ARTYNA IZGILIKTEN IZ QALDYRǴAN

О́zgelerge salmaq salmaı, aınalasyna qamqorlyqtyń nuryn shashyp júretin jandar bolady. Medısına ǵylymy salasynda ózindik iz qaldyrǵan, dáriger degen asa jaýapty mamandyqtyń qadirin arttyra bilgen Qýandyq Dúısenov sondaı júregi jomart, jany asyl azamat edi.Qýandyq Dúı­senuly 1940 jyly 1 sáýirde Aqtóbe ob­lysynyń Baı­ǵanın aýdanynda dúnıege kelgen. Ákesi Dúı­sen Uly Otan so­ǵy­syna qatysqan, ana­sy Se­ıilhan urpaq tár­bıe­sine basa kó­ńil ból­gen kisi. 1958 jyly Jarqamys orta mek­te­bin bitir­gen Q.Dúı­senov Aq­tóbe mem­lekettik medısına ıns­tı­tý­tyna oqýǵa túsedi. Ol bilim ala júrip, medısına ǵy­lymy, onyń ishinde ózi qalaǵan maman­dy­ǵy boıynsha zertteý ju­mystarymen aı­nalysady. Bilimin tájirıbemen ush­tas­tyryp, jańa bastamalarǵa um­ty­lys jasap, ǵylymdaǵy jańa­lyqt­ar­dy tynbaı izdestiredi. 1964 jyly bitirgen úzdik túlekterdiń ishinde ol osy oqý ornynyń ınfeksııalyq aýrýlar kafe­dra­sy­nyń emhanalyq ordınatýrasynda qyz­metke qaldy­ryl­dy. Eńbek jolyn bastaǵan sát­ten ǵylymı-zertteý jáne ustazdyq qyz­metti qatar alyp júrdi. Qýandyq Dúısenulynyń eńbek pen ǵylym jolyndaǵy eseli eńbegi, aza­mattyq tulǵasy jaıly za­man­dastary, áriptesteri jáne shá­kirt­teri er­ekshe yqylasqa toly pikir bil­dirgen. Sonyń biri Qazaqstan Ulttyq Ǵylym akademııasynyń kor­res­pon­dent-múshesi, professor Namaz Izim­bergenov: “Túsingen adamǵa Qýandyq osy ınstıtýttyń ıntellektýaldyq al­tyn qoryna jatatyn, onyń mo­raldyq dáre­je­sin arqalaýshy diń­gek­teriniń biri edi”, dep onyń at­qar­ǵan qyzmetine, azamattyq tulǵasyna jo­ǵary baǵa bergen. Ol Qýandyq ómirge qazaqtyń qara balalarynyń biri bolyp kelip, myna dúnıeden tek qana aýyl-aımaǵy emes, dúıim el maqtan etken, el damýynda óziniń belgili orny, onyń ıgiligi úshin arqalaǵan júgi bar abzal azamat bolyp ótkenin jazǵan. “Qýandyq Dúı­senuly medısına ǵylymynyń eń kúrdeli taraýlarynyń biri bolyp esep­teletin juqpaly aýrýlar sa­lasynda belgili ǵalym. Ǵalym bol­ǵan­da qandaı! Kóptiń biri emes, bi­re­geıi, búkil odaqqa belgili ǵalymdar Georgıı Rýdnev, Evgenıı Belozerov sııaqty maıtalmandardan óziniń ádil baǵasyn alǵan azamat edi. Onyń ǵalymdyq ereksheligi – áýeli ju­mys­ty istep alyp, onyń nátıjesin tájirıbede muqııat tekserip baryp qana jarııalaıtyn. Aqtóbe oblystyq aýrýhanasynda ádeıi emdeý laboratorııasyn uıym­das­tyryp bolyp, endi doktorlyq dıs­sertasııa jazyp jatqanda ómir­den ótti. Sondyqtan onyń dok­tor­lyq dısser­ta­sııasyn kitap­ha­na­lardan taba al­maısyz. Ony izdegen oqýshy ob­lystyq aýrýhananyń is-táji­rıbe­si­nen, apattan aman qalǵan sy­r­qat­tar­dyń ómirinen tabady. Professor Dúısenovtiń qazasy kazaq medısına ǵylymy úshin aýyr soqqy bolyp sanalady. Qýandyq tamasha dáriger edi. Elde dáriger kóp qoı. Al Qýandyq syrqattar ádeıi izdep kelip emdeletin dáriger edi”, dep tebirene otyryp eske alǵan. Q.Dúısenulynyń jan dosy, me­dısına ınstıtýtynyń sáýlelik an­yq­taý jáne sáýlelik emdeý ka­fe­dra­sy­nyń dosenti Temirhan Sultanov qa­zaqy aýyldan shyqsa da, Qýan­dyq­tyń joǵary oqýǵa túsken soń, orys tilin jete ıgerip alǵanyn, keıin medısına salasynda shákirtterge dáris­ter oqyǵanda oıyn jeńil de túsinikti jetkize alatyn qabiletine talaı jandardyń tań qalǵanyn atap ótken. Onyń óz joldastary men áriptes­te­riniń, aǵaıyn-týmalarynyń arasynda óte abyroıly azamat ekeni, ıns­tı­týtta, tipti Qazaqstanda úlken ǵa­lym-ınfeksıonıst ekendigi barsha­myzǵa málim. Sonymen qatar Qýandyqtyń sheber dombyrashy ekenin aıta kelip: “Meniń keıde tań qalatynym durys shyqpaıtyn dombyralar da Qýekeńniń qolynda kúmbirlep, boıdy eriksiz bılep alyp ketetindiginde. Qýandyq dombyrany kóbinese jumystan shar­shap kelgen kezde odan ózi erekshe nár alatyndaı kúmbirletip tartsa, keıbir jaǵd­aı­larda jurtshylyqtyń sura­ýy­men óziniń barlyq oryndaý sheberligin paıdalanyp, óte sheber­lik­pen kúı tolǵaǵanda tyńdaýshy qaýym kúıdiń tereń tolǵanysyna qalaı eriksiz be­rilip ketkendigin ańǵarmaı da qa­­latyn edi”, – deıdi. Medısına ǵylymdarynyń dok­tory, professor Ydyrys Almabaev stýdenttik jyldaryndaǵy Qýandyq Dúısenulynyń taǵylymyn bylaı eske alady: “О́zi biraz oılanyp otyr­dy da jaǵdaıymyzdy bilýge kóshti. Biz oǵan qazaq mektebin bitirip kelgenderge oqýdyń qıynǵa soǵyp júrgenin, kóp termınderge túsinbeı júrgenimizdi jáne de orys tili men latyn tili birdeı túsiniksiz ekenin tilge tıek ettik. Sol kezdegi bizge aıtqan aǵalyq qamqorlyq sóz­deri áli esimde: “Tek eńbekpen ǵana talaı shyńdardy alasyńdar”,- degeni bizge qamshy bolyp, qı­nal­ǵan shaq­tarda biraz súıeý boldy. Jyldar ótip jatty, ár barǵan jańa ka­fe­dra­dan aqjarqyn júzdi, jaıdary oqytýshyny kez­des­tir­sek degen oı ma­za­lap júrdi. Biraq onyń sáti 1972 jy­ly ınfeksııalyq aýrýlar ka­fe­dra­syna kelgenimizde tústi. Artqa qa­ıyr­ǵan qalyń buıralaý qoıý qara shashy keń mań­daı­ly jarqyn júzin er­ekshe beı­ne­le­gendeı. Aldyńǵy 1- kýrsta kezdes­ke­nimizge qaraǵanda eseı­geni, bilim shy­ńyn meńgergeni, ózi­ne-ózi senimdi ma­­man bolǵany aı­qyn kó­rinip turdy. Dá­risti ekpindetip oqyp, juqpaly aý­rý­­lardy qan maıdan etip sýrettep, al ózi sol maıdannyń sar­bazy eke­nin kórsete bil­di. Tájirıbelik sabaq, kóbinese aýrý janynda ótken­dik­ten, biz Qýandyq Dúısenulynan dá­ri­ger ádeptiligin, meıirimdiligin jáne ár derekke erekshe kóńil bólý ke­rek ekenin túsindik. “Hırýrg bo­lamyz” degen birazymyz juqpaly aýrýdyń mamany bolǵymyz kelip ketti. Osy kafedrada oqyp, pro­fes­sor Q.D. Dúısenovten dáris alyp júrip alǵan qorytyndymyz pándi meńgerý úshin, oqytýshyny súıý qajet ekendigi boldy. Ins­tıtýtty bitirgen soń Qýandyq Dúı­senulymen 20 jyldan astam ýaqyt birge eńbek etkende onyń segiz qyrly, bir syrly, naǵyz ultjandy azamat ekenine kózim jetti. Qýandyq Dúısenuly óz ti­li­miz­ge, qazaq halqynyń salt-dástúrine erekshe súıispenshilikpen, stý­dent­ter men jastarǵa qurmetpen qa­raý­shy edi. Professor Q.D.Dúısenov qandaı jaǵdaıda bolmasyn týra oıyn ashyq kórsetip, tyńdaýshyǵa anyq jet­ki­ze­tin. Instıtýt má­ji­lis­terinde sóı­legen sózderi naqty, taqyryptan aýytqymaı kókeıden shyǵatyn. Al jeke adamǵa qatysty qıyn suraqty talqylaǵanda ba­ryn­sha shynshyl bolyp, qaralyp otyr­ǵan jaǵdaıdyń basty sebepterine obektıvti sa­rap­tama beretin. Son­dyqtan ol kisige ókpelegen árip­tes­ter­di, óz basym, kezdestirgen joq­pyn. Ata qazaq óziniń azamattaryn ba­ǵa­laǵanda “segiz qyrly, bir syrly” dep qaraǵan. Qýandyq Dúısenulyn eske alǵanda onyń ǵylymdaǵy je­tis­tikteri men ustazdyǵy, uıym­das­ty­rý­shylyq qasıetterimen qatar basqa da qyrlary men syrlaryn aıtpaýǵa bolmaıdy. Onyń ónerge degen yqy­lasy ózgeshe edi. Ol dombyra ónerin erekshe dáripteıtin. Dombyra tart­qany talaı kisilerdi tań qal­dyryp, olardyń jan-júregin te­bi­rentkeni kóz aldymyzda. Kıim kıisi, júris-turysy da erekshe bolatyn. Ol kisi aýdıtorııaǵa kirip kelgende, ózimen birge jaqsy kóńil-kúıdi ala keletin”. Átteń, Qýandyq Dúısenulynyń jarqyn ǵumyry qysqa boldy. 1994 jyly dúnıeden ozdy. Búginde 70-ke tolyp aramyzda júrse, qalaı jarasar edi. Degenmen artynda elge jasaǵan eńbegi, halqy qurmetpen eske alyp otyratyn ardaqty esimi, ordaly otbasy, ulaǵatty urpaǵy qaldy. Ákesiniń jolyn qýǵan súıikti qyzy Aman­gúl Qýandyqqyzy medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, S.J.Asfendııarov atyn­daǵy QazUMÝ-dyń ınfeksııa jáne tropı­kalyq aýrýlar kafedrasynyń meńgerýshisi. Q.Dúısenuly alys saparlarǵa shyqqandy jany qalaǵan. Qyzynyń aıtýynsha, sol kezdegi Keńes Odaǵy quramyndaǵy kóptegen áıgili qa­la­larda bolyp, olardyń tarıhymen te­reńirek tanysyp, sáýletti ǵı­marat­taryn, murajaılaryn tama­sha­la­ǵan. Issapardan oralǵanda jaqyn-jýyqtaryna, kórshi-kólemderine kórikti kitaptardy, ádemi foto­sý­ret­terdi, ár túrli músinder men ba­zar­lyqtardy qýana-qýana úlestiretin bolǵan. Alaıda, ár adamǵa óziniń týǵan jeri ystyq qoı. Dáriger ǵalym demalysqa shyqqanda týǵan jeri Baıǵanın aýdanyna jáne súıikti jary Nurjamal Sısenqyzynyń týǵan jeri – Batys Qazaqstan oblysyna arnaıy barýdy dástúrge aınaldyrǵan. Amangúl Qýandyqqyzy óz este­liginde em izdegen adamdardyń úıge tolassyz kelip jatatynyn, tany­maı­tyn adamdardy da ákesi qabaq shytpaı qarsy alyp, emdep, úıinde jatqyzyp, bar qamqorlyǵyn ja­saıtynyn áńgimelep berdi. О́miri­niń sońǵy jylynda óziniń maman­dy­ǵyn tańdaǵan qyzynyń kandı­dat­tyq dıs­sertasııa qorǵaǵan má­jilisine qatysty. Otbasyn ardaq tutyp, qyzmetin baǵalaı bilgen Qýandyq Dúısenuly kóńili shat­ta­nyp: “Men shyn máninde baqytty adammyn!” dep aıtady eken. Biz biletin, el qurmettegen pr­o­fessor Qýandyq Dúısenuly osyn­daı jan edi. Qyzmettes bolǵan árip­testeri, týystary men joldas­ta­ry Q.Dúısenovtiń adamgershilik asyl qasıetterin joǵary ba­ǵa­laıdy. “Qazaqtyń jigiti osyndaı!” dep ózge elge kórsetse, eshqandaı qysylmaı, bar senimdi aqtap shy­ǵatyn azamat edi. Onyń kóptegen shákirtteri bıik belesterdi ba­ǵyn­dyryp, ǵylym jolynda úlken je­tistikterge jetti. “Artyna izgilikten iz qaldyrǵan” jannyń biri – Qýandyq Dúısenov. Meırambek QURMANǴAZIN, M.Ospanov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik medısına ýnıversıtetiniń ınfeksııalyq aýrýlar kafedrasynyń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty. Aqtóbe qalasy.