JYLY JAQTY JALQAÝLYQ JAILASA...

ELIŃIZDE ERINShEKTIK ESIRER Qos qaıyrshy Sizdiń tilshińiz sadaqa berip turady. Oqta-tekte. Shymkentińizde keıde qaıyrshylar kóbeıip ketedi. Osydan bir-eki jyl burynyraqta teledıdardan qaıyrshylardy sy­qaq­taǵan sketch kórsetildi. Onsha jaqtyrmaǵanbyz. Qabyldaı al­maǵan­byz. Qaıyrshylardy qatty-qatty aıaıtynbyz. Kenet, kútpegen jerden bir kóriniske keziktik. Shymkenttegi Táýke han kóshe­sinde, “Túrkistan” monshasyna bury­­lar tusta úlken, úsh qabatty “Saýda úıi” bar. Sonyń mańaıynda al­pys­tardy alqymdaǵan bir orys shaly otyra­tyn. Sadaqa tastaıtyn­byz. Kúnderdiń kúninde, kógildir kıoski­den gazet alyp turǵanymyzda she, tasalaý tusta sol qaıyrshynyń kıim aýystyryp jatqanyn baıqap qaldyq. Sol. Sonyń dál ózi! Asy­ǵyp-aptyǵyp, áp-ádemi kýrtkasyn sheshti. Alba-julbasy shyqqan, kónetoz kástóm kıdi. Shalbaryn sheshti. Tanyǵandyqtan, tańdan­ǵan­dyqtan, tabanymyz jaıaýsoqpaqqa jabysyp, jyljı almaı, sileıip turmyz. Álgi adam topyldatyp topylıyn aýystyrdy. Tipti táp-táýir kepkisiniń ornyna kepıetsiz kepesh kıgende she, tilimiz qurǵap, tańdaıymyzǵa jabysty. Úırenshikti ornyna baryp otyrdy. Sodan bylaı qaraı “Saýda úıine” jolaǵymyz kelmeıtin boldy. Birtúrli. Qaıyrshynyń qylyǵynan onyń ózi emes, biz uıalatyn sekildimiz. Teledıdardan taǵy da qaıyr­shy­lardy syqaqtaǵan sketch kór­setildi. Kúni keshe ǵana. Buryn­ǵydaı emes, basqashalaý qabyl­daǵanymyz ras. Oblys ortalyǵyndaǵy túp-túzý jaıaýsoqpaqtyń bir búıirinde qyryq­tan asyńqyraǵan qazaq áıeli qaıyr surap otyrady. Alǵashqyda ol oıynshyqtar, maıda-shúıde kám­pıtter, saǵyz-paǵyz satyp otyra­tyn. Keıinirek kámpıt-sámpıtin sol jaǵyna tasalańqyrap, oń ja­ǵy­na kleenkasyn jaıyp, tıyn-sıynyn seýip qoıatynǵa aınaldy. Osy jolmen jurt kóp júredi. Bir­jarym jyldan beri baıqaǵany­myz­dy jazyp otyryppyz. Birte-birte ary-beri ketip bara jatqandar kleenkaǵa aqsha tastaıtyn bolǵan. Birsin-birsin álgi áıel saýda jaǵyn muqym-múlde toqtatyp, birjolata qaıyrshylyqqa kóshti. Jas jaǵy­nan egde emes. Densaýlyǵy tym na­shar ǵoı deı almaısyz. Aıaq-qoldary bútin. Al endi mynadaı ápsana bar emes pe?! Allanyń elshisine áldebir adam qaıyr tilep keledi. Paıǵam­barymyz odan úıinde ne bar ekenin suraıdy. Qaıyrshy jalǵyz tóseni­shi­niń jartysyn astyna jaıyp, qalǵan jaǵyn jamylyp jataty­nyn, oǵan qosa sý isherlik bir ydys­­qa ǵana ıe ekenin aıtady. Alla­nyń elshisi álgi múlikterdi tez­dete aldyrtyp, eki dırhamǵa sat­qyzady. “Bir dırhamyna otba­syńa tamaq, ekinshi dırhamyna ara satyp alarsyń”, deıdi. Qaıyr­shy oryn­daıdy. Paıǵambary­myz aǵash ara­lap, otyn satyp kún kórý­ge keńes beredi. Jarty aı ótedi. Qaıyrshy Allanyń elshisine kelip, on dırham tabys tapqanyn qýana habarlaıdy. Paıǵambarymyz ol aqshaǵa kıim-keshek pen azyq-túlik alýǵa aqyl qosyp, adal eńbek etpek­tiń qandaı túri bolsyn, qııa­met kúninde mań­daıyńa basylar qaıyrshylyq tań­basynan áldeqaıda qaıyrly eken­digin, tilenshilik tek eshbir amalsyz, eshqandaı sharasyz qalǵanda ǵana jasalatynyn uǵyndyrady. Keshirińizder. Biz qaıyrshy­lar­dyń bári osyndaılar eken deýden aýlaqpyz. Shymkentińizde keı kezeńderde tilenshilerdiń tym-tym kóbeıińkirep ketetinin kórip, qatty ýaıymdaımyz. Alaıda, qos qaıyrshynyń qylyqtary biraz-biraz oıǵa túsirgeni ras. Kerbez kedeıler Qos qaıyrshy haqynda kóp aıta bermeımiz, árıne. Osy jaqynda ǵana túsinińkireıdi-aý deıtin tanys­tarymyzdyń birine áńgime­legenbiz. “Oıdan oı týady ǵoı, er­terekte óziń maqtap jazǵan ajarly aýylda kerbez kedeıler kóbeıdi, – dedi ol. – Negizinen beınettene biletin­der­diń jaǵdaılary jaman emes. Biraq...” Tanysymyz tuspaldaǵan aýyl­dyń atyn atamaı-aq qoıalyq. Sosıa­lızm tusynda maqtańqyrap jazǵanymyz jadynda jańǵyrǵanyn qarańyzshy. “Aýyl ajary” deıtin arnaıy aıdar bar-tuǵyn. Biz isteı­tin gazette. Aýyl kórki ájep­teýir, klý­by­nyń qyzmeti úlgili, turǵyn­dary­nyń baý-sharbaqtary tap-tuınaq­taı, úlken qalqozdyń alys­taǵy brıgadasy bola tura sosıalıstik jarystyń ozyq ujymy atanǵan­dyqtan, ózgelerge ónege retinde kór­set­kenbiz. Osy kúnderi otyzshaqty úı qalǵan kórinedi. Onshaqtysynyń árqaısysynda júzden asatyn qoı-eshki, jıyrmashaqty jylqy, biraz-biraz iri qaralary bar eken. Kelesi onshaqty úı ortashalar qatarynda. Qalǵan onshaqtysy kedeıler dep esepteledi. Al solardyń altaý-jeteýi “kerbez kedeıler” eken. “Sen ózgesheleý etip jazǵan, baıaǵy temirden túıin túıip, aǵashtan oıý oıatyn usta bar edi, sol zergeriń bizden keıin ile-shala basqa jaqqa kóship ketken, – dedi tanys. – Ol shyn mánindegi ónerpaz kerbez edi ǵoı. Jekemenshik tirlikke, mal kóbeıtýge ıkemdele almady...” Taǵy da bireýi ájepteýir usta­tuǵyn. Ony qazir “birinshi kerbez” desedi eken. Balǵa men baltany umytqan. Ustamaıtyn bolǵan. Ketpen-kúrekke jolamaıdy. Isker­lik­ten góri ishkilikke berilgen. Myjymasy kóbeıgen. Táýligine on bes saǵat uıyqtaıdy. Tas búrkenip. Desedi. Sol otaǵasynyń áıeli hám ózine saı kórinedi. Ekeýi de toı-tomalaqtan qalmas. Kórshiles aýyl­dardaǵy, alysyraqta turatyn jek­jat-jurattaryndaǵy jıyn-toı­lar­da qona jatyp qaıtady. Bala-shaǵalary da tirlikke joq. Kóshede, úıleriniń janynda “sylqym-seri” kúıde turystary men júristeri qyzyq-aq. Desedi. Qydyrmaqqa bir ıyqtaryn berińkirep turar. Bir-ekeýi úılenip, aýyldan alystaǵan. Qaryq bolǵan jaǵdaılary jáne joq. Páter jaldaıdy, áldekimderge jaldanady. Degendeı ǵoı. Úılen­begenderi beınettenip úırenbegen­dikten, qalǵyp-múlgip, kerbez keri­lip kún ótkizer. Al tozyńqy úıdiń aldyndaǵy tep-tegis telimder, qara topyraqty qaıran egistikter bos­tan-bosqa qor bop jatypty. Qıran­dyǵa uqsaıtyn qora-qopsyda qoı-eshkiniń ıisi de joq. Ekinshi kerbez kedeı – “saıasat­ker”. Solaı sanalady. Jerden júgeripaıa kóterip alýǵa eriner. Alaıda aýyl ákiminen bastap, tú-ý-ý joǵaryǵa deıingi basshylarǵa jan-jaqty sıpattama berip, kimniń kim ekenin, qaısysynyń qashan aýysatynyn saraptaǵanda bar ǵoı, bylaıǵylar aýyzdaryn ańqaıta tyńdaıdy. Desedi. Minekıińiz, osylaısha kerbez kedeı­lerińizge de minezdeme bere­tinder bar eken. Aýyldyń ózinde de. Jıirek baryp turatyndardyń arasynda da. Kún arqan boıy kóteril­­gende “Kerbezder keńesi” ótedi. Desedi. Aýyldyń maly jına­lyp, qyratqa qaraı óretin tepseńde. Jumystan qoly tımeı­tinderdiń, ıaǵnı jeke tirlikterin tynym tappaı tyndyrmaqqa tyry­sa­tyndardyń ondaı “keńeste” sharýasy shamaly. Úıirgelik telim­derin tegisteıdi. Jer aýdara­dy. Kókónis egedi. Sharbaq­taryn jamaı­dy. Baýlaryn butaıdy. Áıel­deri sút pisirip, aıran uıytady. Maı shaıqaıdy. Sondyqtan mal­daryn jotaǵa shyǵarar tepseńge jetkize bere úı-jaılaryna asyǵar. Al kerbez kedeılerińiz “saıasat” soǵar. О́sek sapyrar. Qaltalarynda qalǵan-qutqandaryn qaǵystyryp-soǵystyrar. “Jaqynda jáne bolyp qaıttym, – dedi baıaǵy tanys baýyrymyz. – Eń masqarasyn aıtaıyn ba? Bir meıirimdi kisi meshit salýǵa nıettenip barǵan ǵoı. Sóıtse-e-e, sol aýyldan namaz oqıtyn, tipti azdap-azdap aıat aıtatyn adam tabylmapty. Álgi kisi ázirshe qoıa turaıyq dep, qaıtyp ketipti”. Kegeje keıin ketpegeı Kedeılerdiń bári otyz úıli aýyldyń altaý-jeteýi sekildi “kerbez” degeli otyrǵan joqpyz. “Kedeıdiń kerbezinen saqtasyn” degendi de qazekem aıtqan ǵoı. Jaqynda bizge qalamger bazyna bildirip, naz aıtty. “Siz osy Oń­tústik týraly tartymdy tolǵana­syz, maqalalaryńyzda madaq jaǵy basymyraq bop turady. Shymkentti ońdy-soldy shenegish­terden shyryl­daı qorǵaısyz. Jyly jaqtyń jurty jatpaı-turmaı jumys isteıdi, eńbeksúıgish, beınetqor dep jazasyz. Ylǵı da. Jalpy alǵanda solaı ǵoı. Biraq osy Ońtústiktiń beınetqorlyǵy biraz-biraz jaǵdaı­larda báseńsip bara jatqan joq pa? Oılanyp kórińizshi”, – dedi. Ol kisini jáne bir jýrnalıst qostady. “Shynynda da keıingi jyldary kórshi memlekettegi ala topyly aǵaıyndar bala-shaǵasymen kelip terip bermese, el yrysy – aq maq­ta­nyń qys qarsańyndaǵy tolassyz jańbyrǵa deıin jınalmaı, júdá tipti qar astynda qalyp qoıatyny qalaı?” – dedi. “Tek maqtaly aımaq­tar ǵana emes, ózge aýdan­darda da kegejeniń keıin ketken kórinis­teri kóp”, – dedi bizge jolserik bop júrgen bıznesmen jigit. Otyrǵan­dardyń bári derlik osyndaı-osyn­daı pikir qozdatqan. Oılanyp-aq qaldyq. Oılan­ǵanda da júdá qatty oılandyq. Arǵy jaǵyn aıtpaǵanda, onshaqty jyldan bermen qarata “Ulysym­nyń uıytqysy – Ońtústik” atan­ǵan altyn qursaqty aımaqty negizinen jaqsy jaǵynan jyrlap kelemiz. “Ordabasyǵa oralý”, “Aýyl jáne adamdar”, “Artyńda tal da qalsyn, mal da qalsyn”, “Shymkenttiń baryna shúkir”, “Ol – kimniń qalasy?”, “Kóktem de Ońtústikten bastalady”, “Saılaý da Ońtústikten bastalady”, “Jyly jaq: demografııalyq dáıekteme­ler”, “Qazaq maqtasy”... Já, bárin birdeı tizbeleı bermeıik. Osylar­dyń ózi-aq biraz nárseni bildirer. Ońtústiktiń orny bólek. Eńbeksúıgishtigi erek. Solaı bolyp qala berer. Biraq talaı-talaı retterde beınetqorlyqtyń báseń tartqany da, “aq altynnyń” ǵana emes, júgeriniń, baý-baqsha men kókónistiń, júzim-jıdektiń rásýa bolatyny da jasyryn emes. Júzdegen, myńdaǵan gektar sýar­maly jerler, shabyndyqtar ıgeril­meı, qor bop jatyr. Kegejeniń keıin ketken kórinisteri kóp ekenin joqqa shyǵara almaımyz. Kóp jaǵdaıda kúdire ketpendi, kúmis kúrekti ustaǵysy kelmeı, kejirlik tanytý beleń alyp barady. Shyntýaıtyna kelgende, qanshama qaryshtap, tehnıkańyz ben tehnologııańyzdy ozdyryńyz, báribir, ketpen-kúrekten birjolata qutylmaq qıyn ǵoı. Ásirese, Ońtús­tik Qazaqstanda. Qozalyqta, ıakı maqtalyqta. Júgerilikte. Júzimdikte. Qyzanaq pen qyryq­qabatyńyz hám qııaryńyz egistikte de, jylyjaıda da ketpensiz kór­keımes. Aınalaıyn alma baqtyń aralyǵyn úlkendi-kishili traktor­men óńdersiz, al túp-túpterin kúmis­teıin jalt-jult eter kúrek­pen ǵana qopsytarsyz. Kar­topty ketpensiz, qaýyn-darbyzdy shapashotsyz baptap baıqańyzshy. Qolyńyzdan túk kelmes. Beıqamdyqqa berilmegen, jaı­qýattyq-jaıbaraqattyqqa jeńdir­megen jandar kúdire ket­pen­deri men kúmis kúrekterin kútip ustaı­dy. Kıe tutady. Bappen paıdala­nady. Úıirgelik telim-tegistikterin de, jekeshelendirilgen jerlerin de ketpen-kúrekpen óń­dep-jóndep, jaınatyp júrgen­der júzdep-myńdap sanalar. Ketpen-kúrek usta­maq­qa namystanyp, kejirlik­ten kegejesi keri ketkender “kerbez kedeılerge” aınalar. Kembaǵalsyp kórinip, áldekim áldene ákep berse dep kútetinder de kóbeıgen. Jaqynda Ońtústik Qazaqstan oblys­tyq ishki saıasat basqarmasy birer kisiniń basyn qosyp aqyl­dasqan edi. Onda da osy jaǵdaıattar sóz etildi. Tilderdi damytý basqar­masynyń bastyǵy Kúlııa Aıdar­bekova hanym Ordabasy aýdanyna Joldaýdy nasıhattaý maqsatymen issaparǵa barypty. Alystaǵy aýylda mynadaı kóriniske kýá bopty. Kósheniń basynda zeınet­aqy­laryn alǵan shaldar ortaǵa shólmek qoıyp, jantaıyp karta soǵyp jatypty. Dál sol kósheniń aıaǵynda jastar top-topqa bólinip, shólmekterin shóp arasyna jasy­ryńqyrap, karta oınap otyrypty. Ishki saıasat basqarmasynyń jańa bastyǵy Batyrbek Jal­murzaev myrza da birqatar aýdan­dar­dyń biraz qystaqtaryna baryp qaıtypty. Kóptegen aýyldarda jasóspirimder men jastar túni boıy elteń-selteń sendelip, kúndiz uıyqtaýdy biraz jyldan beri úırenshikti úrdiske aınaldyrǵan syńaıly. Aýyl ákimderiniń ara­synda aýyldyq mektepterge múlde bas suqpaıtyndary jetip-artylady eken. Ata-analardyń basym kóp­shiligi balalaryn qalaǵa jibere­di. Qalada biraz júrińkiregen jas­tar eshqashan aýyldaryna ornyǵýǵa oralmaıdy. Qylmystyń, buzaqy­lyqtyń órship bara jatqanyn jáne joqqa shyǵara almaısyz. Sol basqosýda burynǵy senator Saılaýkúl Baraqova hanym bir­­talaı oı bildirdi. Ol kisiniń aıtýyn­sha, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń jastaryn jumysqa ornalastyrý, josparly túrde ózge óńirlerge qonys aýdartý jóninde memlekettik, respýblıkalyq deń­geı­degi arnaıy baǵdarlama qajet. Sebebi, árbir besinshi qazaq osy Ońtústikte, árbir besinshi, keıde tórtinshi jas pen jasóspirim osy Ońtústikte. Son­dyq­tan da respýb­lıkanyń túkpir-túkpirinde, kez kel­gen kenti men shaharynda shym­kent­tikterdiń, ońtústikqazaq­standyqtardyń jıi kezdesetini – zańdy jaǵdaı. Biraq osy jaǵdaıdy túsinetinder de, túsinbeıtinder de bar. “О́zimiz kórdik qoı Astanada júrgende, – deıdi kúni keshegi senatoryńyz Saılaýkúl. – Elor­da­myzdyń ba­zaryn­da da shymkent­tikter, dám­hana­larynda da, taksıin­de de, qurylystarynda da shymkenttikter, kóshe sypyryp, qar tazalaýshylary da shym­kenttikter. Astanasyna barmaǵanda, ońtústikqazaq­standyq­tar qaıda ketedi endi? Almatyda da qara jumysta qaptap júrgen shymkent­tikter. Arnaıy baǵdarlama kerek deıtinim sodan...” Bul-daǵy – qaperde qattyraq ustar, qorytyndy shyǵarar usynys. Biraq, báribir, birtalaı nárse jastyń da, jasamystyń da ózderine baılanysty. Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqar­ma­synyń bastyǵy Jeńisbek Máýlen­qulovtyń maǵlumdaýynsha, byltyr jumys izdep kelgen 36,2 myń adamnyń 30 myńnan astamy turaqty jumys tapqan. Birneshe jyldan beri bos jumys oryndary men laýazymdyq qyzmetterge jármeńke ótkizilip júr. 2009 jyly oblys boıynsha 72 jármeńke uıymdastyrylyp, 4 myńnan astam jas ornalasyp, 219 adam qoǵamdyq jumystarǵa, 150 jas qaıta daıarlaý kýrstaryna jiberil­gen. Jalpy “Jol kartasy” aıasynda 37971 jumys orny ashylypty. “Jastar tájirıbesi” boıynsha 15 myńǵa jýyq jas maman eńbek daǵdysyn jetildirýge jiberilipti. Árıne, bul sıfrlaryńyzdyń bári, bir qaraǵanda, jaman emes sekildi. Alaıda, altyn qursaqty aımaq úshin onsha úlken kórset­kishter emes. О́kinishke qaraı, kóp­tegen jas mamandar jalaqysy jo­ǵary jumystardyń ózin aýyrsy­nyp, ońaıǵa qaraı qashqaqtaıdy. Bıigirek laýazymdardy jyldam ıelenip, jaıly-jumsaq oryndarǵa jedel jaıǵaspaqty kózdeıdi. Mundaı mysaldar byltyr Saıram, Sary­aǵash, taǵy basqa da birqatar aýdan­dar men qalalarda kóbirek oryn aldy. “Jol kartasy” boıynsha dáne­kerleýshi, meha­nı­zator, shash­taraz sııaqty asa dilgir maman­dyqtardyń ózin tegin meńgergisi kelmeıtin, bostan-bosqa sendelip júrgen jastarǵa ne aıtýǵa bolady? Bıýdjet qarjysynan uıymdas­tyrylǵan qysqa merzimdi kýrstarǵa joldama berilgen jastardyń sabaq­tarǵa salǵyrt qaraýyna qalaısha renjimeısiz? “О́tken jyly Orda­basy, Saıram, Túlkibas aýdan­dary men Shymkent qalasynyń jastary jáne jumyspen qamtý bólimderinen bekitilgen jaýapty qyzmetkerler bizdi qatty áýre-sarsańǵa saldy. Budan kim utylady? О́z taǵdyrlaryna nem­quraıdy qaraıtyn jastar da, bas­qalar da, saıyp kelgende, memle­keti­miz de utylady”, – deıdi Máý­lenqulov myrza. Túrli sebep­terdi syltaýratyp, eshqandaı jumysqa barǵysy kelmeıtinderdiń, eshbir tirlikti istegisi kelmeıtin­derdiń, tek ataýly áleýmettik kómek nemese járdemaqy túrleri arqyly azyq-aýqat aıyryp, kúızeý-júdeý júre bergisi barlardyń azaıyp emes, kóbeıip bara jatqany oılantýy tıis. Bar-barshany. Berekeńiz beınetińizden Eńbekke degen kózqaras, eńbek adamyn qurmet tutý, eńbeksúı­gish­tikti madaqtap, jan-jaqty nası­hattaý jóninde qaı-qaı taraptardan da olqylyqtar az emes. “Qazaq ádebıeti” gazetiniń 2010 jylǵy 5 naýryz kúngi nómirinde jarııalan­ǵan Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń professory, mádenıettanýshy ǵalym Aqtolqyn Qulsarıeva qaryndasy­myzdyń “Eńbekke qurmetti ornyq­tyrý nemese ol týraly búgingi túsinik” degen maqalasy kóptiń kókeıindegi oıdy dóp basatyn dúnıe eken. Aqtolqyn qaryndasymyz qoǵamdaǵy qundy­lyq­tardy qaıta qaraý jáne olar­dyń oń júıesin qalyptastyrý, qazaq mentalıtetine tán bılik pen qarapaıym eńbek adamy arasyn­daǵy qarym-qatynas­tar haqynda taǵylymdy oılar qozǵaıdy. Eńbek­tiń qunsyzdaný jáne qadir­sizdený sebepterin, sodan týyndaıtyn saldaryn tarazylap, taldaıdy. Ter tókpeı-aq tabys tabý­dyń, aldap-arbaýdyń, alaıaqtyqtyń, laýazy­myn paıdalaný arqyly qorqytyp-úrkitýdiń, paraqorlyq­tyń paıda­kúnemdik kózine aınalǵanyn ashyp kórsetedi. Sóıte kele, búı deıdi: “Adal eńbekti bıik qundylyq dep bilmegen jerde, adal eńbekpen syı-qurmetke bólenbegen elde is­ker­likke tirek bolar eńbek máde­nıeti qalyptaspaıdy. Endeshe, Qazaq­stanǵa jańa múmkindikter syılaıtyn ekonomıkalyq órleýge jol bastaı­myz desek, eńbek adamy­na degen qur­metti arttyrýy­myz, taza eńbek­pen baılyqqa kene­lý múmkin degen senim qalyptas­ty­rýy­myz qajet... Senim men ıman­dylyq máselesine mán berip, din­niń jáne qazaq zııaly­larynyń adal eńbekke, ysyrap pen únemge qatys­ty oı-pikirlerin keńi­nen ýaǵyzdap, eńbek adamyn ár­daıym eskerip otyrǵanymyz abzal”. Zııalylardyń zııalysy bop ótken sóz zergeri Ǵabıt Músirepov “aıdala­da kezdesken eki qazaqtyń biri kem degende eki aqyl aıtady, sonyń bireýin ózi istese, áldeqaıda alǵa ozyp ketken bolar edik”, degendi mysqyldańqyrap meńzegen edi. Ja­qyn­da Azattyq aýylynda “Temir qatyn” atanǵan Toıdyq ápke qaıtys boldy. Segiz qyzy, bir uly, qudaı qosqan qosaǵy – bári tizile jylap turdy. Búkil Azattyq aýyly qımaı-qımaı qoshtasty. Toıdyq ápke únemi kúlimsirep júretin. Sırek sóıleıtin. Tek tirliktiń adamy-tuǵyn. Kúıeýi muǵalim. Mektepten bosamaıdy. Qo­symsha tabysy joq. Toıdyq ápke bar beınetti óz moınyna aldy. Jıyrma bes sotyq jerde qyzanaq, qııar, sábiz jáne pııaz ósirýmen aınalysty. Keshegi keńes kezinde de, táýelsizdik tusynda da. Túnde tórt saǵattan artyq uıyq­tamady. “Temir qatynnyń” qyza­naǵy, qııary, sábizi men pııazy ózge­lerdikine múlde uqsa­maıtyn. Iri-iri, qarasańyz kózińizdi ajyra­typ áketýińiz qıyn, ıisteri burqy­rap turar tańǵajaıyp dúnıe­ler­tuǵyn. Toıdyq ápkeni Tashken­tińiz, Shymkentińiz, qala berdi aýyl-aımaǵyńyz tanıtyn edi. Túngi avto­býs­pen, birneshe shelegimen-aq Tash­kentke tartyp ketip (eki júz elý shaqyrym), tús aýa Túlkibas stansa­synda júretin. Siz ben biz qıt etse, ózbek-ózbek dep óz­aǵa­lary­myzdy aıtamyz ǵoı. Dıqan­shylyq jóninde. Úıirgerlik telim­der týraly. Al Toıdyq ápke – qazaqtyń qarapaıym ǵana qyzy-tuǵyn. Jumat jezdemizdiń muǵa­limdik qyzmetin tómendetkimiz kel­meıdi. Biraq segiz qyz ben bir ul­dyń joǵary bilim alyp, jurt qyzy­­ǵarlyqtaı jaqsy jandarǵa, eńbek­súıgish adamdarǵa aınalýy “Temir qatyn” atanǵan ápkemizdiń arqasy desek, artyq aıtqandyqqa jatpas. Ápkemizdi ádeıilep áspettegeli otyrǵan joqpyz. Az jasady demeı­miz. Seksenniń seńgirine qaraı bet­t­e­gen edi. Shúkirshilik. Biz bere­ke ákeler beınetqorlyqty bólekteń­kireı madaqtap otyrmyz. Qazir úıirgelik telimder tolaıym-tutas paıdalanyp júr deı almaı­syz. Úsh qazaqtyń birinde bos jatyp­ty. Ǵabeń (Músirepov) jaz­ǵan­daı mánis qoı. Úıirgelik telim­derdi bylaı qoı­ǵanda, ájepteýir-ájepteýir kólem­degi jekeshelen­dirilgen jerler she? Sharýa qojalyqtary she? Usaq-túıek sharýashylyq­tardy, maıda-shúıde qojalyqtar­dy, barsha jekeshelerdi jappaı jalqaýlyq jaılap barady deýden aýlaqpyz. Alaıda istiń kózin tappaı, qarjyǵa qol jetkize almaı, qınalýshylar jyly jaǵyńyzda da jetip-artylady. Jıi-jıi jınalys­tar jasalady. Sózýarlyq basymy­raq. Naqtyly nátıje kemshin. 2009 jyldyń sońyna deıingi málimet­terge qarasańyz, Maqtaaral aýdany boıynsha 19115 usaq sharýashy­lyqtyń 3424-i, Túrkistanda 4314 usaq sharýashylyqtyń 1876-sy, Saryaǵash aýdanyndaǵy 8265 usaq sharýashylyqtyń 2320-sy, Qazy­ǵurttaǵy 1966 usaq sharýashy­lyqtyń 864-i, Tóle bı aýdanynda 3428 usaq sharýashylyqtyń 1366-sy, Túlkibastaǵy 3526 usaq sharýashylyqtyń 987-si ǵana irilendirilgen. Oblys boıynsha 58822 usaq sharýashylyqtyń 18261-i irilendirilip, 533 sharýashylyq qurylǵan. Árıne, bul úderistiń kúrdeli kúrmeýleri, qıyn túıinderi az emes. Zańnamalarda irilendirýińiz jer paıdalanýshylardyń erkimen ǵana júzege asatyny anyq kórse­tilgen. Durys-aq. Alaıda, joǵaryda keltirgenimizdeı, kiltıpandar da kedergi keltiredi emes pe? Son­dyqtan, mentalıtetimizdi eskere otyryp, ákimdikter, máslıhattar, aýyl sharýashylyq, jer qatynas­tary mekemeleri tarapynan ynta­landyrý, uıymdastyrý, túsindirý jumystary pármendirek júrgizil­megi jón emes pe? Hadısterde de kópke paıdaly paıymdardy júz ret qana emes, júz birinshi márte de mánisteı qaıtalaýdyń qajettigi qaǵıdalanǵan emes pe? Osyndaı-osyndaı sebepter bar, basqalary bar, Ońtústigińizdiń ózinde byltyrǵy esep boıynsha 189464 gektar egistik jerlerdiń paıdalanylmaı jatqany anyqtal­dy. Onyń ishinde Otyrar aýdanyn­da 30537 gektar sýarmaly jerdiń 19597 gektary nemese 64,17 paıy­zy, Arysta 41424 gektardyń 23968 gektary nemese 57,8 paıyzy, Báıdi­bek aýdanynda 122944 gektar barlyq egistiktiń 51428 gektary nemese 41,8 paıyzy, Túrkistanda 43300 gektar sýarmaly jerdiń 13641 gektary nemese 31,5 paıyzy, Shardarada 59975 gektar sýarmaly alqaptardyń 16644 gektary nemese 27,7 paıyzy, Ordabasyda 80231 gektar jerdiń 17783 gektary nemese 22,1 paıyzy, Saryaǵash aýdanynda 64501 gektar egistiktiń 11813 gek­tary nemese 18,3 paıyzy paıda­lanylmaı qalǵan. Mundaı mysal­dardy ózge aýdandardan da keltirýge bolady. Tobyqtaıyn túıindeý Kúni keshe ǵana adamzattyń altyn besigi atanǵan, Nuq paıǵam­bardyń kemesi aıaldap, kemel kók­jıek­terge kóz tikken Qazyǵurt taýy­nyń baýraıynda jyly jaǵy­ńyzdyń jurty – Ońtústik Qazaq­stan óńiri­niń ardagerleri, el aǵa­lary men el analary, oblystyń, qalalar men aýdandardyń tizgin ustarlary, zııaly qaýym men jastar ókilderi, dástúrli din, ózge de qoǵamdyq uıymdar, saıası par­tııa­lar fılıaldary jáne BAQ bas­shy­lary “Yrys aldy – yntymaq” atty arnaıy jıynǵa jınaldy. Dástúrge aınala bastaǵan basqosý­dyń birinshisi byltyr túrki dúnıesi­niń túp qazyǵy, tekti tóri Túrkistanda 22 naýryz kúni uıym­dastyrylǵan edi. Qazyǵurtta, Ulys­tyń Uly kúninde ótken bıylǵy basqosý tikeleı jastar tárbıesi máselelerine arnaldy. Osynaý oılasýda Ońtústiktiń orny, Ulysymyzdyń uıytqysy ekendigi erekshe áńgime boldy. Naýryz meıramynyń aldynda ǵana Elbasymyzdyń kók teńizimiz – Kóksaraıdyń alǵashqy kezegin, Shymkent shaharyndaǵy keramo­gra­nıt zaýytyn, Shámshi Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııa­nyń jańadan salynǵan ǵajaıyp ǵımara­tyn ashqannan keıin aıtqan “Ońtús­tik memleket damýynyń dińge­gi bolý­ǵa tıis” degen sóziniń tereń máni­ne den qoıyldy. Naýryz­ǵa oraılas­tyrylǵan osy oılasýda baıandama jasaǵan oblys ákimi Asqar Myr­zahmetov yntymaq pen birliktiń arqasynda Ońtústikte ońdy isterdiń eselene túskenin, ókinishke qaraı, jastar belsendiligi joǵary deı almaıtynyn atap kórsetti. Jastar tárbıesi jóninde qaı taraptardan da kemshilikter kóbirek. Jastardyń ózderi jaǵynan da ozyq ıdeıalar, jarqyn bastama­lar jetkiliksiz. Urpaqtar sabaqtastyǵyn ulaǵat­ty jalǵastyrý úshin ne istemek kerek? Jastar búgingi ýaqyt talaby­na, zaman zárýligine saı ma? Bıznes pen básekege ıkemdi me? Aýylda da, qalada da elteń-sel­teńge, saýyq­qumar­lyqqa, erikken­dik­ke eltýshilik údep bara jatqan joq pa? Degen­deıin dilgir saýaldarǵa jaýap izdep, pikir bildirýshiler az bolmady. Qazy­ǵurt jıynynda basylymy­myz­dyń basshysy Saýyt­bek Abdrahmanov­. “Ońtústik ejel­den-aq eńbeksúıgish­tigimen erekshe­lener edi. Keıingi kezde sol qasıetin kemitiń­kirep, beınetqor­lyǵyn báseńdetiń­kirep bara jatqan sııaqty. Osyny kókeıge myqtap túıip, tıisti qory­tyndy shyǵaraıyq, aǵaıyn”, dedi. “Ras-ras”, desti jınalǵandar. Iá, Ońtústiktiń orny bólek. Eńbeksúıgishtigi erek. Solaı bolyp qala bermegi – qasıet. Sol uly qa­sıetten aınysa, ol – qasiret. Jasy­ratyny joq, jalqaýlyqqa boı aldyrý, beınetqorlyqtyń báseń tartýy beleń alyp bara jatqan jaǵdaıattar basymyraq baıqalady. Kegejesi keıin ketkender kóbeıgen­deı kórinetini ras. Jyly jaqty jalqaýlyq jaılasa, elińizde erin­shektik esirer. Adamzattyń Abaıy aıtqandaı, esirgen erinshektikten ótken kesepatty kesel joq. Oılanaıyq, aǵaıyn. Marhabat BAIǴUT.