II dúnıejúzilik soǵysqa Shyǵys Qazaqstannyń Tarbaǵataı aýdanynan 4831 azamat attansa, 1630-y qaza taýyp, 1973-i habarsyz ketti. Elge 1228-i aman oralǵan. Tarbaǵataılyq jaýyngerler Máskeý, Lenıngrad, Kýrsk, Týla qalalary men Azııa jáne Eýropa elderin azat etý úshin kóptegen shaıqastarǵa qatysqan. Men búgin qan qasaptyń bel ortasynda bolsa da, erlikteri eskerilmegen tarbaǵataılyq batyrlar Qabyken Jarylǵasynov pen Qotyrbaı Qudageldinov jaıynda aıtqym keledi. Bir tańǵalarlyǵy, ekeýi de maıdanda kórsetken erlikteri úshin eń joǵary marapat – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵan. Alaıda ekeýine de bul ataq berilmegen.
Qabyken Jarylǵasynov 1920 jyly 1 qańtarda Semeı oblysy, Zaısan ýezi, Mańyraq bolysynda dúnıege kelgen. 7-synypty bitirgen soń, ıaǵnı 14 jasynda komsomol uıymyna qabyldanyp, Shilikti sovhozynyń Stalın fermasyna (qazirgi Tasbastaý) muǵalimdikke jiberiledi. Keıin biraz jyl osy sovhozdaǵy maı zaýytynda master bolyp qyzmet atqarady. 1940 jyly 20 jasynda ásker qataryna alynyp, KSRO-Japon shekarasynda áskerde bolady. Osy jerden 1942 jyly soǵysqa attanyp, Brıansk, Ýkraına, Kýrsk, Orlov maıdandaryna qatysady. Gvardııa efreıtory, jaýynger Jarylǵasynov Berlın, Praga, taǵy da basqa qalalardy azat etýdegi erlikteri úshin «Batyldyǵy úshin» medalimen jáne Qyzyl Tý, «Qyzyl Juldyz» ordenderimen marapattalady.
1945 jyly 17 qańtarda Polshany azat etý kezinde Pılısa ózenine kópir salý barysynda muzdaı sýyq sýǵa qaramaı, asqan tózimdilikpen qurylys jumysyn atqaryp, kópirdiń ýaqytynda bitýine úles qosyp, tabandylyq kórsetedi. Osy iske óz vzvodynyń áskerlerin de tartyp, judyryqtaı jumyldyrady. 1945 jyly 25 qańtarda ońtústik Karlsrýe aýdanynda saperler vzvodyna qarqyndy kúshpen qaıta shabýyl jasaǵan jaýdyń avtomatshylarynan tas joldy ashý kezindegi shaıqasta efreıtor Jarylǵasynov asqan batyrlyq kórsetip, birinshi bolyp alǵa umtylyp, 9 fashısti atyp túsiredi. Sonymen birge osy urysta aýyr jaralanǵan rota komandırin borap turǵan jaý oǵyna qaramaı urys alańynan alyp shyǵyp, ofıser ómirin ajaldan arashalap qalady. Osynaý eren erlikteri men batyldyǵy úshin gvardııa efreıtory, saper Jarylǵasynovty 121-inshi Sandomır jeke gvardııalyq saperler batalonynyń komandıri, gvardııa maıory Romanov pen korpýs ınjeneri, gvardııa podpolkovnıgi Fastov qol qoıyp, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynady. Bul 1945 jyly 28 qańtarda toltyrylǵan marapattaý paraǵynda kórsetilgen.
Qabyken ata soǵysta úsh ret jaralanyp, basynan kontýzııa alyp Ýkraınada gospıtalda bolady. Soǵys aıaqtalǵan soń 1946 jyldyń mamyr aıyna deıin Aýstrııa, Rýmynııa, Chehoslovakııa, Vengrııa jerlerin kartaǵa túsirýshi otrıad quramynda bolyp, osy jyldyń kúzinde týǵan jerine aman-esen oralady. Áskerde jáne soǵysta bolǵan kúnderin jaýynger atamyz: «Ákemniń Oqas degen joldasy maǵan qus atýdy úıretetin, ásirese dýadaq degen qusty shıti myltyqpen atyp, mergen degen atqa ıe boldym. Osy mergendigimniń paıdasy áskerge barǵanda tıdi, taktıkalyq jattyǵý kezinde úshten oq beredi, besatarmen atamyz. Sonda meniń úsh oǵym bir jerden ótedi. Meni Tambov qalasyndaǵy bir aılyq mergender oqýyna jiberdi. Oqýdy jıyrma kúnde aıaqtap, 3-polktyń 7-korpýs 53-brıgadasynda barlaýshy mergen boldym. Meniń mindetim – nemistiń mergenin, onyń qaraýyndaǵy pýlemetshilerin, qarý-jaraqtarynyń qaı jerde ekenin anyqtaý. Qasymda fotoǵa túsiretin adam boldy. О́zime berilgen barlyq tapsyrmalardy jaýapkershilikpen atqardym», dep eske alyp otyratyn.
Soǵystan kelgen soń Qabyken ata 1947 jyly Tashkent qalasyndaǵy joǵary zań oqý ornyna qabyldanyp, oqýdy úzdik baǵamen támamdaıdy. 1950-1960 jyldary Samarda, Shiliktide mılısııa, al Aqjarda tergeýshi qyzmetterin atqarady. Sonymen birge Tarbaǵataı aýdandyq komsomol uıymynyń ekinshi hatshysy qyzmetinde bolǵan. Keıin densaýlyǵyna baılanysty Aqjar sovhozynda jylqyshy bolyp, zeınetkerlikke shyqty. Beıbit ómirde Qabyken ata dombyra shertip, án aıtqan jáne qolónermen aınalysyp, jasaǵan buıymdary talaı kórmede júldeli oryn alǵan. О́mir joly osyndaı eńbek pen erlikke toly batyr atamyz 2009 jyly jeltoqsanda 90 jasqa qaraǵan shaǵynda ómirden ótti. Búginde jubaıy Ámına Nyǵmetjanqyzy ekeýi jetkizgen 9 balasynan taraǵan urpaqtary ósip-ónýde.
Al ekinshi batyr Qotyrbaı Qudageldinov 1909 jyly týǵan. Týǵan jeri belgisiz. Soǵysqa Tarbaǵataı aýdanynan shaqyrylyp, 1942 jyldyń sáýir aıynan soǵysqa qatysqan. Kapıtan Qudageldinov 301-inshi Stalın dıvızııasy 1050-inshi Stalın atqyshtar polkiniń 8-atqyshtar rotasynyń komandıri bolǵan.
Marapattaý paraǵynan úzindi: «1945 jyly 2 aqpanda Ortvıg selosy aýdanynda (Germanııa) Oder ózeninen ótý kezindegi shaıqasta jaýdyń kúshti qarsylyq kórsetýine qaramastan kapıtan Qudageldinovtiń basshylyǵymen rota batyl áreket etip, tez arada ózennen ótip, mańyzdy bekinisti qolǵa túsirdi. Nemister 12 tankiniń kúshimen joǵaltqan shebin qaıtaryp alý úshin birneshe ret belsendi shabýyl jasady. Qudageldinov 20 adamnan turatyn toppen óz shepterin asqan erlikpen qorǵap, 70-ke jýyq nemistiń kózin joıdy. Jaý óz tankteriniń basymdylyǵyn jáne polk bólimshelerinde oq-dárilerdiń joqtyǵyna oraı 1945 jyly 4 aqpanda eki jaıaý batalon jáne sol jaǵynda 34, oń jaǵynda 20 tankpen shabýylǵa shyǵyp, Keńes áskeriniń 2-atqyshtar batalonyn jáne 3-atqyshtar batalony 8-atqyshtar rotasynyń árqaısysyn jekeleı tolyq qorshaýǵa aldy. Shaıqastyń osyndaı aýyr kezeńi men jaýdyń úzdiksiz shabýylyna qaramastan 2-atqyshtar batalonynyń jaýyngerleri men ofıserleri, ásirese 8-atqyshtar rotasy asqan erlik pen qaısarlyq kórsetti. Kapıtan Qudageldinov osy sátte abyrjymaı, qorshaý kezinde urysty durys uıymdastyra bildi. Jeke batyldyǵy óz qaramaǵyndaǵy jaýyngerleriniń rýhyn kóterdi. 17 jaýynger batyl jáne sheber komandırdiń basshylyǵymen eki kúnde jaýdyń 12 shabýylyna toıtarys bergen. Erjúrek kapıtan Qudageldinov qıraǵan úıge bekinip, ony tirek pýnktine aınaldyryp, úıge kirmekshi bolǵan fashısterdi qaq mańdaıdan atyp tastap otyrǵan. Qorshaýdyń birinshi kúni jaýdyń joıqyn 12 shabýylynan keıin Qudageldinov bekingen úıdiń janynda nemistiń ajal qushqan 156 adamy men granatamen qıraǵan 3 tankisi qaldy. Eki tankti rota komandıri, kapıtan Qudageldinovtiń ózi qıratty. Kelesi kúni tańerteń fashıster 12 tankimen tikeleı shabýyl jasap, úıdi qorshap órt qoıdy. О́rtengen úıdiń shatyry men tóbesi qırap, sarbazdarǵa qulady. Biraq qaısar jaýyngerler jaýdyń joıqyn shabýylyna toıtarys berýin toqtatpady. Olar taǵy da 13 shabýyldy toıtaryp, qarsylastyń 200-deı áskeri men ofıserin shyǵynǵa ushyratty. Jaý áskeri birneshe ret úıdiń terezeleri men dálizderine kirýge umtylǵanda avtomattyń shtygy arqyly joıyldy. Al oqtar men granatalar jaý shabýylshylaryn joıý úshin eseppen jumsalyp, ár oq pen granata tek maqsat úshin qoldanyldy».
Osy erligi eskerilip, gvardııa kapıtany Qudageldinovti 1945 jyly 10 naýryzda Stalındik 1050-shi atqyshtar polkiniń komandıri, gvardııa podpolkovnıgi Gýmerov Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynǵan, biraq bul ataq berilmegen. Kapıtan Qudageldinov 1945 jyly 13 sáýirde Qyzyl Tý ordenimen marapattalǵan.
Erligi eskerýsiz qalǵan tarbaǵataılyq eki jaýynger de Berik Ábdiǵalıuly qurastyrǵan «Umytylǵan qaharmandar» atty úlken jınaqqa engen. Bul kitapty Qabyken Jarylǵasynovtyń qyzy Qanıpa Baıtumanova jáne nemeresi Muhtar Kákimulynan alyp, oqyp, tanystyq. Ol kisilerge zor rızashylyǵymyzdy bildiremiz.
«Umytylǵan qaharmandar» kitabynda esimderi atalǵan, Keńes Odaǵy Batyry ataǵyna usynylsa da, marapatqa ıe bolmaǵan barlyq 133 maıdanger qandaı qurmetke de laıyq. Olarǵa búgingi táýelsiz elimizdegi eń joǵary marapat «Halyq qaharmany» ataǵy berilse nur ústine nur bolar edi.
Qýanysh QABIDOLDIN,
tarıh pániniń muǵalimi
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Tarbaǵataı aýdany,
Aqjar aýyly