Dara zııaly

Báriniń de septigi tııýi múmkin, alaıda sol senimniń negizin qalaıtyn da, shyńdaıtyn da bir qudiret bar. Ol – ár adamnyń taǵdyry. «Árkim taǵdyrynan jazǵandy kóredi» degen qaǵıdanyń qatpary da qalyń, baıyby da ár alýan, talaby da kúrdeli. Sondyqtan san mıl­lıon­daǵan taǵdyrdy qazaqtyń bir bala­sy­nyń nemese bir tulǵasynyń taǵdy­ry­nan bólip qaraý aýyrlaý bol­ǵanmen, ol bala daralyq pen danalyqqa satylaı eń­bek­pen kóterilse, «nege bólip qaraý qı­syn­syz?» degen suraq ta týady. Kári tarlan tarıhta orny bar han men qarasha da, bı men batyr da, sheshen men aqyn da, baǵy men taǵy bar basqa da bir kezde qazaqtyń qara sıraq balasy bolǵan. El aýzynan túspeıtin kósemder men qahar­man­dardyń da «qaradan shyǵyp han bolǵan» soqpaǵy bar. Biz olardyń tarıhı jolyna, erlik shejiresine, «tabanaqy, mańdaı terine», uıqysyz-kúlkisiz kún­de­ri men túnderine qarap, ómirlik sabaq alamyz. Aqjarylqap zamanda órlep-órkendeý úshin qýat alamyz. Tir­shi­likte sol tarıhı, mádenı, saıa­sı murany iske jaratýdy murat etken san urpaq ósip keledi. Barymyzdy baǵa­lap, joǵymyzdy túgendeýge atsalysyp júrgen kóptegen qaıratker de mem­le­ket­ti damytýǵa óz úlesin qosyp júr. Sonyń ishinde ja­ýap­ker­shilik salmaǵy zil batpan rýhanııat, aqparat, dıplomatııa máselelerin óz moınyna arta bilgen, qazir de osyndaı memlekettik, qoǵamdyq, áleýmettik is­ter­­den shet qalmaǵan nar tulǵalar bar. Olardyń ótken joly túgil, búgingi isi jastarǵa ǵana emes, óz zamandastaryna da ónege ekenin aýyz toltyryp aıtýǵa tıispiz.

Sol urpaqtar ara­syn­daǵy sabaq­tas­tyqty jalǵaý jolynda tynbaı ter tógip júrgen, almaǵaıyp dáýirde de týra joldan taımaǵan, qoǵam, memleket isine, eldik jaýapkershilikke adal qazirgi alyptar tobynyń beldi ókili Qýanysh Sultanuly dep bilemiz.

Onyń ómir joly, ósken ortasy, zamandastary týraly, atqarǵan qyz­met­teri, jazǵan eńbekteri jóninde tát­pish­tep jatý, tipti qaıtalaý sonsha­lyq­­ty kókeıkesti emes. О́ıtkeni onyń bári órde de, tórde de, sanada da, sanatta da saırap tur. Kópti kórgen, ómir sabaq­ta­ryn túıgen, jýrna­lıs­­tı­ka­nyń barlyq klassıkalyq janrlarynda jaza biletin kósheli kisige «Qýanysh Sultanuly» degen aty-jón – qashanda biliktilik pen parasat ólshemi. Sondyqtan biz bul joly kópke úlgi qaıratker tulǵanyń ózimiz tanyǵan qasıetterine toqtalǵandy jón kórdik. Onyń taǵdyry myńdaǵan qurdasynyń taǵdyrymen, taýqymetimen uqsas bolýy múmkin. Fa­shızm­ge qarsy soǵysyp, qan maıdannan elge jaraqattanyp qaıtqan ákesi dúnıe­den ozǵanda, ol bar bolǵany 12 jasta eken. Estııar ul ápkesi men qaryndasyn, eki inisin jigerlendirý úshin de ishteı rýhtanady, namysyn janady.

Sol shaqta anasynyń: «Qýantaı, ákeńnen qalǵan balanyń úlkenisiń...» degen sózi oqýshy Qýanyshty bir sátte-aq jaýapkershilik belesine kóteredi. Bala­lyq­pen qosh aıtysyp, sanaly ómirge jol tartady. Bul – áke qýatymen, ana sútimen kelgen ja­ýap­ker­shilik edi. Ony ólsheý múmkin emes, tek seziný kerek. Qandaı jaýapty sát­ter­de sheshim qabyldasa da anasy­nyń rýhy sabyrǵa shaqyrady, arýaǵy per­zen­ti­niń bıikten kórinýin qalaıdy. О́mir soq­paǵynyń dańǵyly bolmaıtyny bel­gili, árkimniń óz súrleýi bar.

Atjalyn tartyp mingen, jastaıynan el aldyna shyqqan adamda sabyr­ly­lyq, qana­ǵat­shyl­dyq qasıet tereńinen ornaıdy. Bul – sırek qubylys. Onyń sebebin este­li­gi­nen taptyq. «Esińde bolsyn. Qol-aıaǵyń saý, esiń durys bolsyn dep tile Alladan. Aqyl-esiń durys bolsa, qol-aıaǵyń saý bolsa, óz nanyńdy óziń taýyp jeısiń. Eshkimnen nan suraýshy bolma. Kómektiń de qajeti joq. О́zińdi óziń asyraýǵa úıren» dep qaıraýdyń ózinde úlken analyq ósıet jatyr emes pe? Qandaı kezde de ójet bolýdyń, eshkimniń aldynda tómen­demeýdiń jolyn nyqtap, nusqaǵany dersiz. Bul tálimniń syry da – ananyń tabıǵı bolmysynda, ımanı tazalyǵynda edi. Talapty jan kez kelgen kásipti úırenýde, meńgerýde ýaqyt, kúı talǵa­maýǵa tıis. Ol úshin aýyl, qala, áskerı mindetkerlik, qoǵamdyq qyzmet kedergi bola almaıdy, kerisinshe jastyq kezdegi bilim, tájirıbe jınaqtaýy talaby men talǵamyna oraı júzege asyp jatady. Osy turǵyda Qýanysh Sultan­uly óz qataryndaǵy zamandastary sııaqty bar­lyq mektepterden ótken deýge bolady. Aýyl sharýa­shy­lyǵy, tehnıka, radıotehnıka, sport salalary boıynsha jı­ǵan-tergen bilimi bir kisige nan ta­bar­lyq­taı dárejede desek, artyq aıtqandyq emes. Al ulty­myz­dyń dás­tú­ri, mádenıeti, ǵylymy, ádebıeti, mýzykasy óziniń ósý órisi ekenin sezip, jýrnalıstıka maman­dy­ǵyn tań­daǵanda jol siltegen us­taz­daryna qulaq asýmen birge aıqyn usta­ny­myn, izdenimpazdyǵy men shyǵar­ma­shy­lyq áleýetin janyna serik etkenine kózińiz jetedi. «Qaıratker qasıetin» bilgińiz kelse, onyń jastaıynan jazǵan maqa­la­laryn, elimizdiń tarıhı beles­te­rine oraı shyqqan keıingi jyldardaǵy kitaptaryn oqysańyz da jetkilikti. Bárinde «teńiz tamshysynyń dámi bili­nip» turady. Al ortalyq merzimdi basy­lym­dar­daǵy pýb­­lısıstıkasy táýel­sizdiktiń shejiresin tarqatqandaı bolsa, Elbasy men basqa da qaıratker, sanatker zamandastary týraly jazǵan esseleri oqyr­man­ǵa oı salýmen qatar izgilikke bóleıdi. Parasat pen adam­gershilikti, adamzatqa ortaq ózge qundy­lyqtardy baǵalaýǵa, asyl qasıet­ter­di dáripteı bilýge, qazaq ultynyń baıandy dástúrin, Qazaqstan halqynyń myzǵymas birligin qadirleýge shaqyrady. Ol mańyzdy máselege qalam terbep, syrttan ǵana baqylap oty­ratyn­dar­dyń sanatynan emes. Qýanysh Sul­tanuly óziniń qyzmetinen bólek, barsha mádenı sharanyń – premera, prezentasııa, kórme, konsert bolsyn, jastar ara­syndaǵy, etnosaralyq tatýlyq pen patrıottyq baǵyttaǵy jıyndardyń, túrli memlekettik jáne qoǵamdyq uıym­dar májilisteriniń bel ortasynda júre­di. Mundaı úzdik qasıet barsha mem­le­kettik qyzmetkerge, depýtatqa, mınıstrge úlgi-ónege dep batyl aıta alamyz. Ult mádenıeti, ult óneri úshin dilimen emes, tilimen ǵana kúıip-pisetinder bu­dan sabaq alýy óz aldyna, quryǵanda bul olardyń qaperinde júrse eken degen oımen jazyp otyrmyz.

El baıqaǵan (sonyń ishinde biz de barmyz) dinimizde asa qur­met­pen áspetteletin taǵy bir sıpaty – kelisken kórkem minezi. Árıne, ıdeologııa salasynda buryn-sońdy talaı laýazymdy adamdar boldy, qazir de bar, biraq solardyń birazy negizgi mıssııasyn sezine almady nemese sezinbeı júr. Ol – halyqpen kúndiz-túni, qoıan-qoltyq jumys isteý, jurt­shy­lyqtyń, adam­dar­dyń tilek-armanyn uǵý, kópshiliktiń tilin tabý bolsa kerek. Árıne, jeke jáne qo­ǵamdyq qaty­nas­tardy rettep otyrý – ońaı sharýa emes. Onyń tetigin taýyp, kiltine ıe bolý – halyqpen bite qaınasý degen sóz. Qıǵash árekettiń aldyn alý, paıdaly isti der kezinde paıymdaý, jaq­s­y-jamannan tez qorytyndy jasaý – bılik júıesiniń álippesi ári qısyny. Jalpy, halyqqa túsindirý jumysy – istiń jartysy ǵana, mańyzdysy – adamdardy ılandyrý. Oǵan rýhanı tuǵyr – minez kerek. Ideologııalyq jumystyń búge-shigesine deıin biletin Qýanysh Sultanuly parlamentte ǵana emes, qara­p­­aıym halyqtyń ortasyna da erkin kirip, ultqa ortaq qundylyqtardy aıtyp, talaı márte kósilgenine de kýá boldyq. Qoǵamdaǵy júıesizdik pen kere­ǵar­lyqty batyl aıtqanyn da, túrli pıǵyldaǵy adam­dardyń qıturqy qy­lyq­taryn áshke­re­lep, sońynan keshir­genin de kórdik. Bul da keshire biletin qasıetinen, kópshilikti uıyta biletin qabiletinen, jaıdary kórkem minezinen ekeni shúbásiz.

Kele­shektiń kelbetine únemi se­nimmen, úmit­pen qaraıtyn Qýanysh Sultan­­­ulynyń taǵy bir erek­she­ligi – ótkendi man­suqtamaý, dástúr jal­ǵastyrýdaǵy mıras­kerligi. Bardyń baǵyn asyryp, ótkenniń taǵylymyn eske salyp otyrý. Onyń qısyny bar. 2006 jyly jel­toqsanda, ıaǵnı zańǵar Ábish Kekil­baıulynyń kózi tirisinde-aq zamandas klassık-jazýshynyń portretin tereń ashyp kórsetken Qýanysh Sultan­uly: «Biz keıde búgingi kúnniń bıiginen ótken zamanymyzdyń qyr-syryna úńilip jatpastan, bárin «bir qaýyzǵa» syıǵyzyp, «bir sypyrǵyshpen» sypyryp, baǵa berip jatatynymyz bar. Sol tota­lıtar­lyq júıeniń kezinde de ártúrli laýazymdy qyzmetterde júrip, ultymyzdyń ulttyq mádenıet, ádebıet, ulttyq mura, salt-dástúrleriniń saqtalýyna saqshy bolǵan ardaqty adamdarymyz da bar­shy­lyq» dep jazǵan edi. Shyndyǵynda, eldik iste erlikke para-par eńbek jasaǵan, óshpes iz qaldyrǵan ult qaıratkerlerin ha­lyq umytpaıdy, qadirleıdi. О́nege tutý úshin, úlgi etý úshin. Olar – qoǵam men ult sanasynyń sapasyn kóterýge ǵumyryn arnaǵan tulǵalar. Qaı kezde de oı men baılam deńgeıi sananyń sapasyna táýeldi. Dana Abaı – quldyq sanadan qutylǵan ǵalamdyq oıdyń ıesi boldy. Abaıdyń ulttyq sanasy Alashty oıatty. О́kinishke qaraı, Alashtyń ıdeıalaryn janshyǵan totalıtarlyq júıe uzaqqa sozyldy. Qazaq halqynyń saǵyn syndyryp, jasyq etýge tyrysqan ozbyr saıasatty da kórdik. Táýelsizdik alǵanǵa deıin ulttyq sana joıylýdyń tabaldy­ryǵyn­da turdy. Eń qıyny – joqtan bardy quraý, joǵalǵan qun­dy­lyqtarymyzdy túgendeý jańa sapaly, ser­pilgen sanany qajet etedi. Azat eldiń rýhymen sýa­ryl­ǵan, ulttyń bir­týar tulǵalary qalyp­tas­tyrǵan jáne sabaqtastyqty qalaıtyn ulttyq sanany jańǵyrtý qaıtadan kún tártibine shyq­ty. Bul – tabıǵı qajettilik ári zańdy qubylys. Sondyqtan osynaý sara jol­dyń bastapqy kezeńderinde bul salada iz qaldyrǵan alyptardyń qa­ta­rynda Nurtas Ońdasynov, Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekov, Ábish Kekilbaev esimderi saǵynyshpen atalady. Olar mem­lekettik qyzmette júrip te, hal­qy­nyń muńyn muńdap, joǵyn joqtaı bilgen, el muqtajyn eskerip, bolashaq úshin rýhanı qam-qaraket jasa­ǵan shoq juldyzdary ispetti. Qalamgerlik pen qaıratkerlik tizginin teń ustap, jańa dáýirde jaqsylyqtyń izashary bolǵan ardaqtylardyń jalǵasy, qıyn da jaýap­ty kezeńdegi qazaq jastarynyń jetek­shisi, belgili saıasatker, táýelsiz elimizdiń tuńǵysh Baspasóz jáne aqparat mınıstri, aǵa áriptesimiz Qýanysh Sultanuly búgin de zııalylyq pen parasattyń tórinde, baıandy eldik istiń jýan ortasynda júr. Minez ben qasıetke baı tulǵanyń ómir joly da, shyǵar­mashylyq eńbegi de – kópke ónege. Endeshe osy elshildik qadir-qasıet juǵysty bolsyn desek, Qýanysh Sultanulynyń jazǵan kitaptaryn oqý­men birge has zııalyǵa uqsap baǵýǵa tyry­salyq. Eskiniń esti sózi bar: «El myq­ty bolsa – el aǵasynan, úı myqty bolsa – bel aǵashynan» degen. El synalar kezde de, bel synalar kezde de halyq arasynan tabylyp, bıliktiń bedeldi sózin jetkizgen, halyqtyń qabyrǵaly sózin ótkizgen dáneker el aǵasy Qýanysh Sultanulynyń ǵumyry uzaq, jazary kóp, batasy baıandy bolǵaı dep tiledik.

Darhan MYŃBAI,

Májilis depýtaty