Dáýirdiń sıpattamasyn berýde jeke tulǵanyń júrip ótken joly men ómiri erekshe orynǵa ıe. Jeke tulǵa ózi ómir súrgen kezeńmen tyǵyz baılanysta bolǵandyqtan, ony dáýirinen bólip alyp qarastyrý múmkin emes. Sondyqtan da dáýir tynysyn aıǵaqtaıtyn tarıhı qujattardyń qaınar kózi arhıvtegi san qyrly derekter ǵylymı aınalymǵa túsip, kópshilik nazaryna jıi salynyp otyrýy tıis.
О́ziniń qyzmet beıinine saı Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi saıası, memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń qujattaryn jınaýmen, saqtaýmen aınalysyp kele jatqanyna da jıyrma jyldan asty. Qazaqstannyń áskerı tarıhynyń negizgi keıipkeri retinde Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetovti atap ótýge bolady. Egemen Qazaqstannyń tuńǵysh qorǵanys mınıstri, joǵary quramdaǵy ofıser, armııa generaly Saǵadat Qojahmetuly 1924 jyly 25 mamyrda Aqmola oblysy Alekseev aýdany Trýdovoe selosynda dúnıege kelgen. Túrkistan pýlemetshiler áskerı ýchılıshesin 1943 jyly, M.V.Frýnze atyndaǵy Áskerı akademııany 1949 jyly, KSRO Qarýly kúshteri Bas shtabynyń Áskerı akademııasynyń Joǵary akademııalyq kýrstaryn (1971, 1981) bitirgen.
Saǵadat Nurmaǵambetuly eńbek jolyn kolhozdyń egis brıgadasynyń esepshisi bolyp bastaǵan. Áskerı ýchılıshe kýrsanty bolyp áskerı ómirin bastaǵan ol Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysty, Jeńisti qarsy alǵan soń Stepnoı (Túrkistan) áskerı okrýginiń joǵary oqý oryndary bóliminiń ınspektory qyzmetin atqardy. Beıbit ómirde keńestik bıliktiń qarýly kúshteriniń ofıseri retinde kishi ofıserlik quramnan eń joǵarǵy ofıserlik shenge deıin kóterilip, qorǵanys salasynda qyzmet etti. Jarııalylyq, qaıta qurý kezeńderinde Qazaq respýblıkalyq soǵys, eńbek jáne Qarýly kúshter ardagerleri keńesiniń tóraǵasy retinde birshama eńbek sińirdi. Elimiz egemendigin jarııalaǵan, óz qorǵanys salasyn damytýdy qolǵa alǵan kezde, táýelsiz Qarýly kúshterin qurýda Elbasynyń janynda qajymaı-talmaı uıymdastyrý jumystaryn atqardy. Joǵarǵy Keńestiń Ardagerler, múgedekter jáne áskerı qyzmetshiler isteri boıynsha komıtetiniń tóraǵasy (1990-1992), Memlekettik qorǵanys isteri komıtetiniń tóraǵasy (1992-1995), Qorǵanys mınıstri (1992-1995), Qazaqstan Prezıdentiniń keńesshisi (1995), 1995 jyldan zeınet demalysynda bolyp, Prezıdenttiń shtattan tys keńesshisi bolyp qyzmet atqardy (1995-2000).
Ol Keńes Odaǵynyń Batyry (1945), elimizdegi eń joǵary ataq – Halyq Qaharmany (1994) ataqtaryn ıelendi. Onyń kıtelinde Otan, Lenın, Oktıabr Revolıýsııasy, Qyzyl Tý, I jáne II dárejeli «Otan soǵysy», eki márte Qyzyl Juldyz, eki márte Eńbek Qyzyl Tý, Qurmet belgisi, Bolgarııa, Polsha, Ýkraınanyń Dostyq (RF ordeni, 1997) ordenderi men túrli medaldar jarqyrady. Aqmola oblysy Aqkól aýdanynyń, Almaty jáne Donesk qalalarynyń Qurmetti azamaty ataqtaryn ıelendi. Halyq qurmetine bólendi.
Táýelsizdik jarııalaǵan tusta, keńestik bıliktiń odaqtas respýblıkasy retinde ómir súrgen eldiń aldynda tańdaý turdy. О́z aýmaǵyn, memlekettiligin, qorǵanysyn, ekonomıkasyn óz betinshe júrgizý mindeti alǵa qoıyldy. Maman ofıserlerdiń qatary óte az bolatyn. Kishi ofıserlik quramnan armııa generaly shenine deıin kóterilgen Saǵadat Qojahmetuly atalǵan kezeńde egemen eldiń qorǵanysy máselesin sheber maman retinde júzege asyra bildi. Qazaqstan Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty jáne Ardagerler men áskerı qyzmetshiler isteri jónindegi komıtettiń tóraǵasy mindetin atqaryp júrgen kezinde, Máskeýde Tamyz búligi oryn aldy. Ortalyqtan basqarylatyn Qarýly kúshter qatarynda bolǵandyqtan bar salmaq áskerı mamandarǵa tústi. Ol respýblıka basshylyǵy tarapynan 40-armııa basshylyǵy arqyly ásker qataryndaǵy jaǵdaıdy taldaýǵa tapsyrma aldy. Qolda bar múmkindigin paıdalanyp, armııa qatarynda esh ózgeris joqtyǵyn, barlyǵy da josparlanǵan oqý-áskerı mindetterdi oryndaý boıynsha qalypty jaǵdaı ornatylǵandyǵyn, ruqsat etilmegen mıtıngilerdiń bolǵandyǵy jaıly tirkelmegendigin anyqtady. Biraq armııa basshylyǵynan barlyq bólimder men qurylymdardy tolyqtaı áskerı daıyndyqta ustap turýǵa nusqaý aldy. S.Nurmaǵambetovtiń eske alýynsha, sol kezdegi keńestik áskerı bılik Qazaqstandy jáne t.b. odaqtas respýblıkalardy Máskeýge baǵyndyra otyryp, áskerı okrýgter qurýdy usyndy. Ol okrýgter óz quramyna birneshe respýblıkany qamtýy tıis boldy. KSRO Qorǵanys mınıstrligi jáne egemen respýblıkalardyń arasynda kelisimsharttar jasalady dep josparlandy. Jospar talqylanǵan kezde sóz alǵan S.Nurmaǵambetov Qazaqstan basshylyǵynyń pozısııasyn baıandap, KSRO Qorǵanys mınıstriniń baıandamasynyń tezısterimen kelispeıtindigin aıtty. Keńes Odaǵy tolyǵymen kúıregen soń, odaqtas respýblıka basshylary armııa qurýdy óz betterinshe júrgizetinin, ulttyq aýmaqtan ózge jerlerge óz jastaryn jibermeý týraly sheshimder qabyldaıtyndyǵyn aıtty. Armııaǵa qajetti reformany basqasha jolmen júrgizýdi Qazaqstan atynan usyndy. Aýmaly-tókpeli kezeńde Qarýly kúshterdi qysqartýǵa ushyratpaı, ofıser mamandardy saqtap qalýdy, memlekettik áskerı bazalardaǵy (arsenaldardaǵy, qoımalardaǵy) túrli qoldanystaǵy tehnıkalar men áskerı is-áreket jasaýǵa qajetti quraldardy durys ıgere bilý, qoǵam ıgiligine aınalýy tıis mol baılyqty órkenıetti túrde taratý, bólý, ıesizdik pen talan-tarajǵa salynyp ketpeýin qadaǵalaý jóninde másele kóterdi.
Qorǵanys máseleleriniń kúrmeýli túıinderin sheshýge arnalǵan jınalystar, májilister, keńester birneshe márte odaqtyq, Táýelsiz memleketter dostastyǵy elderi basshylarynyń qatysýymen ótkizildi. N.Nazarbaev táýelsizdikti, aýmaqtyq tutastyqty, respýblıkanyń qorǵanys jáne ómirlik mańyzdy múddelerin qorǵaýdy qamtamasyz etý maqsatynda 1991 jyly «Qazaq KSR memlekettik Qorǵanys komıtetin qurý týraly» Jarlyǵyn jarııalady. Jarlyqty júzege asyrý maqsatynda Mınıstrler kabıneti atalǵan mekemeniń memlekettik organ retinde respýblıkanyń áskerı ınfraqurylymyn basqarý quqyǵyna ıeligin aıqyndaıtyn arnaıy qaýly qabyldady. Eki aı merzim ishinde Komıtet jumysy týraly ereje qabyldaý tapsyryldy. Jeltoqsan aıynyń ortasynda, komıtet tóraǵasy S.Nurmaǵambetov, onyń orynbasarlary general-maıor N.Hlıýpın jáne general-maıor S.Altynbekov, jetekshi basqarmalar men bólimderdiń basshylyǵyna L.Bakaev, A.Tasbolatov, M.Shampıev, S.Taýlanov negizgi laýazymdarǵa taǵaıyndaldy.
El atynan qorǵanys máseleleri boıynsha odaqtyq deńgeıdegi talqylaýlarǵa S.Nurmaǵambetov qatysty. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 1992 jyly sáýirdiń ortasynda T.Júkeev ekeýi Reseı prezıdentiniń keńesshisi E.Býrbýlıspen kelissózder júrgizýge jol tartty. Býrbýlıs Reseıdiń búkil respýblıkalardy asyraýǵa shamasy joqtyǵyn aıtyp, ár el óz betinshe ómir súrýine keńes berdi. Áńgime barysynda S.Nurmaǵambetov «Qazaqstan jylyna 15-16 mln tonna nan óndiredi, onyń tek 2-3 mln-nyn ǵana ózine alyp qalady. Qalǵan astyqtyń barlyǵy ortaq qazanǵa quıylady. Respýblıka Ortalyq Azııa, Túrkistan, Oral, Sibir áskerı okrýgterin etpen qamtamasyz etedi jáne kimniń kimdi asyrap otyrǵandyǵyn álde de anyqtaý kerek», dep qarsylyq bildiredi. Sonda E.Býrbýlıs: «Men Qazaqstandy aıtyp otyrǵanym joq. Onymen biz erekshe qarym-qatynastamyz. Biraq biz mamyrdyń basynda óz armııamyzdy – Reseı armııasyn quramyz. Al sizder ózderińiz bilińizder...», dep jaýap qaıtardy.
Reseı prezıdenti keńesshisimen kezdesýden soń Qorǵanys mınıstrliginde bolyp, Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary Kokoshınmen áńgime júrgizildi. Ol da sol kezde Qorǵanys mınıstriniń Reseı aýmaǵynda ornalastyrylǵan áskerler boıynsha birinshi orynbasary general-polkovnık P.Grachev te Býrbýlıstiń málimdemesin rastady. Reseılik áriptesterimen bolǵan kelissózder nátıjesin baıandaǵan soń, Elbasy N.Nazarbaev: «Reseı prezıdentiniń Reseı armııasyn qurý týraly Jarlyǵy jaryqqa shyqqannan keıin biz de óz Qarýly kúshterimiz týraly Jarlyq shyǵaramyz» degen sheshim jasady. Kórshiles eldiń atalǵan resmı qujaty jarııalanǵan soń, 1992 jyly 7 mamyrda Memleket basshysy Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly kúshterin qurý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Joǵaryda aıtylǵandar negizinde, Qazaqstan basshylyǵynyń ulttyq armııany qurýdy órkenıetti ádistermen júrgizýdi, álde de taratylmaǵan, Biriktirilgen Qarýly kúshter bıligine baǵynysty túrde beıbit túrde sheshýdi maqsat etkenin kórýge bolady. Jarlyq shyqqan kúni Memleket basshysy S.Nurmaǵambetovti Qorǵanys mınıstri etip taǵaıyndady. Egemendigi eńseli eldiń Qarýly kúshteriniń qurylýynyń negizin qalaýshy S.Nurmaǵambetov osy bir qıly kezeń jaıly osylaısha baıandaıdy.
Saǵadat Qojahmetulynyń qujattary óz ótinishi boıynsha kelisimshart arqyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvine qabyldanyp alyndy. Turaqty memlekettik saqtaýǵa ol kitabynyń qoljazbasy men jeke arhıvtiń basqa da qujattaryn qabyldap alýdy ótinedi. Sonymen qatar ótinishinde «Ot ognennyh let do sýverennoı armıı» jáne «Knıga-albom» kitaptaryn atap kórsetedi.
Jeke qordyń quramynda S.Nurmaǵambetovtiń jeke jáne otbasylyq sýretterimen qatar onyń qyzmettik jolyn kórsetetin sýretter qamtylǵan. Olardyń qatarynda Saǵadat Qojahmetulynyń Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Nazarbaevpen, Á.Kekilbaevpen, Q.Toqaevpen, S.Zımanovpen jáne t. b. elge tanymal tulǵalarmen túsken sýretteri bar. S.Nurmaǵambetovtiń 1941-1945 jyldardaǵy maıdandas dostarymen soǵystyń qan qyzý shaǵynda túsken sýretteri erekshe orynǵa ıe. Qazaqstandyq áriptesterimen, T.Bıgeldınovpen, M.Altynbaevpen, shákirti A.Tasbolatovpen túsken sýretteri tupnusqa kúıinde saqtaýǵa alynǵan.
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvine saqtaýǵa alynǵan Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq Qaharmany, armııa generaly Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetovtiń jeke qory Ulttyq arhıv qorynyń ajyramas bir bóligi retinde Qazaqstan tarıhynyń eleýli bir betine aınalýda. Sarbaz sardaryna qarap sap túzeıdi. Bolashaq urpaq ta aǵa býynnyń ónegesinen taǵylym alady.
Er esimi el esinde qala bermek. Memleket tarıhynyń bir betin jazý úshin qanshama qajyrly eńbek pen qarymdy kúres júrgiziletindigin eskergen jón.
Álııa SÚLEIMENOVA,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń bas sarapshysy,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty