Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaevtyń álipbıdi jetildirý jumystaryn qorytyndylaý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes Almaty qalasynda fılolog ǵalymdar men til mamandary arasynda ashyq talqylaý ótti. Sharaǵa qazaq álipbıin latyn grafıkasyna kóshirý jónindegi Ulttyq komıssııa músheleri, qala ákimdiginiń ókilderi men belgili ǵalymdar qatysty.
Elimizde uzaq ýaqyt boıy qyzý talqylanyp kele jatqan tarıhı betburys jaı ǵana tildik reforma emes, rýhanı sananyń jańǵyrýy ekenin aıtqan ǵalymdar, negizgi tórt máseleni jipke tizip, óz oılaryn ortaǵa saldy. Til mamandary álipbıde qazaqtyń tól dybystary, ıaǵnı 19 daýysty, 9 daýyssyz dybys jeke-jeke tańbalarmen kórinis tabýy kerek dep esepteıdi. Odan bólek, jańa álipbıde bir dybys bir tańbamen berilýge tıis. Sonymen qatar, latyn grafıkasyndaǵy daýysty dybysty tańbalaıtyn tańbamen tek daýysty dybysty, tıisinshe daýyssyz dybystardy tańbalaıtyn tańbamen tek daýyssyz dybystardy tańbalaýymyz qajet degen pikir biraýyzdan qoldaý tapty.
Sondaı-aq jıynǵa qatysýshylar bul tarıhı qadamǵa bet túzerde eń aldymen orys tiliniń emes, qazaq tiliniń álipbıin jasap otyrǵanymyzdy nazardan shyǵarmaýymyz kerektigin aıtady. Nege desek, bul iste naqty bir toqtamǵa kele almaýymyz joǵaryda keltirgen tórt máseleden týyndap otyrǵan kórinedi. Bir qaraǵanda qarapaıym bolyp kórinetin bul prınsıpter túrli pikir qaıshylyqtaryn týdyrýda. Ǵalymdardyń pikirinshe, eń aldymen osy qaǵıdalardy qaperde ustaǵan abzal.
– Orys tiliniń barsha dybystary qazaq tiliniń álipbıinde kórinis tapqan. Biz olardy aınytpaı paıdalanamyz. Keıbir ǵalymdar qazir qazaq tilinde kóptegen orys tilindegi dybystar baryn aıtady. Biz olardy qoldanamyz. Degenmen ǵylymı turǵydan qarasaq, biz tek orys sózderin aıtamyz. Qazaq tól sózderinde orys tilinde bar sózder joq. Qazaq orfografııasynda keıbir orys áripterin paıdalanǵanymyzben, birde bir bóten dybys qazaq tiline engen joq. Qazaq tiliniń dybys quramy ózgergen joq. Ejelgi qalpynda. Bizdiń shet tildiń sózderin aınytpaı paıdalanatynymyz, sol dybystar, sol erejeler tilimizge endi degendi bildirmeıdi. Máselen fransýz ben nemis bir-birine óte jaqyn týys tilder. Biraq olarda birde-bir basqa tildiń búkil dybys júıesi kórinis tappaǵan. Kóptegen fransýz dybystary nemis tiliniń álipbıinde kezdespeıdi jáne kerisinshe. Al orys tili men qazaq tiliniń erejeleri ǵylymı turǵydan múlde sáıkespeıdi. Bir-birine qarama-qaıshy. Degenmen biz báribir orys sózderin aıtqanda sol tildiń dybystaryn paıdalanamyz. Qazirgi kezde bizge eshqandaı qatysy joq, shet tilderde ǵana kórinis tabatyn dybystardyń ara-jigin ajyrata almaı kelemiz. Eki tildiń erejeleri tildik júıemizge jarysyp engen. Túptiń-túbinde sodan arylyp, tek qana tól álipbıimizdi jasaýǵa umtylýymyz kerek, – deıdi Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek.
Basqosýda Almaty qalasy ákimi apparatynyń Tilderdi damytý jáne latyn grafıkasyna kóshý ortalyǵynyń bas ınspektory Baqyt Qalymbet, belgili ǵalymdar Álimhan Júnisbek, Quralaı Kúderınova, Iýlaı Shamıoǵlý sóz alyp, óz pikirlerin bildirdi. Mamandar orfografııa óte kúrdeli sala, eń aldymen saýatty jazý úshin orfografııa men ǵylymı negiz bolý kerek ekenin aıtady. Sondyqtan onyń negizgi prınsıpterine súıený mańyzdy. Bul turǵyda shet elderdiń tájirıbesine de kóz júgirtkenniń artyqtyǵy joq. Eń bastysy tilimizdiń tabıǵaty buzylmaýy kerek. Álipbı degen qatyp-semip qalǵan dúnıe emes. Ol jol-jónekeı jóndele, tolyqtyryla túsedi. Alaıda «kósh júre túzeledi» dep qazir retteýge bolatyn mańyzdy máselelerdi keıinge shegerý durys emes. О́ıtkeni latyn álipbıindegi qazaq jazýyn qalyptastyrý – ulttyq sanany azat etip, ulttyq birlikti odan ári nyǵaıtýǵa yqpal etetin mańyzdy qadam.