqarmalary.
– «Erekshe» balalarǵa (múgedek balalarǵa) arnalǵan ınternat úlgisindegi balalar mekemelerinde – jergilikti atqarýshy organnyń áleýmettik qorǵaý bólimderi men basqarmalary.
– Barlyq túrdegi jáne úlgidegi balalar mekemelerinde BǴM Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti.
Zań boıynsha balalar mekemesiniń ákimshiligi men qyzmetkerleri balalar quqyǵyn buzǵany úshin qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Is júzinde, ókinishke qaraı, mekeme ákimshiligi men onyń qyzmetkerleri óte sırek jazalanady. Meniń oıymsha, bul jerde másele, eń aldymen bilim bólimderi men basqarmalary aınalasynda tyǵyz ornyqqan tamyr-tanystyqta. Balalar mekemesindegi balanyń quqyqtary buzylǵan árbir jaǵdaı mekemeniń túri men úlgisine qaramastan ýákiletti, quqyq qorǵaý organdary men prokýratýra organdary tarapynan muqııat qadaǵalaýdyń nysanasy bolýy qajet. Balalarǵa tikeleı ári janama qatysy bar árbir jaǵdaı boıynsha tergeý júrgizilýi, kináli adamdar zańmen belgilengen jaýapkershilikke buljytpaı tartylýy tıis. Ázirge biz balalar quqyǵynyń buzylýyn anyqtaıtyn prokýrorlyq tekserýlerdiń nátıjesi boıynsha eshqandaı shara qoldanylmaıtynyn kórip otyrmyz. Kóbine bul tekserýler tek tekserý úshin ǵana ótedi. Sondyqtan júıeni túbegeıli ózgertý qajet. Balalar úıin múlde jańa úlgide jańǵyrtyp, ózgertý kerek.
– Balalardyń quqyqtaryn tıimdi qorǵaý úshin sizge taǵy qandaı ókilettikter qajet?
– Qazaqstannyń bala quqyǵy jónindegi ýákili – bul qoǵamdyq qyzmet. Qazir Bala quqyǵy ýákildigi týraly zańdy ózgertýge, ony halyqaralyq normalarǵa sáıkes keltirýge kúsh salyp jatyrmyn. Ýákilge aǵymdaǵy máseleler men keshendi máselelerdiń kópshiligin jedel jáne baısaldy sheshý úshin qyzmetkerler komandasy kerek, al qyzmetkerler shtaty – olar elimizdiń barlyq aımaqtaryndaǵy zańgerler, psıhologtar, pedagogter, áleýmettanýshylar. Al bizdiń balalarymyzdyń zańdy quqyqtaryn tolyq kólemde oryndaý úshin jergilikti bılik organdaryna yqpal etýdiń pármendi tetigi qajet. Kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryna qatysty barlyq zańdar men normalardyń oryndalýy boıynsha qoǵamdyq jáne memlekettik baqylaý qajet.
– Eger sizge resmı organdar men vedomstvolardyń kómegi qajet bolsa, olar dereý sizge kómektese me álde sozbuıdaǵa salyp, sońyn qurdymǵa jibere me?
– Joǵaryda keltirgen mysaldarda men ártúrli deńgeıdegi memlekettik organdarǵa júginýge týra keletin problemalarǵa árdaıym shynaıy qarym-qatynas bola bermeıtinin kórsettim. Kózboıaýshylyǵy kóp, nemquraıly qarym-qatynastyń da bolatynyn jasyrmaımyn, biraq ony jeńý qolymnan keledi, bastysy, adamdardy syndarly, tıimdi jumysqa baǵyttaı alý. Jumys babynda kámeletke tolmaǵandardyń isi jónindegi ınspektorlarmen, departament basshylary, orynbasarlary, ákimder, mınıstrler men vıse-mınıstrlermen sóılesýge týra keledi. Olardyń tarapynan salǵyrttyq baıqasam, jónsizdigin birden aıtamyn. Men bul jumysqa «dos bolý» úshin, bireýlermen qarym-qatynas ornatý úshin kelgem joq, maǵan jaıly oryntaq, bılik nemese aqsha qajet emes. Maǵan tek nátıje kerek. Eger nátıje bolmasa, laýazymdy tulǵanyń atqaratyn qyzmetine laıyqtyǵy týraly másele qoıýǵa daıynmyn. Memleket basshysy men Prezıdent Ákimshiligine balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerine jáne problemalaryn sheshýge zor kóńil bólgeni úshin, naqty qadamdar men sharalar úshin rahmetimdi aıtqym keledi.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»