Álemdik qoǵamdastyq sheńberinde memleketimiz «ultaralyq kelisim men beıbitshiliktiń qazaqstandyq modelimen» erekshelenedi. Ult saıasatyndaǵy qazaqstandyq modeldiń irgetasy birneshe faktorǵa taban tireıdi jáne ol otandyq dara qundylyq bolyp qalyptasty.
Memleketimiz táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap Otanymyzda turyp jatqan basqa etnostar ókilderine degen toleranttylyq qatynasty qalyptastyrý saıasatyn maqsatty ári júıeli túrde júrgizip keledi. Qazaqstanda ultaralyq dıalog pen tatýlyqty saqtaýdyń jańa ıdeologııalyq modeli qurastyryldy. Biz bul ıdeıany búkil elge jáne barsha álemge nasıhattap, oǵan óz jurtymyzdy da, álemdik qoǵamdastyqty da sendire bildik. Konstıtýsııada ultaralyq kelisimge nuqsan keltiretin kez kelgen is-áreket «konstıtýsııadan tys» dep tanylǵan. Zańdyq jáne kúshtik qurylymdar separatısterdiń, terrorısterdiń jáne ultshyldardyń bas kóterýleriniń jolyn qatań kesip otyrdy.
Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdary qazaqstandyq azamattardy shet memleketterdiń áskerı qaqtyǵystaryna jaldamaly jaýynger retinde qatysýǵa tyıym salady. Elimizde qoǵamnyń suranysyna, tilegine jaýap bere alatyn til saıasaty júzege asyrylýda. Atqarýshy ókimettiń jergilikti jáne ortalyq organdarynda túrli ult ókilderi de jumys isteıtindeı etip, tıimdi oılastyrylǵan kadrlyq saıasat júrgiziledi. Eń aldyńǵy orynǵa adamnyń barlyq iskerlik qasıetteri qoıylyp otyr. Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Eger de barlyq ulttyq máselelerdi birtindep jáne oılastyra otyryp, adamdardyń saǵyn syndyrmaı sheshetin bolsaq qana, Qazaqstan táýelsiz, myqty, tutas jáne bólinbeıtin memleket retinde saqtalyp qalady», dep táýelsizdikti ultaralyq máselelerdi bilikti sheshý arqyly saqtap qalý ilimin shegelep bekitti.
1995 jyly bizdiń Qazaq eli atty ortaq shańyraǵymyzda beıbitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etýge qabiletti Qazaqstan halqy Assambleıasy quryldy. Assambleıa músheleriniń bastamasymen jáne memlekettiń qoldaýymen elimizde túrli etnostardyń tilderin oqytyp úıretetin ulttyq jáne jeksenbilik mektepter jumys isteıdi. Ulttyq jańǵyrý mektepterinde 10-nan astam tildi oqyp úırený bólimsheleri jumys atqaryp keledi. Elimizdiń Úkimeti olardy qamtamasyz etý úshin jyl saıyn qarjy bólip, olarǵa jergilikti atqarýshy oryndar da kómek kórsetedi. Olar Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan usynylatyn granttar negizinde jumys isteıdi. Sonaý bir jyldary BUU eks-Bas hatshysy Kofı Annan Qazaqstandy: «Álemniń basqa memleketteri úshin ultaralyq kelisimniń, turaqty ári baıandy damýdyń úlgisi», dep ataǵan bolatyn. Ultaralyq qatynastardyń bizdegi tájirıbesine 2001 jyly Qazaqstanǵa arnaıy saparmen kelgen Rım papasy II Ioann Pavel de joǵary baǵa berdi.
Jýyrda ǵana Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń Qordaıǵa arnaıy baryp, oryn alǵan oqıǵanyń jaı-japsarymen tanysýy – Memleket basshynyń ultaralyq qarym-qatynas salasyna muqııat qaraıtynyn anyq bildiredi. Prezıdent ultaralyq tatýlyq Qazaqstannyń ósip-órkendeýinde asa mańyzdy faktor ekenine erekshe mán berip otyr.
Bir shańyraq astynda memleket quraýshy qazaq ultymen birge túrli etnos ókilderi tatýlyq pen kelisim sheńberinde ómir súrip keledi. HIH-HH ǵasyrlar bederindegi Reseıdiń eýropalyq bóliginen sharýalardyń jappaı qonys aýdarýy men 1936-1944 jyldary tutastaı halyqtardyń – nemis, koreı, polıak, evreı, kavkaz ulystary men qalmaq t.b. deportasııalanýy Uly dalany jer sharynyń alýan túrli ulttar men ulystardyń berekeli tirlik qurǵan mekenine aınaldyrdy. Qazaq jerinde beıbit ómir súrýdiń, ózara syılastyq pen bir-birin baıytýdyń, «ár alýandyqtaǵy birlik» qaǵıdatymen ómir súrýdiń qaıtalanbas ári erekshe dástúri qalyptasty. Eldiń dıasporalary ózin barlyq aǵymdaǵy zańdar men jalpy qabyldanǵan tártip erejeleriniń aıasynda jaıly, mamyrajaı, qaýipsiz ári erkin sezinedi. Bir-biriniń ádet-ǵuryp, salt-dástúrleriniń úlgili ári úzdik belgilerin qabyldaý, ony sińirý – azamattarymyzdyń ómirlik qaǵıdatyna aınaldy.
Ultymyzdyń dástúrli dili men ulttyq qasıetinde kóp qundylyqtar toǵysqan. Kóshpeli jáne malshylyq ómir saltyn ustanǵan kóshpeliler sońǵy alty myńjyldyqtyń ishinde kıeli Qazaqstan jerinde boıyna ulttyq dil men etnostyq qasıettiń ashyqtyq, toleranttylyq, qonaqjaılyq, basqa ult ókilderine degen syılastyq sııaqty tamasha ári qaıtalanbas belgilerin sińire aldy. Mysaly, qazaqtardyń qonaqjaılyǵy týraly belgili Reseı ǵalymy A.I.Levshın: «Eger de aýylǵa bir qonaq kele qalsa, ásirese alystan kelse, sol sátte barlyǵy ony tyńdaý úshin jınala qalady jáne dastarqan jaıyp, kútkeni úshin áńgimeden basqa eshteńe talap etpeıdi», dep jazady.
Bizdegi dástúrli bıler soty (dala sottary) jat eldikterdi laıyqty qarsy almaǵan adamdy aıyp tóleýge mindettegen. Bul qasıetterdi biz, qazirgi qazaqtar men qazaqstandyqtar, áli kúnge deıin joǵaltpaq túgili, odan ári órkenıetti, jańǵyrtýshylyq arnada damytyp kelemiz. Muny Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Halyqtar arasyndaǵy kelisim men dostyqtyń altyn tamyry qazaqtarǵa tán asyl qasıetterde jatyr», dep túsindirgen edi.
Bul rette biz halqymyzdyń ulttyq belgileriniń sınkrettik sıpatyn aıtpaı kete almaımyz. Úlken ımperııalar qurǵan bizdiń babalarymyz túrli etnostar men san qıly memleket ókilderiniń jaqsy qasıetin boıyna jınaǵany, tegi sınkrettik ekeni belgili. Basqasha aıtsaq, qazaqtar áýel bastan jáne qazir de qandaı da bir yrym-jyrymsyz, soqyr nanymdarsyz, basqa ulttardy assımılıasııalaýshy basqynshylyq saıasatsyz ultaralyq baılanystarǵa daıyn. Aıtalyq XVII ǵasyrdaǵy qalmaqtar tegeýirininen Noǵaı ordasy kúıregen kezeńde Kishi júzdiń quramyna noǵaılyqtardyń edáýir toptary qosyldy. XVIII ǵasyrda qazaqtarmen júz jyldan astam bolǵan soǵystarynda jeńilis tapqan jońǵarlar, qalmaqtar da qazaq arasyna sińip ketti. Ataqty Abylaı han joryqta qolǵa túsken qyrǵyzdary Kókshetaýǵa ornyqtyrdy. Olar ósip-ónip HIH ǵasyrda Jańaqyrǵyz jáne Baıqyrǵyz bolystaryn qurady. Qazaq halqynyń quramyna kirgenine qaramastan, olar áli kúnge deıin ózderiniń bastapqy ataýy men ózindik sanasyn joǵaltqan joq. Olar únemi «Biz – tegi qyrǵyzdan shyqqan qazaqtarmyz», – deıdi.
Kóshpeli qazaqtar men olardyń túrkitildes ata-babalarynyń qozǵalys belsendiligi men beıimdelgishtiginiń joǵary deńgeıde bolýy olardyń kórshi halyqtarmen jáne memlekettermen mádenı-tildik, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası baılanystarǵa ońaı túsýine múmkindik berdi. Uly dala turǵyndarynyń eshqandaı jalǵan nanymdary men soqyr senimderi bolmady: olar dúnıe qandaı – sol qalpynda qabyldady. Olar qorshaǵan álemdi tómengi nemese joǵarǵy dárejedegi halyqtarǵa bólgen emes. Dala tarlandaryn ózge memleketterdiń taǵyna nemese ásker basylary retinde shaqyrýlar da sırek bolǵan joq. Mysaly, XIV ǵasyrda Qytaı ımperııasy Iýan áýletiniń qolbasshylary negizinen Qazaqstannan shyqqan qypshaqtar edi. Budan bir ǵasyr buryn búkil Arab Shyǵysynyń patsha taǵyna qudiretti de jeńilmeıtin mámlúk bıleýshisi, áıgili sultan Beıbarys otyrdy. Sodan 100 jyldan astam ýaqyt boıy mámlúkterdi Qazaq dalasynan shyqqan sultandar basqaryp keldi.
Elbasy ulttyq ózindik sana men halyqtyń birtektiligi máselelerine muqııat kóńil bóledi. Osy oraıda ol dalalyqtardyń ashyqtyǵy, olardyń áýel bastan qorshaǵan álem men basqa órkenıetterden oqshaýlanýdan bas tartqandyǵy týrasynda tereńnen paıymdaıdy: «Qazaq halqy eshqashan tuıyq, oqshaý bolǵan emes. Ol taǵdyrdyń tálkegimen, Táńirdiń qalaýymen ártúrli yqpaldarǵa ashyq boldy, solaı bola tura ulttyq mánin saqtap qala aldy».
Bizdiń kópetnostylyǵymyz basqa memleketke qaraǵanda birshama ózgeshe qalyptasty: kópetnosty karta patshalyq ákimshilik pen bolshevıkter júzege asyrǵan jappaı deportasııalaý, jer aýdarý, ashtyq, qazaqstandyq lagerlerge, túrmege toǵytý jáne basqa da saıası alasapyrandar barysynda keskindeldi. Sondyqtan da májbúrlikpen qonys aýdarýshylardyń jany qınalyp Qazaq dalasyna jetkende, jergilikti qazaqtardyń sońǵy nanymen bólisip, baspana berip, jaqyn-týystarynan da jaqyn bolyp, aman qalýyna sebep bolǵandyǵyn eshqashan umytpaıdy, olar shynaıy dostyqtyń baǵasyn biledi. Olardy maǵynasyz, aǵaıynnyń tý syrtynan pyshaq uratyn ultaralyq qaqtyǵystarǵa ıtermeleý qıyn. 2015 jyldan bastap túrli etnos ókilderiniń bir-birine jáne ásirese qazaqtarǵa Alǵys aıtý kúnin engizýdi usynýy kezdeısoq emes.
Shetelden kelgen qandastarymyz jappaı qaıta oralýyn, ultymyzdyń biregeı dili men dinin nazarǵa alatyn bolsaq, ultaralyq qatynastar salasyndaǵy turaqtylyqqa yqpal etedi. Mynadaı aıqyn zańdylyq bar: elimizge sheteldik qazaqtar neǵurlym kóbirek kelse, syrttan dóreki túrdegi kıligýshilikter men ishtegi ultaralyq kelisimdi shaıqaltý múmkindigi soǵurlym az bolady. Táýelsizdik alǵannan beri elimizge 1 mıllıonnan astam adam kelgen. Qazirgi ýaqytta memleket qurýshy qazaqtardyń sany 70%-ǵa jetti. Al táýelsizdikti jarııalaǵan jyldary bizdiń sanymyz jalpy halyq sanynyń 40 %-yn ǵana quraǵanyn esten shyǵarmaýmyz kerek.
Halyqty uıystyrýda qazaq tiliniń jetekshi róli zor. Qazirgi tańda memlekettik til qoldanysy keńeıip, ol búkil Qazaqstan halqyn uıystyrý tiline aınalyp otyr. Memlekettik tildi bilý arqyly ózge etnostyń ókilderi tildik kedergilerdi joıyp, «qazaq azamaty» bolyp ketedi. Bizdiń azamattarymyz birin-biri jaqsy túsinedi. Uzaq ýaqyt boıy jergilikti halyqtyń tili zańsyz shettetilip, KSRO-nyń jergilikti jáne ortalyq úkimetiniń kesirli saıasaty ústemdik etti. Tek táýelsizdik qana qazaq tiliniń memlekettik til deńgeıine jetýine múmkindik berdi. Elimizde memlekettik tildi damytý baǵdarlamasy qabyldanǵan. Bul oraıda, kezinde Elbasy «Meniń senimim mynada: qazaq tili men mádenıetin damytý mindetin sheshpeıinshe, ulttyq saıasat múmkin bolmaıdy», dep shegelep aıtqan edi.
Qazaqstandaǵy ultaralyq beıbitshilik pen kelisim ǵasyrlar men myńjyldyqtarǵa ulaspaq. Bul úshin biz bir-birimizge qamqorlyqpen qarap, tózimdilik tanytyp, eldiń aýmaǵynda turatyn barlyq etnos ókilderiniń tilin, mádenıetin syılaýymyz qajet. Búgingi synnan ótken saıasatymyz ben keshegi tarıhymyz Qazaqstan – ultaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyq pen kelisimniń uıytqysy bolyp otyrǵan el dep nyq senimmen aıtýǵa múmkindik beredi. Ashyqtyǵymyz ben meıirban minezimizdiń ózindik túp-tamyry turaqtylyq pen myǵymdylyq, ózara túsinistik pen baıandylyq úshin barlyq jaǵdaıdy týǵyzyp otyr. Ultaralyq turaqtylyqtyń berik irgetasyn kúsheıtý jáne nyǵaıtý maqsatynda birtutas Qazaqstan halqy aıanbaı eńbek ete bermek. Keleshek urpaqtyń mindeti – osy qundylyqty kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, oǵan qamqor bolý.
Zııabek QABYLDINOV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory