Saraıshyq – Uly dala murasy

Is-sharany uıymdastyrýshy tarap bul basqosýdy Al­tyn Ordanyń 750, Qasym han­nyń týǵanyna 575, Qazaq han­dyǵyna 555 jyl tolǵan tarıhı datalar qurmetine oraılastyryp, Joshy uly­sy hám Noǵaıly – Qazaq mem­le­ketiniń kindik qalasy bol­ǵan Saraıshyqtyń tarıhı­ mańyzy, sońǵy kezderi júr­gizilgen arheologııalyq zert­teýdiń nátıjeleri, qazba ke­zinde tabylǵan jádigerlerdi qalpyna keltirý máseleleri, qala tarıhyna qatysty ar­hıv­tik derekkózderdiń júıe­lenýi, sonymen qatar osy qalada orda tikken Qasym han­nyń ult tarıhynda alatyn orny týraly keleli keńes ótkizýdi qup kórgen syńaıly.

Mekeme basshysy, tarıh ǵy­lymdarynyń doktory Ábil­seıit Muqtar myrzanyń aı­týyn­sha, ótken jyly mýzeı-qoryqtyń qurylǵanyna 20 jyl tolý qurmetine oraı qa­zan aıynda «Joshy uly­sy jáne Saraıshyq: Qazaq mem­lekettiginiń bastaýy» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizip, oǵan Germanııa, Reseı, Túrkııa, Qytaı elderi­nen oqymystylar kelip qaty­syp­ty. Búgingi shara osynyń jalǵasy ispettes.

«Búgingi ótkizilip otyrǵan sharanyń maqsaty: Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ulytaý – 2019» halyqaralyq týrıstik forýmynda sóılegen sózinde: «Altyn Ordanyń negizin qa­laǵan Joshy hannyń esimin ulyqtaýdy mindetti túrde qolǵa alýymyz qajet» degen toqtamyn jandandyrý maqsa­tynda ótkizilip otyr», dedi Ábilseıit Qapızuly.

 Imperııalyq dáýirdiń kýágeri

Jıyn barysynda alǵash­qy sóz tizginin bastaǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık Hangeldi Áb­­janov: «Saraıshyq – Uly Da­lanyń murasy hám mura­ty, halqymyzdyń ımpe­rııalyq dáýirdi basynan ke­ship otyrǵan zamanda paıda bolǵan qala», deıdi. Negizinen al­ǵanda Altyn Orda dáýiri hal­­qymyzdyń tutas ulttyq bire­geılikke umtylǵan tusy. Demek Saraıshyq osyndaı uly tarıhtyń kýási jáne túrki tuqymdastardy biriktirýshi fak­tor dese, kelesi kezekte pikir aıtý múmkindigi bu­ıyr­­ǵan tanymal arheolog, tarıh ǵylymdarynyń dok­to­ry Zeınolla Samashev: «Saraıshyqtyń ulttyq má­denıet pen tarıhta alatyn or­ny orasan zor. Bul qala ta­rıhy Joshy ulysynyń taǵ­dyrymen sabaqtas. Hangeldi Mahmutuly aıtqandaı, Sa­raıshyq bizdiń ımperııalyq rý­hymyzdy tiril­tetin – se­man­tıkamyz. Sol sebepti oǵan uly tarıhtyń, uly jol­dyń bir pushpaǵy dep qa­raýymyz kerek. Ny­sanǵa 1988 jyldan bastap qazba jumystaryn júrgizdim. Eń qıyny, qala ornalasqan aýmaqty sý shaıýdan saqtaý sharasy edi. Bul dúnıe ótken jyly sheshimin tapty. Qazir zertteý jumystaryn júıeli júrgizýge múmkindik týdy. Ol úshin eń aldymen kadr-ma­man máselesin sheshý kerek. Bul isti H.Dosmuhamedov atyn­daǵy Atyraý memlekettik ýnı­­versıteti bazasynda qol­ǵa alǵan jón. Ekinshiden, ót­ken jyldyń sońynda qabyl­danǵan «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý jáne paı­da­laný týraly» zań aıasynda, alda atqarylýy tıis qazba ju­mystary burynǵydaı retsiz júrgizilmeı, qazyl­ǵan nysandy konservasııalaý isi talap boıynsha atqarylý kerek», dedi.

Rasynda Saraıshyq – joǵa­ryda ǵalym aǵalarymyz aıt­qan­daı, Altyn Orda dáýirinde kommýnıkasııasy damyǵan, kerýen joly basyp ótetin iri or­talyq bolǵany anyq. Bul týraly Ábilǵazy bahadúr «Saraıshyqqa Buqaradan kóp kerýen keletin edi», dep jaz­ǵany bar.

 Islam qanat jaıǵan qala

Sonymen qatar Saraı­shyq­ta ıslam dini keń qa­nat jaıǵan. «Saraıshyq» mem­­lekettik tarıhı-mádenı mý­zeı-qoryq basshysy Ábil­seıit Muqtardyń «Túrkistan» ga­zetiniń 20 aqpan kúngi sanynda jarııalaǵan maqalasynda: «Saraıshyq qalasy musylman dinin Joshy ulysynyń mem­lekettik dini deńgeıinde kó­ter­gen rýhanı astanasy boldy. Osynda Berke han men ini­si Toqaı Temir 1263 jyly mu­syl­man dinin qabyldady», depti.

Dál osy taqyrypty ke­ńeıtip baıandama jasaǵan Vıs­konsın-Madıson ýnı­ver­sıtetiniń professory, Na­zarbaev Ýnıversıteti túr­ki­­taný jáne qazaq tili ka­fe­drasynyń meńgerýshisi Iýlaı Shamıloǵlynyń sózine súıen­sek, arab saıahatshysy Ibn Bat­týtanyń dereginde aıtylatyn «Bul qalada túrkiden shyq­qan qurmetti taqýa dindar Ata turady», degen paıymdy «Bul kisi Iаssaýı tarıhatynyń iri ókili Saıt Ata bolýy múm­­kin», degen boljam aıtty. Sol sııaq­ty Florensııa kó­pesi F.Pegalotıdiń dere­gindegi «Saraıshyqtan Úrge­nishke deıin túıeli arbamen 30 kún júrdik», degeni jáne joǵa­rydaǵy Ibn Batýtanyń «Biz Sa­raı qalasynan at arbamen 10 kún júrip, Saraı-jýk­ke keldik. Bul Ulysý dep ata­latyn aǵysy qatty ózen­niń jaǵasynda gúldengen qa­la eken. Álemde  Baǵdattan keıingi ekinshi júzbeli kó­pir osyn­da eken», degen derek­terin Iý.Shamıloǵlynyń aýzy­nan estidik.

Saraıshyq qalasy jaıly zerttegen taǵy bir ǵalym qa­ryn­dasymyz Zıbagúl Ilııa­sova qalaǵa qatysty ja­zyl­ǵan arab derekterin alǵa tartty. Onyń paıymdaýyn­sha, 1250-1517 jyldary Mysyr jáne Sham jerinde bılik qurǵan mámlúktermen Altyn Orda arasynda dinı hám týys­tyq turǵydan baılanys bol­ǵan. Iаǵnı, bul qarym-qa­tynastar 1261-1438 jyldar aralyǵynda júrgizilgen. Bul jaıly 62 avtordyń de­rek-dáıegi bizge jetip otyr. Bulardyń arasynan Mámlúk sultanynyń sara­ıynda qyz­met etken oqymysty ál-Omarı, an-Nýaırı, Qalqa­shan­dıdiń eńbegi zor. Al Ba­t­ý­ta bolsa, Saraıshyq bı­leýshileriniń saltanaty jaıly: «Árbir qatyn kúımeli arbamen júredi. Kúıme sha­tyry altyn jalatqan sán­di. Attary jibek jabýly... Olardyń árqaısysynyń ús­tinde jibek kıim, bastarynda shoshaq bórik kıgen 4-5 qyzmetshi áıel. Kúıme so­ńynda túıe, ógiz jegilgen 300-ge jýyq arba, olarda qatyn­nyń qazynasy, dúnıe-múlki, kıim-keshegi, as-sýy artylǵan...» dep sýrettepti.

 Handar jerlengen – panteon

Saraıshyq qalasynyń ult tarıhyndaǵy taǵy bir artyq­shylyǵy – Joshy urpaq­tarynyń taqqa otyratyn saıası astanasy bolǵany. Tarıhı derekterde saılanǵan handar «Altyn taqqa» otyrǵany jaı­ly aıtylady. Sonymen qatar Saraıshyq – Joshy uly­synyń dańqty tulǵalary, han-sultandar jerlenetin panteon bolǵan. Bul jaıly venesııalyq monah Fra Maýranyń 1459 jyly jaz­ǵan eńbeginde anyq aıtyl­ǵan. Sondaı-aq qala orny­na arheologııalyq qazba ju­mysyn júrgizgen N.Arzıý­tov pen G.Pasevıchter bir aýyz­dan «Altyn Orda handary Saraıshyqta jerlengen» degen pátýa aıtsa, qazaq ǵalymy Á.Marǵulan 1524 jy­ly ómirden ótken ataqty Qasym han osy qalada jerlengen degen toqtam aıtypty.

Kerekýlik molda Máshhúr Júsip atamyz aıtqandaı, qa­zaqtyń aýzyn aqqa tıgizgen Qasym han ult tarıhynda orny zor tulǵa. Bıyl týǵanyna 575 jyl tolyp otyrǵan qa­zaq tarıhynda «Qasym han­nyń qasqa joly» degen máń­gilik  mura qaldyrǵan Qasym Jánibekuly jaıly tarıh ǵylymdarynyń doktory Nurlan Atyǵaev baıandama ja­sady.

Áýelgi sózin Qasym han­nyń ult tarıhyndaǵy róli jaıly aıtýdan bastaǵan ǵa­lym, Qazaqstannyń etnı­kalyq aýmaǵynyń qalyp­tasýyna eń úlken eńbek si­ńir­gen tulǵa ekenin aıtyp: «Tulǵanyń eńbegi men murasyna adal baǵa be­rý bizdiń mindetimiz. Osy ýa­qytqa deıin hannyń esimi beril­gen birde bir eldi meken, oqý orny, kóshe aty joq, eskerkish te ornatylmady» dedi. Sondaı-aq Qasym hannyń dúnıeden ótken jylyna da áli talas bar eken. «Tarıh-ı Rashıdıdiń» 1969 jylǵy N.Mıngýlov jasaǵan aýdarmasynda han hıjranyń 924 jyly qaıtys boldy dese, A.Ýrýnbaev bastaǵan ózbek oqymystylary joǵarydaǵy eńbektiń taǵy bir nusqasyna súıenip Qasym han hıjra 924 (1518) jyly dúnıeden ótti depti. Sońǵy nusqa durys, – deıdi Nurlan Ádilbekuly.

 Saraıshyqtyń 1741 jylǵy jospary tabyldy

Jıyn barysynda aıtyl­ǵan qýanyshty jańalyqtyń biri orta­ǵa­syrlyq Saraıshyq qala­shyǵynyń 1741 jylǵy jos­parynyń tabylýy. Atalǵan taqyrypta baıandama jasaǵan Atyraý oblysy «Tarıhı jáne mádenı murany zertteý» ortalyǵynyń jetekshisi Mu­qam­betqalı Kıpıevtiń aıtýynsha, joǵarydaǵy qundy qujat ótken jyly Reseı mem­lekettik áskerı-tarıhı ar­hıvinen tabylǵan eken. Jos­pardyń mashtaby 50, betindegi mátinder HVIII ǵa­syr­­dyń birinshi jartysynda qoldanǵan shapshań jazý úl­gisimen berilgen.

«Bizdiń oıymyzsha jos­par ortaǵasyrlyq Saraı­shyq qalashyǵynyń jany­nan bekinis salý úshin jasal­ǵan. О́ıtkeni, Orynbor komıs­sııasyn bas­qarǵan V.Tatı­shevtiń Jaıyq (Oral) qala­shy­ǵynan tómen aýmaqty qor­ǵaý maqsatynda qamaldar men bekinister salyp, oǵan ás­kerı polk jáne dvorıandardy tartý jobasy 1739 jy­ly maquldanǵany belgili. Dál osy joba aıasynda bul jospar jasalǵan bolýy múm­kin», deıdi Muqambetqalı Kıpıev.

Qalaı desek te, bul jos­par kóne Saraıshyqtyń tarıhı topografııasyn tanyp bilýge taptyrmas qundy eń­bek ekeni anyq.  Mysaly, jos­parda Jaıyq jáne Sa­ran­chınka ózenderi ortasynda ornalasqany, sony­men qatar ishki bekinisi «kreml», syrtqy qorǵandy «belo gorod» dep ataýy qa­la qurylymyn anyqtaýǵa múm­kindik týdyrýda kórinedi.

 * * *

Osylaı jarty kúnge so­zyl­ǵan jıyn sońynda qa­tysýshylar  tómendegi usy­nystardy qabyldady. Atap aıtqanda, Saraıshyq mý­zeı-qoryǵy ótken jyly bas­taǵan Joshy ulysyna qatys­ty ǵylymı-zertteý eks­pe­dısııasyn jalǵastyrý; Al­tyn Ordany ulyqtaıtyn ǵy­lymı-zertteý boıynsha kon­kýrs jarııalaý; mýzeı-qoryq jýrnalyn shyǵarý; «El bıleýshileri» alleıasyn jasaý; qazba jumystary barysynda tabylǵan saraı kesheni, onyń qaqpasy, mazaryn qalpyna keltirý taǵy basqa.

Osyndaǵy usynystardy qoldaı otyryp, óz oıyn aıtqan Parlament Májilisiniń depýtaty Beıbit Mamyraev, at­qa­rylýǵa tıis is-sharalar ót­ken jyly qabyldanǵan «Ta­rıhı-mádenı mura obek­ti­lerin qorǵaý jáne paıdalaný týraly» zań aıasynda ja­sal­ǵany durys degendi aı­typ: «Naqtyraq aıtqanda, bu­dan bylaı arheologııalyq qazba jumystar burynǵydaı retsiz júrgizilmeýi kerek. Son­dyqtan osynda aıtylǵan usynystardyń atqarylý teti­gin anyqtap, jumysty júıe­legen durys», dedi Beıbit Baı­maǵambetuly.

Basqosýdy qorytyn­dy­laǵan Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamentiniń dırektory Kúmis Qarsaqbaıqyzy da kópshilik qabyldaǵan usy­nystarǵa qoldaý bildiretinin aıtyp, búgingi sharanyń joǵary deńgeıde ótkenine rı­zashylyq bildirdi. Sonymen qatar kópshilik qaýym is-shara aıasynda uıymdastyrylǵan «Ortaǵasyrlyq Saraıshyq – Qazaq eliniń astanasy» atty jyljymaly kórmeni tamashalady.