Abaı jan dúnıesi degenge Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev nege aıryqsha kóńil aýdardy. Uly oıshyl, kemeńger aqynnyń 175 jyldyǵyn atap ótý úshin ǵana emes, árıne. Áńgime Abaıdyń jan dúnıesindegi qazaq taǵdyryna alańdaǵan taǵylymdarynda. Batys pen Shyǵys ómirindegi óner, bilim, maqsat-murat, senim men úmit, áreketterdiń órkenıetin zerttep zer salǵan uly aqyn qazaqtyń da sondaı el bolýyn kóksedi. Dindi de tereńdep tanydy, tipti ejelden kele jatqan maqal-mátelderdiń, dástúr-saltty, kúnkóristi aqyl-oı tarazysynan ótkizip, qazaq janyn reformalaýdy maqsat etti. «Qudaı saldy, biz kóndik» degen kónbistikke kóndigip alǵan jurtty aıaýsyz synady. Qazaq ómiri osylaı jalǵasa berse, ol órkenıetti túsinde de kórmeı, oqshaý qala beretinine qapalandy.
Abaı eshýaqytta óz basynyń jaı-kúıine alańdamaǵan. Onyń janyn jegen jurttyń qamy boldy. «Molasyndaı baqsynyń...» degende, ózin aıtyp otyrǵan joq, eldik eńseni kóterýdi qaperine almaı enjar kúı keshe berýge beıil qazaqty aıtyp otyr. «Tym bolmasa kettiń ǵoı, mal baǵa almaı» dep te janyn jeıdi. Endi aıtaıyqshy, Abaı ańsap, armandap, aıtyp ketken qazaqtyń jany qanshalyqty ózgerdi? «Jurt aıtsa boldy, kóp aıtsa kóndiniń» qaı jaǵyndamyz? Álemdi alańdatqan búgingi almaǵaıyp zamanda memleketimizdiń qurylymyna, rýhanı jańǵyrtý muratyna tikeleı septigi tıetin halyqtyq eń basty qundylyqtary – aqyl-parasat, ar-uıat, nanym, ıman, qoǵamdyq sana men múdde, órkenıet dep keletin dúnıeniń ushar bıigine bet alysymyz Abaı jan dúnıesiniń reformalyq suranymyna jaqyndaı tústi me, álde biz áli kúnge «Baıaǵy jartas bir jartastan» uzap kete almaı júrmiz be? Prezıdenttiń kókeıinde dál osy suraqtyń júrgeni kúmánsiz. Abaı taǵylymdaryna den qoıýy da sondyqtan. Prezıdent óz maqalasynda: «... onyń ǵıbratty ǵumyry men shynaıy shyǵarmashylyǵy qazaq halqyna ǵana emes, jahan jurtyna da úlgi-ónege» deıdi. Abaı dáýirinde tanym-paıym deńgeıi álemdik aınalymda bolǵanda qazaqtyń uly perzentin «Adamzattyń Abaıy» der edi. Sol armanǵa sirá birtaban jaqyndaı túsken de sııaqtymyz. «О́ıtkeni, – deıdi Qasym-Jomart Toqaev – aqynnyń murasy búkil adamzat balasynyń rýhanı azyǵy». О́zimizde de, ózge elderde de uly oıyshyldyń 175 jyldyǵyna oraı túrli sharalardyń ótip jatýy soǵan dálel. Alaıda, aqıqattyń betine týra qarap, qudaıshyldyǵymyzdy aıta alsaq, Abaıdy kúlli dúnıege tanytý úshin onyń shyǵarmalaryn dál maǵynasynda, aýdaryp jetkizý ońaı bola qoımaıdy. Olaı eken toı ótisimen bári sol baıaǵy báz qalpynda qala beredi. Biraq ótken shaqta talaı-talaı myqtylar aýdaryp ta jatty ǵoı. Mandyta almaǵanyn bárimiz de bilemiz. Batys pen Shyǵystyń aqyl-oıǵa, kórkemdik qýatqa toly injý-marjandaryn, fılosofııalyq paıymdaryn oqyp-bilip, zerdelep, tamyryna deıin tereńdep tanyp-taldaǵan, tipti uly Quran iliminiń ózin ǵylymı negizdeı alǵan Abaıdyń jan dúnıesindegi jańa janartaýlardy sol qalpynda ózge jurttyń jetesine jetkizý ál-ázir eń bir asyl murattyń biri. Prezıdent atap aıtqandaı, shetel qazaqtyń rýhanı jáne mádenı qundylyqtarymen anaý aıtqandaı tanys emes. Osyny oılaǵandyqtan memlekettiń tapsyrmasymen qazaqtyń bir shoǵyr aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmalary álemniń 6 tiline aýdarylyp, antologııa bolyp basylyp shyqty. Igilikti is. Qazaq ádebıetin dúnıege nasıhattaýdyń baǵaly sharasy. Áıtse de, týatyn suraq: Aýdarma sapasy qandaı? Keıbir avtorlardyń aıtýynsha áńgimesi kóp. Sonyń ishinde túsinip aýdarmaǵan. Neǵylsa da, kósh júre túzeler. Abaıǵa kelgende bulaı jubatý jónge kelmeıdi. El Prezıdenti óz maqalasynda Abaıdy qalaı baǵalady, qalaı tanydy, aýdarma sol údeden shyǵýǵa tıis. Ol úshin asa myqty degen aýdarmashylar iriktelinýi qajet. Bilgenge, Abaıdyń álem tiline álemdik deńgeıde aýdarylǵany – ótkiziletin toıdyń tarıhı oqıǵalarynyń bıigi, memlekettigimizdiń abyroıy bolatynyn atap aıtpasqa bolmaıdy.
Biz ozyq elder qataryna qosylamyz degendi jıi aıtamyz. Abaıdyń kóksegeni de osy boldy ǵoı. Jobasyn aıtty, jolyn kórsetti. Oqyǵan eldiń ǵana oza alatynyn meńzedi. «Ǵylym tappaı maqtanba» dep eskertti. Taptaýryn ómirden tartynýdyń atyn atap, túsin tústedi. Sol Abaı bizge neni amanattady. Prezıdent óz maqalasynda olardy atap aıtty. Biz de qaıtalaıyq. Sonymen Abaı bizge neni amanattady? Abaı bizden neni talap etti? Abaı bizden neni kútip edi? Abaı eldiń qaı isine súısinip edi? Sol súıingen isinen úırene aldyq pa? Abaı qazaqtyń qaı isine kúıinip edi? Sol kúıingen isinen jırene aldyq pa?..
Sanańyz, 5 asyl jáne 5 dushpan. Alǵashqysyn júzege asyryp, sońǵysynan boıdy qashyra aldyq pa? Qalyń qazaqqa qoıatyn suraq. Qazaq ultynyń jańa sapasyn qalyptastyrý, memlekettiń órkenıettiligi, ıntelekti ult máselesi jańa Qazaqstannyń turaqty maqsat-muratyna aınalyp otyrǵanda Abaı aıtyp qaldyrǵan amanattar ár qazaqtyń jeke jaýapkershiligine aınalýy mindetti. Uly aqynnyń 175 jyldyǵy qarsańynda ony tanýdyń sharalary barlyq jerde ótip jatqany belgili. Onda ne aıtylyp, ne qoıyp jatyr ózi? Abaı uly aqyn, ǵulama oıshyl, fılosof... Mynandaı óleńi bar, anadaı qarasózi bar... Bilgenge árqaısy jeke taqyryp, basqosýdyń ótkir ózegi bolatyn, árqaısysynyń tanymyn tanytatyn Abaıdyń álgi amanattary jaıy jaıyna qalǵan. Bul ıdeologııanyń basy-qasynda júrgenderdiń baqylaýyna alatyn sharýasy, eger ózderiniń abaıtanymdyq deńgeıleri bolsa. Ideologpyz nemese zııalymyz dep júrgender jas urpaqty Abaı taǵylymyna beıimdeýi úshin, olar tym quryǵanda Abaıdyń «Tolyq adam» formýlasyn bilip, zerdeleı alýy tıis. Jańa Qazaqstannyń ózegin jańa qoǵam quraıtynyn eskeretin bolsaq, Abaı kórsetip ketken jón-jobaǵa, baǵyt-baǵdarǵa osy bastan kóńil aýdarýdy qamtamasyz etý aıryqsha mindet.
Abaıdyń jan dúnıe keńistiginde jasampazdyq múddesimen atoı salǵan jańa janartaýlardyń jaryq sáýlesine jaqyndaı túspeıinshe biz ult retinde qoǵamnyń damýyna eleýli úles qosa almaı abdyrap qala beretinimiz ábden múmkin. Oılanaıyq. Oılanǵanda, urandaýmen qaptaǵan sharalardy qolpashtap, jabyla qol soǵyp, qaradaı qara ter bolýdyń ornyna Abaı arqyly kúlli álemge tanylý múmkindigi, onyń órisimen ónegeli, órkenıetti el bolatynymyz jaıly oılanaıyq!
Nesipbek DÁÝTAIULY,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri