Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Syndarly qoǵamdyq dıalog –Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýynda ónimin eksportqa shyǵaratyn kompanııalarǵa memlekettik qoldaý kórsetýdiń tıimdiligin barynsha arttyrý qajettigin atap kórsetip, Úkimetke memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy sheńberinde keshendi sharalar ázirleýdi, onyń ishinde salyqtyq, qarjylyq, ákimshilik yntalandyrý máseleleri kózdelýin, shetelden tikeleı ınvestısııa tartý jumystaryn barynsha jandandyrýdy tapsyrdy. Osyǵan oraı, Qazaqstannyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq damý jospary aıasynda árbir sala men óńir úshin naqty maqsatty kórsetkishter belgilendi.
Básekege qabiletti otandyq ónim óndirip, syrtqy naryq kókjıegin keńeıtýge basymdyq berilip otyrǵan asa jaýapty kezeńde jeńil ónerkásiptiń orny bólek. О́rkenıetti elderde bul sala taýarlaryna suranys azyq-túlik ónimderinen keıin ekinshi orynda turǵanyn eskersek, mán-mańyzy tipti arta túsedi. Jeńil ónerkásiptiń úlesi AQSh, Italııa, Germanııa, Qytaı, Túrkııa sekildi memleketterde IJО́-niń 15-22 paıyzyn qurasa, ókinishke qaraı Qazaqstanda 1,2-1,5 paıyzǵa ǵana jeteǵabyl. Qoldaǵy málimetterge súıensek, óńirlerdegi ahýal da kóńil kónshitpeıdi. Olaı bolsa, jeńil ónerkásiptiń júgi nege «aýyrlap» ketkenin taldaý tarazysyna salyp kóreıik.
Sapasy da, baǵasy da qoljetimdi
О́ńir óndirisindegi jeńil ónerkásiptiń róli mańyzdy deýge áli erte. Árıne ár jerden aragidik boı kóterip, óz isin dóńgeletip júrgen bıznesmender joq emes, bar. Alaıda erekshe serpilis baıqala qoımaıdy. Bálkim, memleket tarapynan qoldaý-qoshtaý kem shyǵar degenbiz. Biraq Vıktor Petrosıan jetekshilik etetin «Tıgran» jeke kásipkerligi aıaq-kıim tigýdi jolǵa qoıyp otyr. О́ńirge tájirıbe almasýǵa kelgen ıtalııalyqtar eski stanoktarmen jańa úlgidegi jaıly aıaq kıim tikkenine tańǵalǵan. «Bıznestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy boıynsha jeńildikti nesıeler rásimdep, ǵımarat satyp alǵan, óndiristi keńeıtken. Sóıtip erler men áıelderge arnalǵan aıaq-kıim túrlerin júzge deıin jetkizgen. Sapasy jaqsy, baǵasy qoljetimdi, suranys joǵary. Sehta osy zamanǵy qural-jabdyqtar ornatylǵan. Jeke tapsyrystar da qabyldanady. 11 adamdy jumyspen qamtyp otyr. Fabrıkanyń ónimderi saýda oryndaryna «Tigran» markasymen shyǵarylady.
Jeke kásipker Sergeı Sokırko ótken ǵasyrdyń 90-jyldary alǵashqylardyń qatarynda tigin sehyn ashyp, sonyń negizinde birneshe fılıal qurǵan. «Sens Fashion» kompanııasy boı kóterip, 70 adam turaqty jumyspen qamtyldy. Oqýshylar formasyn tigýmen shuǵyldanatyn 19 kásipkerlik uıymdy qaýymdastyqqa biriktirip, jańa sán úlgilerin óndiriske engizdi. Búginde oblys boıynsha 35 myńnan astam balany bastan-aıaq kıindiredi. Ár mektepke formanyń birneshe úlgisi usynylady. 275 mekememen turaqty áriptestik baılanys ornatylǵan. Az qamtylǵan otbasylarǵa, múgedek balalarǵa – 40, jetim balalarǵa 100 paıyz jeńildik jasalady.
Tájirıbeli basshy Úkimettiń qarjylyq qoldaýyna rıza. Memlekettik baǵdarlamalar arqyly óndiris qurylǵylary jańartylǵan. Ol kadr jetispeýshiligi salanyń ornyqty jumys isteýine bóget jasap otyrǵan máseleniń biri ekenin aıtty.
– Kásibı mamandarǵa zárýmiz. Tiginshilerdiń birazy zeınet jasyna jetip qaldy. Sońǵy 3 jylda arnaıy mamandyǵy bar 2 adamdy ǵana qabyldadyq. Jastar kelgisi kelmeıdi. Ujym qataryn bilikti kásip ıelerimen tolyqtyrý jaıy bizdi ǵana emes, múddeli organdardy da oılandyrýy tıis. Bir amalyn qarastyrmaı bolmaıdy, – deıdi S.Sokırko.
Barymyzdy baǵalaı bilsek
Jeńil ónerkásip salasynyń ardageri, «Qazaqstanda jasalǵan» sapaly taýrlar brendiniń qalyptasýyna súbeli úles qosqan Aleksandr Belokonenkomen áńgimeleskenimizde, ol halyqtyń áleýetin kóterýde jeńil ónerkásiptiń ıgi yqpaly ólsheýsiz ekenine toqtaldy. Bul sala álemde jetekshi oryn alady. Oǵan ónerkásip óndirisiniń 5,7 paıyzy tıesili. Sońǵy 10 jyl ishinde jeńil ónerkásip ónimderin paıdalaný kólemi Eýropa odaǵynda – 90,5, AQSh-ta – 99,3, al Japonııada 220 paıyzǵa artty. Sol sııaqty birqatar damýshy memleketterde ulttyq ekonomıkany qaryshtap damytýdyń basym baǵyty sanalady.
– Qazaqstanda jeńil ónerkásip respýblıka bıýdjetiniń tórtten birin quraǵanyn jaqsy bilemiz. Qarjy daǵdarysy kezeńinde barymyzdan aıyrylyp qaldyq. Sodan beri ońala almaı keledi. Kezinde ataǵy Máskeýge deıin taraǵan Petropavldaǵy «Komsomolka» tigin fabrıkasyn kim bilmeıdi?! Onyń qabyrǵasynan Sosıalıstik Eńbek Eri Sárýar Baısarına sııaqty óndiris ozaty shyqqan. Jeńil ónerkásip salasyna jańa tynys berý maqsatynda údemeli ındýstrııalandyrýdyń memlekettik baǵdarlamalary qabyldanyp, damýdyń negizgi sektorlarynyń biri retinde aıqyndalǵanymen, kórsetkishter áli de tómen. Onyń bir ushyǵy eńbektiń aýyrlyǵy men jalaqynyń tómendigine, sondaı-aq shıkizattyń mol qoryn jáne eńbek resýrstaryn tıimdi paıdalana almaı otyrǵanymyzǵa kelip tireledi. Osy sebepterge baılanysty otandyq toqyma jáne tigin ónerkásibi ishki naryq suranysynyń – 8, tutynylatyn aıaq-kıimniń 1,2 paıyzyn ǵana ótep otyr. Demek, jurtshylyq tutynatyn taýarlardyń 90 paıyzy ımport, áli syrttan tasylady degen sóz, – deıdi eńbek ardageri.
Oblysta odaqtyq mártebege ıe eki tigin fabrıkasy, aýdan ortalyqtarynda bes tigin sehy jabylyp, jumyskerler 5 myńnan 500-ge deıin qysqartýǵa ushyraǵan.
Salaǵa ınvestısııalyq, ınnovasııalyq qoldaý qalaı bolyp jatyr degen saýalǵa qysqasha jaýap almaq bolyp oblystyq ındýstrıalyq-ınnovasııalyq damý basqarmasynyń basshysy Arman Orazǵulovqa arnaıy jolyqqan edik. Basqarma mamandary ázirlep bergen bes bettik anyqtama qolymyzǵa jedel tıgenimen, jeńil ónerkásip sııaqty soqtaly sala umyt qalypty. О́nerkásip bóliminiń jetekshisi Gúljazıra Ramazanova ótken jyldyń kórsetkishteri áli qorytyndylanbaǵanyn alǵa tartty. Biz shyǵarypsalma jaýapty emes, jeńil ónerkásip salasynyń búgingi ahýaly men olqylyqtardy eńserýdiń salmaqty saraptamasyn kútken edik.
Kásipkerlerdiń tilegi
Joǵaryda aıtqan «Tıgran» basshysy Vıktor Petrosıan jeńil ónerkásip aldynda turǵan birqatar ótkir máseleni atady. Básekelestiktiń kúshtiliginen shaǵyn kásipkerlikpen aınalysatyndar úshin oǵan tótep berý kúrdelenip bara jatqan kórinedi. О́tken jyldarǵa qaraǵanda óndiris kólemi birshama azaıypty. Ásirese daıyn ónimderdi ótkizý qıyndap ketken. Onyń pikirinshe, tyǵyryqtan shyǵýdyń bir amaly – óndiris aýqymyn arttyryp, qosymsha naryq kózderin tabý. Nur-Sultan, Qaraǵandy óńirlerimen tike baılanysty ornatýdyń múmkindikteri qolǵa alynypty. «Damý» kásipkerlikti qoldaý uıymynan taǵy da nesıe rásimdemek oıy bar. Kásipker eń negizgisi otandyq shıkizattyń tapshylyǵyna tıisti vedomostvolar nazar aýdarsa deıdi. Sapaly bylǵary Reseıden ákelinetindikten, ónimniń ózindiń qunyna áser etpeı turmaıdy. Kadr máselesi ózekti, kásiptik bilim berý mekemeleriniń mamandyqqa baýlý baǵdarlamasy syn kótermeıdi. Kásipkerdiń qazirgi jaı-kúıi naryq aıdynynda qalt-qult etken qaıyqshyǵa kóbirek uqsaıdy. Qoshtasarda sala kásiporyndary aıaqtarynan tik turyp ketkenshe jeńildikter jasalsa, sýbsıdııa berilse, shetelderden keletin taýarlarǵa tosqaýyl qoıylsa degen ótinishin jetkizdi.
S.Sokırko aldymyzǵa bir býma qaǵazdy jaıyp saldy. Oblystyq bilim basqarmasyna, aımaqtyq «Damý» kásipkerlikti qoldaý bólimshesine joldaǵan hattarda birqatar problemalar tizbelenipti. Sonyń biri Úkimettiń az qamtylǵan otbasylardyń balalaryn bıýdjet qarajaty esebinen mektep formasymen qamtamasyz etýge qatysty qabyldaǵan baǵdarlamasyna qatysty alańdaýshylyq bildirýi. Qujat bıyldan bastap qoldanysqa enbek. S.Sokırkony oqýshynyń densaýlyǵy birinshi kezekte alańdatady. Bıýdjettik qarjylandyrýdy syltaý etken deldaldar baǵasy qymbat, sapasy tómen, qaýipsizdik sertıfıkattary joq kezdeısoq taýarlardy tasymaldamasyna kim kepil? Onsyz da mektep formasyna densaýlyqqa zııan keltiretin sıntetıkalyq matalar az qoldanylmaıdy. Otandyq taýarlar kemip, kerisinshe Qytaı, Túrkııa, Qyrǵyzstannan tapsyrys arqyly daıyn formalar kóshkini aǵylsa, sanıtarlyq-gıgıenalyq normatıvter, tehnıkalyq reglamentter men standarttar boıynsha jumys isteıtin kásiporyndar básekelestik qabiletinen aıyrylyp, taqyrǵa otyrýy ǵajap emes. Sondyqtan shekaradan toqtaýsyz ákelinetin oqýshylardyń mektep formalaryna tyıym salý, strategııalyq sanatqa jatqyzý, monıtorıng júrgizý, biryńǵaı aqparattyq portal qurý sekildi naqty sharalardyń qarastyrylýy kerek-aq.
A.Belokonenkonyń usynystary da oı salarlyq. Eki qazaqstandyqtyń biri Qytaıdyń ne jylýy, ne sapasy joq kıimderin satyp alady. Odan arylýdyń joly – elimizdiń shıkizattyq mol áýeletin paıdalaný, ıgerý. Jasyratyny joq, teri daıyndaý, jún óńdeý salalary áli turalap tur. Mamandar bir sıyr terisinen 15-20 aıaq kıim tigýge bolatynyn eseptep shyǵarǵan. Aýyldyqtar ony kádege jaratýdyń ornyna arzanǵa ótkizedi, bolmasa kúresinge laqtyra salady. Oblysta jylyna shamamen 20-25 myńdaı bas iri qara maly soıylady. Bardyń babyn tappaı, uqsata almaı otyrǵan ózimiz. Bir sózben aıtqanda, jún, teri óńdeý óndirisi kenjelep qalǵan. Jyl saıyn elimizde 40 myń tonnadan astam júnniń 30 paıyzdaıy, onyń ishinde 17 paıyzy jýylmaǵan kúıinde eksporttalady.
«Matex» seriktestigi táýligine áıelder men erlerdiń 4-5 myń jup shulyǵyn daıyndaıdy. Fabrıkanyń jyldyq óndiristik qýaty 450 tonnaǵa teń. Shulyq óndirisi oblysta alǵash ret qolǵa alynǵandyqtan tájirıbe azdaý bolǵanymen, naryqtaǵy ornyn tabýǵa degen umtylysy súısintedi. Desek te, shıkizattyń Túrkııa men О́zbekstannan ákelinýi, keı kezderde keshiktirilýi – úlken iske qolbaılaý. Soǵan qaramastan plastıkten jasalatyn qytaılyq ónimderge qaraǵanda sapaly, baǵasy da qoljetimdi. Bul kásiporyn da ózgeler sekildi maman jumysshylarǵa zárý. Aımaqta kásibı kadrlar daıarlaý ortalyqtary bolmaǵandyqtan, syrttan izdeýge, ákelýge týra keledi. Orta býyn tehnıkalyq jumyskerler de tapshy.
О́ńirde qazirgi zaman talabymen úndes jeńil ónerkásip óndirisin damytýdyń ishki, syrtqy múmkindikteri jetkilikti ekenine kóz jetkizgendeı boldyq. Túıindi máselelerdiń negizgileri shıkizat jetimsizdigi men kadr tapshylyǵy bolyp otyr.