Elorda – dinge tutqa orda

HHI ǵasyrdyń basy halyq­ara­lyq jaǵdaıdyń qaıta shıe­lenisýimen sıpattaldy. Qyr­ǵı­qabaq soǵys qateri artta qalǵan álemde mundaı shıeleniske syltaý bolardaı sebep joq ta sııaqty edi. Degenmen, 2001 jylǵy 11 qyrkúıekte AQSh-tyń Nıý-Iork qalasynda oryn alǵan qanquıly lańkestik oqıǵa halyqaralyq ómirge ıslam men hrıstıandyqtyń teketiresi sekildi jańa qarama-qaıshylyqty alyp keldi. Islam dinine «terrorızm» sózin tirkep, álemdik dinı dińgekterdiń birin búkil adamzatqa qubyjyq etip kórsetkisi kelgen áreketter kó­beıdi. Islamǵa qarsy naýqanǵa adam sanasyna áseri myqty aq­parat quraldarynyń materıaldary da maı quıa tústi. Quran órteý, Muhammed paıǵambardy karıkatýra keıipkerine aınaldyrý sekildi dinı ǵana emes, adamı túsinikke de jat, jantúrshigerlik oqıǵalar oryn aldy. Bul áreketter Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy onsyz da ýshyǵyp turǵan jaǵdaıdy odan saıyn órshitip, álemge dinaralyq qaqtyǵys qateri tóndi.

HHI ǵasyrdyń basy halyq­ara­lyq jaǵdaıdyń qaıta shıe­lenisýimen sıpattaldy. Qyr­ǵı­qabaq soǵys qateri artta qalǵan álemde mundaı shıeleniske syltaý bolardaı sebep joq ta sııaqty edi. Degenmen, 2001 jylǵy 11 qyrkúıekte AQSh-tyń Nıý-Iork qalasynda oryn alǵan qanquıly lańkestik oqıǵa halyqaralyq ómirge ıslam men hrıstıandyqtyń teketiresi sekildi jańa qarama-qaıshylyqty alyp keldi. Islam dinine «terrorızm» sózin tirkep, álemdik dinı dińgekterdiń birin búkil adamzatqa qubyjyq etip kórsetkisi kelgen áreketter kó­beıdi. Islamǵa qarsy naýqanǵa adam sanasyna áseri myqty aq­parat quraldarynyń materıaldary da maı quıa tústi. Quran órteý, Muhammed paıǵambardy karıkatýra keıipkerine aınaldyrý sekildi dinı ǵana emes, adamı túsinikke de jat, jantúrshigerlik oqıǵalar oryn aldy. Bul áreketter Shyǵys pen Batystyń arasyndaǵy onsyz da ýshyǵyp turǵan jaǵdaıdy odan saıyn órshitip, álemge dinaralyq qaqtyǵys qateri tóndi.

Iаdrolyq qarýdan bas tartý, iri synaq alańyn jabý sekildi beıbit bastamalarymen tanylǵan Qazaqstan jáne onyń Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev taǵy da irgesi ajyraı bastaǵan adamzatty tatýlastyrýǵa muryndyq bolyp, buryn basy qosylyp, beıildese suhbat quryp kórmegen álemdik tórt din ókilderin ortaq mámilege bastar bastama kóterdi. О́ıtkeni, Elbasymyzdyń ózi aıtqandaı, «saıası jolmen retteý ádisteri nátıje bermegen jerde Qudaı sózi jarastyrý men úmittiń jalǵyz quraly bolyp qalady».

130-dan astam etnıkalyq jáne ondaǵan konfessııalyq top ókilderi ózara tatýlyq pen túsinistikte ómir súrip jatqan, basqa jurtqa «qoǵamdyq jáne­ ultaralyq kelisimniń qazaq­standyq úlgisin» tanytqan elimiz­diń mundaı bastama kóterýge tolyq quqy bar edi.

Elbasynyń bastamasyna adamzat bolashaǵyna kóńili alańdaıtyn K.Annan, Dj.Býsh, M.Tetcher, Szıan Szemın, N.Mandella, J.d’Esten jáne basqa da álemniń ozyq oıly qaıratkerleri tolyq tilektestik bildirip, Birikken Ulttar Uıymy jáne basqa da halyqaralyq, óńiraralyq uıymdar osy usynysty dinaralyq tyǵyryqtan shyǵarar birden-bir durys jol retinde baǵalady.

Qazaqstan Prezıdentiniń jeke ózi uıytqy bolyp, kúsh sa­lýy arqasynda osy basta­ma baıypty iske aınalyp, Álem­dik jáne dástúrli dinder kósh­basshylarynyń alǵashqy sezi 2003 jylǵy 23-24 qyrkúıekte As­tanada ótti. Oǵan ıslam, hrıs­tıandyq, ıýdaızm, sın­toızm, ındýızm jáne býddızmniń meılinshe bedeldi ókilderi qatysty.

Sodan beri ótken on jyl ishinde osyndaı sezd tórt ret ótkizilip, mundaı basqosý halyqaralyq terrorızm, ekstremızm sekildi syn-qaterlerge qarsy turar aı­tarlyqtaı kúshke aınaldy. Ýaqyt ótken saıyn sezde ortaǵa salynǵan oılar men qabyldanǵan tujyrymdardy qoldaýshylardyń sany artyp, oǵan qatysýshylar quramy da keńeıip keledi.

Sóıtip, elordamyz – Astana adamzat órkenıetin toǵystyrý ári tabystyrý turǵysynan jasalǵan batyl da maqsatty qadamnyń arqasynda dinge tutqa ordaǵa aınaldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Taıaý kúnderi Qazaqstannyń osynaý izgi bastamasynyń is júzine asyryla bastaǵanyna attaı on jyl tolady. Tarıh úshin qas-qaǵym sátteı osy ýaqyt ishinde dindi alaýyzdyqtyń kózi emes, tatýlyqtyń tiregine aınaldyrý jolynda orasan zor irgeli ister atqaryldy. Elbasymyzdyń bastamasymen uıymdastyrylǵan Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­ ­basshylarynyń sezi elimiz­diń mereıin tasytyp, abyroıyn asqaqtatyp otyrǵany sózsiz.

Elimizde osy onjyldyq be­lesti túıindep-tujyrymdaý maqsatynda, búgingi tańda halyqaralyq uıymdar men shet memleketterden ókilder qatysatyn arnaıy konferensııany ótkizý josparlanýda.

Árıne, adamzat ıgiligi úshin osy atqarylǵan istiń ózi ony óz deńgeıinde atap ótýge laıyqty ekeni ras. Biraq ózgeriske toly ómirdiń adamzat balasyna tartar táýekeli tolyp jatqan ýaqytta, jetken jetistikti toılaǵannan góri, sol qaterlerdiń aldyn alyp, kez kelgen jaǵdaıǵa tas-túıin daıyn bolǵanymyz abzal.

Memleket basshysy N.Á.Na­zar­baev «Syndarly on jyl»­ atty kitabynda «álemdegi lań­kes­tiktiń túpki sebebi damýdyń teńsizdiginde jatyr» dep atap kórsetken bolatyn. Sońǵy kez­deri bılik daǵdarysy saldarynan Sırııa, Egıpet jáne bas­qa da arab elderinde oryn alǵan jaǵdaılar osynyń dá­le­li ekeni anyq. Ásirese, bul el­der­degi shıelenister men túrli qaqtyǵystarǵa basqa elderdiń, sondaı-aq ártúrli radıkaldy dinı kúshterdiń aralasýy edáýir alańdaýshylyq týdyryp otyr. Olar mundaı teketiresti óz paıdalaryna sheshýge tyrysatyny belgili. Bul qaqtyǵystardyń qaı elge bolsa da abyroı bermeıtini, kerisinshe, ondaǵy ultaralyq jáne dinaralyq ahýaldy ýshyqtyra túsetini sózsiz. Kezinde keıbir sheteldik saıasatshylar tarapynan ıslam álemine lańkesshil degen jaman jáne jalǵan at taǵylǵany da barshamyzǵa málim. Sol sebepti, qazirgideı almaǵaıyp zamanda órkenıetter men dinder arasyndaǵy kelisimdi saqtaý – álem jurtshylyǵy, onyń ishinde ıslam dinin ustanǵan elder aldynda turǵan eń ózekti máselelerdiń biri bolyp tabylady.

Osy turǵydan, búgingi tańda ult pen ulystar, dinder men dinaralyq konfessııalar arasyndaǵy beı­bit­­shilik pen kelisimdi odan ári damytý jaýapkershiligin óz qo­lymyzǵa alyp, basqalarǵa úlgi kór­setip otyrǵanymyz – elimiz úshin, Qazaqstan halqy úshin zor­ maqtanysh jáne asqaq abyroı. Bul – elimizdegi san alýan etnos­tyq toptar men dinder arasynda kelisim men tózimdilik bar ekeniniń aıǵaǵy.

Dintutqa ordasyna aınalǵan Astanamyzda ótkizilgeli otyrǵan konferensııa joǵaryda aıtylǵan ózekti ári sheshimin tappaı kele jatqan máselelerdi egjeı-­teg­jeı­li talqylaýǵa múmkindik bolady degen senimdemiz. Sondaı-aq, osy is-shara barysynda Qazaqstan Respýblıkasynyń álemdegi órkenıetaralyq, dinaralyq tatý­lyqty ornatý turǵysynan atqaryp kele jatqan isterine laıyqty baǵa beriler degen oıdamyz.

Elimizde ótip jatqan álemdik jáne dástúrli dinder sezderi, olarda qarastyrylǵan máselelerdiń mán-jaıy men qabyldanǵan sheshimderdiń mazmuny buqaralyq aqparat quraldarynda az jazylyp júrgen joq. Aldymyzda kele jatqan osy aıtýly dataǵa oraı «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aksıonerlik qoǵamynyń «Egemen» baspasy «Dintutqa» jınaǵyn shyǵardy. Osy kitapty qurastyryp shyǵarýǵa Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Sena­tynyń Tóraǵasy Q.Á.Mámı jáne birqatar Senat depýtat­tary muryndyq bolǵan. Jal­py, Parlament Senaty basshy­lyǵynyń Dinder sezin uıym­dastyryp ótkizýge belsene eń­bek sińirip júrgeni belgili. Jyldar aralata ótetin Sezd Hatshylyǵynyń tizgini de Senat Tóraǵasynyń qolynda.

Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń qalaı uıymdastyrylyp, qalaı ótkizilip kele jatqanyn túgeldeı qamtıtyn osy jınaqtan qoǵam qaıratkerleri Myrzataı Joldasbekov, О́mirbek Báıgeldı, Marat Tájın, Muhtar Qul-Muhammed, Ábsattar qajy Derbisáli, Ábdimálik Nysanbaev, Qaırat Lama Shárip, Erjan Qazyhanov, Alekseı Volkov, Parlament depýtattary Kamal Burhanov pen Jabal Erǵalıev, ǵylym qaıratkerleri Amangeldi Aıtaly, Ábdesh Qalmyrzaev, Naǵıma Baıtenova, Merýert Ábýseıitova, dintanýshylar men dinı qyzmetkerler Erjan qajy Malǵajyuly, Amanbek Muqashev, Lımana Qoıshıeva, Qalıjan Zańqoev, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń qyzmetkerleri Álısultan Qulanbaı, Dastan Kenjalın, Asqar Turapbaıuly, Anar Tóleýhanqyzy, Láıla Edilqyzy, Jaqsybaı Samrat, Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas ravvıni Eshaıa Kogenniń, Evreı ulttyq-mádenı ortalyǵynyń tóraǵasy Petr Rýbınshteınniń maqalalaryn, sondaı-aq Qytaı musylmandary assosıasııasy tóraǵasynyń orynbasary Iаn Chjıbomen, AQSh Kongresi О́kilder palatasy komıtetiniń tóraǵasy Enı Faleomavaegamen, Túrkııanyń din isteri jónindegi mınıstri Álı Bardakoǵlýmen, Reseı Múftıler keńesiniń tóraǵasy Ravıl Ǵaınýtdınmen bolǵan suhbattardy erekshe atap ótken jón. Maqala avtorlary men suhbattasýshylar ultaralyq tatýlyqtyń negizi – dinaralyq kelisimniń mańyzy men mánin barynsha keńinen ashyp kórsetken.

Kitapty paraqtaı otyryp, ol ótken onjyl dyqta atqarylǵan isterdiń kúntizbelik jylnamasy emes, elimiz qolǵa alǵan órkenıetterdi toǵystyrý, adamzatty tabystyrý tuǵyrnamasyna jasalǵan taldaý bolyp tabylady degen tujyrymǵa keldik. Shyn máninde, bul jınaq – óziniń ǵana emes, búkil adamzat balasynyń bolashaǵyna alańdaıtyn árkimge oı salatyn, oılandyratyn jınaq. Sondaı-aq, ol Qazaqstannyń álemdik jáne konfessııaaralyq dinı tatýlyq jolynda atqarǵan isterin zerttep, sarapqa salatyn ǵalymdar men dintanýshylar úshin mańyzdy kómekshi qural bolyp tabylady dep senemiz.

Amandyq bolsa, elimizde dás­túrli dinder sezi áli talaı ret ótkiziler. Sol kezde de osyndaı ótken ýaqyt kezeńin túıindep, tujyrymdaý jáne ony osyndaı jınaq retinde alǵa tartar ádemi dástúr jalǵasa berer degen úmittemiz.

«Dintutqa» kitabyn quras­tyryp shyǵarýshylarǵa shyn­ júrekten shyqqan rıza­shy­lyǵymyz ben alǵysymyzdy arnaı otyryp, atalǵan eńbek óz oqyrmanyn tapsyn degen tilek aıtamyz.

Máýlen ÁShIMBAEV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisi Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy.