Ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bastap Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderiniń Keden odaǵyna birikkendigi belgili. Bul odaq birden, ıaǵnı kútpegen jerden bastalyp ketken joq. Sońǵy úsh-tórt jyldyń aıasynda júrgizilgen daıyndyq jumystarynyń nátıjesinde paıda boldy. Qazirgi kúni ol TMD aıasynda qalyptasqan ekonomıkalyq birlestikter men ıntegrasııalyq úrdisterdiń eń damyǵan túri bolyp tabylady.
ODAQTYŃ QYSQAShA TARIHY
Eger Keden odaǵyna birigý oqıǵasynyń ózindik tarıhyna nazar aýdaratyn bolsaq, Qazaqstan joǵarydaǵy atalǵan eldermen, sondaı-aq TMD-nyń basqa da elderimen erkin saýda aımaǵyn quryp, oǵan qatysýshylar bir-birimen saýda jasaǵanda ózindik jeńildikterdi paıdalanyp kelgen bolatyn. Biraq táýelsizdik jyldarynda ekonomıkalyq jaǵdaılary jaqsaryp, alys-beris aýqymyn odan ári tereńdete túsýdi kózdegen Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderin qarym-qatynastyń bul túri onshama qanaǵattandyra qoıǵan joq. Sondyqtan osy úsh eldiń memleket basshylary 2006 jyldyń 16 tamyzynda Qazaqstan, Belarýs, Reseı arasynda erkin saýdanyń neǵurlym joǵary satysy bolyp tabylatyn Keden odaǵyn qurý jóninde sheshim qabyldady. Sodan bastap osy odaqqa birigý jóninde daıyndyq jumystary bastaldy. 2007 jyldyń 6 qazanynda Keden odaǵyn qalyptastyrýdyń 2008-2010 jyldarǵa arnalǵan is-qımyl jospary bekitildi. 2009 jyldyń 9 maýsymynda biryńǵaı kedendik aýmaq qurýdyń kezeńderi men merzimi maquldandy. Osy sheshim boıynsha Keden odaǵynyń áreket etýi 2010 jyldyń 1 qańtarynan bastalyp, odaqtyń tolyqqandy jumysyn jolǵa túsiretin barlyq qajetti úderister 2011 jyldyń 1 shildesine deıin aıaqtalýy tıis dep belgilendi. 2009 jyldyń 27 qarashasy kúni memleket basshylarynyń Mınsk qalasyndaǵy kezdesýinde Keden odaǵynyń Keden kodeksi týraly shartqa qol qoıyldy. Bul kodeks ústimizdegi jyldyń 1 shildesinen bastap qoldanysqa engiziletin bolady.
Sóıtip, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bastap osy odaqty qalyptastyrýdyń naqty qadamy retinde úsh memlekettiń kedenderinen ótetin taýarlardyń biryńǵaı tarıfy jumys isteýge kiristi. Iаǵnı Keden odaǵy óziniń naqty máninde ómirge keldi.
Bul odaqtyń ómirge kelýi atalǵan úsh memlekettiń saýda-ekonomıkalyq saıasatyna eleýli ózgerister engizýdi qajet etedi. Sonyń eń bastysy osy úsh eldiń ortasynda taýarlar eksporty men ımportynyń baj salyǵynsyz júrgiziletindigi. Iаǵnı osy úsh el shyǵaratyn jáne bir-birine saýdalaıtyn taýarlar memlekettik shekaralardan ótken tusta olardan budan bylaı kedendik alym alynbaıtyn boldy. Sonymen qatar osy úsh el Keden odaǵyna birikken soń ózderinen tys úshinshi bir elge qatysty biryńǵaı saýda saıasatyn júrgizýge tıis. Bul saıasat tómendegideı baǵyttardan turady:
biryńǵaı keden tarıfterin qarastyratyn biryńǵaı kedendik tarıftik saıasat;
tarıftik emes retteýdiń biryńǵaı sharalaryn birlese otyryp qabyldap, ómirge engizý;
elderdiń ishindegi keden zańdylyqtarynyń birizdendirilýi.
Qazirgi kúni Keden odaǵynyń sharttyq-quqyqtyq bazasyn qalyptastyrý jumystaryn aıaqtaýǵa baǵyttalǵan 38 halyqaralyq kelisim qabyldandy. Munyń syrtynda Keden odaǵynyń aıasynda, EýrAzEQ sheńberinde qabyldanǵan 13 halyqaralyq kelisim áreket etýge kiristi. Keden odaǵynyń jumysyn retke keltirip otyratyn negizgi organdar quryldy.
Keden odaǵynyń eń joǵarǵy organy Memleket basshylary nemese Úkimet basshylarynyń keńesi bolyp tabylady. Onda qabyldanǵan sheshimderdi júzege asyrý odaqtyń negizgi jumysshy organy – Keden odaǵy komıssııasyna tapsyrylady. Memleket basshylarynyń 2007 jyldyń 6 qazanynda qol qoıǵan kelisimine sáıkes Keden odaǵy komıssııasynyń sheshimderi osy úsh eldiń memlekettik aýmaqtarynda birdeı qoldanylady. Sonymen qatar komıssııa tıimdi jumys isteý úshin oǵan kedendik tarıftik jáne tarıftik emes retteý salasynda birqatar ókilettikterdi berý josparlanyp otyr jáne júzege asý ústinde.
Árbir memleket Keden odaǵy komıssııasyna óziniń bir ókilin usynady. Ol ókilderdiń árqaısysy bir-bir daýysqa ıe. Qazirgi kúni osyndaı tártippen Keden odaǵynda úsh ókil jumys isteýge kiristi. Olar: Qazaqstan jaǵynan – Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary О́mirzaq Shókeev, Reseı jaǵynan – Reseı Federasııasy Úkimeti Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Igor Shývalov, Belarýs jaǵynan – Belarýs Respýblıkasy Úkimeti Tóraǵasy-nyń orynbasary Andreı Kobıakov.
Keden odaǵyn qurý barysynda atalǵan úsh memleketterdiń basshylarynyń aldyn ala jasalynǵan kelisimine sáıkes onda Qazaqstanǵa ótpeli kezeń qarastyrylǵan. Osy ótpeli kezeń boıynsha Qazaqstan elimiz úshin neǵurlym qajetti dep tabylatyn 400-ge tarta ımporttyq taýarlar túri boıynsha neǵurlym tómen kedendik baj salyǵyn belgileý quqyǵyn ózinde qaldyryp otyr. Munyń ózi dári-dermek sekildi birinshi kezektegi qajetti bolyp tabylatyn taýarlardyń Keden odaǵyna kirmeıtin shet memleketterden elimizge burynǵysynsha arzan baǵamen kelýine múmkindik beredi.