Az ba, kóp pe, qazaq ádebıetinde soǵys týraly birshama shyǵarma jazyldy. Soǵysty basynan ótkergeni bar, estigenine eptilikpen sendirýge tyrysqany bar biraz qalamger osy taqyryp tóńireginde aq qaǵazǵa qara sııamen maıdan ashypty. Biri estelik jazsa, biri derekti, biri kórkem shyǵarmaǵa qulash uryp degendeı árkim óz qolaıyna jaqqan janrda qalam izin qaldyrypty. Shynyn aıtqanda kóp shyǵarmanyń baǵyty Keńes áskeriniń erligin baıandaý bolǵanymen ózegi shynaıy dramaǵa toly ne bir kórkem shyǵarmalar da dúnıege keldi. Oǵan asa aýyr taǵdyrynyń buralań joly soǵys órti tutanǵan sátten ǵana emes, sonaý ujymdastyrýdyń kesirli kezeńinen bastalǵan qalam ıesiniń soǵys taqyrybynda jazylǵan shyǵarmalaryna tereńirek úńilgende taǵy da bir kóz jetkizgen edik.
Kemel Toqaevtyń «Soldat soǵysqa ketti», «Zamandastar syry» atty shyǵarmalary jaıynda jazylǵan «Maıdan týdyrǵan sóz» atty maqalamyzda oqyrmanǵa aıryqsha áser etetin jáne tek soǵys maıdanynda ǵana kókeıge oralar qadaý-qadaý oılarǵa toqtalyp edik, bul joly oqýshy nazaryn myń qatparly adam janynyń qaltarys-bultarystarynyń naǵyz kórkem ádebıetke tán biraz sýretteýlerine aýdartqymyz keldi.
Kóńil kúı jáne tabıǵat
Kásibı prozanyń kánigi tarlany Ákim Tarazı «Bizdiń kóp jazýshylar qajeti bolsyn, bolmasyn kórkem tabıǵatty jerine jetkize sýrettep otyryp alady. Ol jaı ǵana shyǵarmadaǵy orta ǵoı. Al ortany qajetine qaraı ǵana paıdalaný kerek emes pe? Tabıǵat kóbine keıipkerdiń kóńil kúıin bildirýge baılanysty sýrettelinedi. Mysaly, kóńildi shaǵyńda «qandaı ǵajap jarqyraǵan ashyq aspan», salyń sýǵa ketken kúni «mynaý netken shaqyraıǵan kún» bolady», deıdi.
Árıne tosyn, qyzyq oı. Endi osy jaıdyń kórkem shyǵarmada qalaı oryndalǵanyna «Soldat soǵysqa ketti» romanynan mynadaı bir mysal keltirip kóreıik.
Kapıtan Kolodkın shyǵarmadaǵy bas keıipker Muhamedtiń joldastar arasynda bedeldi bolyp bara jatqanyn kóre almaıtyn. Ári óziniń bir qylmysyn Muhamed sezip qalǵanyn da biletin. Sol úshin onyń kózi qurysa dep armandaıdy. Oraıly bir sátte Muhamedti «jaraly joldasqa kómektesýimiz kerek» dep qarańǵy túnde qujynaǵan nemistiń ortasyna jumsaıdy. Ony kórgen leıtenant Maslov qatty qınalady. Al endi ári qaraı avtordyń «qaraýylyna» ilikken adam men tabıǵat qubylysyna qaraı berińiz.
«Kolodkın osy bir mınýttarda ózine dán rıza edi. Avtomatyn ıyǵyna asyp tún qarańǵylyǵyna sińip uzap bara jatqan Muhamedtiń sońynan eki urtyn bultyńdatyp kúlimdeı qarap turdy. Komandırin qutqarýǵa, qorǵaýǵa shyqqan soldat árqıly oqıǵaǵa ushyrap qalýy múmkin. Soǵystyń aty – soǵys. Oǵan eshkim jaýap bermeıdi. Munda adam ómirdiń óz zańy sekildi óship te, ósip te jatady...
Dál osy joly Kolodkın ózine tóngen qater birjola seıildi dep oılady. Boıyn qýanysh kernep ornynan atyp turdy. Qulashyn jaıdy, kerildi. Keýdesin kótere kókke kóz tikti. Sansyz juldyzdar túpsiz tuńǵıyq aspan kóginde móltildep, jyltyldap ótkir, salqyn sáýle shashady. Tún jyly. Az ǵana samal esip tur. Kolodkın qýanyshty kóńilin basa almaı:
– Leıtenant, tún ózinshe ásem de ádemi eken-aý! – dedi.
Maslov aıaq astynan Muhamedtiń qalyń nemistiń ortasyna ketkenine qatty ýaıymdap, qapalanyp, qaıǵyryp otyrǵan.
Kolodkınniń sózin jóndi uqpaı:
– Qandaı tún? Ásem dep turǵanyń ne? – dedi.
– Nemene, uıyqtap otyrsyń ba? Myna túndi qarasańshy! Ǵajap qoı! Maýjyrap turǵan joq pa?
Maslov álginde ǵana qaljyrap, dińkesi quryp jer súzip otyrǵan Kolodkınniń lezde qubyla túsip kóńildengeniniń mánisin túsine almady».
Mine, bul tipti uqsas tabıǵat qubylysyn bir adamnyń túrli kóńil kúıde túrli qabyldaýy ǵana emes, uqsas tabıǵatty eki túrli kóńil kúıdegi qatar otyrǵan eki adamnyń eki túrli qabyldaýyn kórsetetin erekshe kórinis. Avtor bir oqpen eki qoıan atqandaı. Muny árıne kórkem shyǵarmalarda sırek kezdeser jaı desek te artyq aıtqandyq bolmas!
Osyǵan uqsas taǵy bir jaǵdaı. Kemel Toqaevtyń osy romanyn joǵary baǵalaǵan ǵalym, synshy Sherııazdan Eleýkenov shyǵarmadaǵy soldat kúndeliginen: «Úshten-tórtten sap túzegen nemis tutqyndarynyń ushy-qıyry joq. Appaq qar basqan jazyq dalanyń ústine ıreleńdegen qara jylandaı shubatylady. Kún sondaı ashyq, shýaqty, jyly bop tur» degen úzindini ala otyryp: Stalıngrad shaıqasynyń jeńispen aıaqtalǵan qýanyshyn óstip tabıǵat qubylysy arqyly shym-shymdap qana jetkizgen» deıdi.
Mine, bul tabıǵat qubylysyndaǵy adamnyń kóńil kúıi emes pe? Romandy oqyp otyryp sol jyly shýaqqa sen de shomylǵandaı ǵajaıyp áserde bolasyń. Sýretkerlik degenniń syrly sıqyry da osynda bolsa kerek.
«Synaqtan ótken adam»
Jazýshynyń «Zamandastar syry» derekti povesi Ýkraına jerinde bolǵan partızandyq soǵys jaıynda jazylǵan shyǵarma. Kıevti, Dnepr ózeniniń jaǵasyndaǵy derevnıalardy nemister basyp alǵan. Qyzyq, derevnıany basyp alǵan nemister jergilikti turǵyndarmen dúkende nanǵa kezekke turyp, bir-birinen sirińke surap, temeki tutatyp degendeı qatar ómir súrip jatady. Mine, maıdannyń kókesi! Al jazýshy endi osy tirliktiń ishek-qarnyn aıaýsyz aqtarady deısiń.
Jergilikti turǵyndardyń keıbiri jaýǵa satylyp úlgergen. Bir-birine múlde senbeıdi. Keıbireýi nemiske satylǵan bolyp olardan aqparat alyp, ózderiniń partızandyq qupııa uıymdaryna jetkizedi. Olardy kórgen keıbir shal-kempirler «satqyn neme!» dep betterine túkiredi. Alaıda olar «biz nemisterge ótirik berilip qupııa uıymǵa qyzmet etip júrmiz» dep aıta almaıdy ǵoı. Amalsyz tisin tisine basyp shydap baǵady, tipti olarǵa qol jumsap, kókala qoıdaı qylyp sabaýǵa májbúr bolady. Áıtpese jaýdyń senimine kire almaıdy ǵoı. Bir qupııa uıymda adam sany úshten aspaýy kerek. Endi kim nemiske, kim qyzyl armııaǵa qyzmet etip júr? Aıyryp bolmaıdy. Búkil adam kúmándi. Mundaı sát aldyńda turǵan belgili jaýmen soǵysýdan da qıyn. Yqy demin ishine tartyp, óz demine ózi tunshyqqan jurt. Adamdar tek ańdysyp sóılesedi.
Shyǵarma oqıǵasyn baıandap otyrǵan partızandyq soǵysta qupııa uıym múshesi bolǵan, dáriger Krıachek Alekseı Vasılevıch. Onyń basynan ótken myna bir oqıǵa bylaı baıandalady.
Alekseı birde qaladan dári alýǵa kelip, astyrtyn uıymnyń adamdarymen kezdespek bolady. Ol jolyqpaq bolǵan adamyn taba almaı, ábden keshte kóne tanysy Tık degenniń úıine keledi. Tık nemiske satylǵan adam. Alaıda ony qazirshe Alekseı Vasılevıch bilmeıdi. Endi ekeýiniń dıalogyn qarańyz.
« – Bul soǵys sansyz ajalmen birge árqıly dert te ala keldi. Bul óńirde buryn ushyraspaǵan juqpaly aýrýlar shyqty, – dedim, Tık túsine me degen nıetpen...
– Solaı de, – dep shegine túsip, shalqaıa otyrdy.
– Kimderdi emdeıtiniń málim boldy, frısterge jaǵynyp ta úlgeripsiń! Munyń tym erte emes pe? Keıin Sovet kelgende qaıtesiń? Munyńa keshirim bermes.
– Kóppen birge kórermiz.
– Kópti qaıtesiń, óz basyńa salmaq túsip júrmesin!
– Qorqytaıyn dedińiz be?
– Nege, qorqatyn sen bala emessiń. Áıtkenmen kórgeni bar kisiniń aqylyn alǵan jón.
– Jóni kelmeıtin isti boldyram dep qyzbalanyp qaıtesiz, – dedim ornymnan turyp. – Sovet kelgenshe sizdi kýáǵa qaldyrmaýyma bolady, jandarmerııa bul jerden alys emes. Olarǵa bir aýyz sóz aıtsam jetip jatyr.
– Ha-ha-ha! – Tık basyn shalqaıta tastap, qyzyl kómeıin kórsetip, qarqyldap kúldi. Kúlkisi sýyq. Shúńirek kók kózderin byrtıǵan kús barmaǵymen batyra súrtti:
– Jigitim, basyń pispegen eken. Nemiske qyzmet kórsetip júrgen jalǵyz ózim deısiń be?! Sen jalǵyz emessiń, О́ıtpeıinshe bul kúni kún kórý qıyn. Qalasań, gestaponyń ózine apar meni. Olar senen góri maǵan kóbirek sene me dep oılaımyn. Jurt sekildi búrkenshek atpen buǵynbaımyn. «Tık» – deseń boldy, olar túsinedi!
Jaýdyń tyńshylarynan qashyp kelip tyǵylǵan jerimniń jansyzdyń uıasy ekenin endi ǵana ańǵardym».
Osylaısha, syr bermeı Tıkpen pikirles bolyp shyqqan Vasılevıch onyń úıinen shyǵyp óziniń ýádeli bir úıiniń aldyna barǵanda nemisterdiń nysanasyna ilinip, tutqynǵa túsedi. Jandarmerııa bastyǵy muny jan alqymǵa alyp tergegende bul Tıktiń úıine qonyp shyqqanyn aıtady. Sol kezde álgi jerge Tıktiń ózi de paıda bola qalyp, «bul synaqtan ótken adam» deıdi, sóıtip aman qalady.
Bul shyǵarmada mundaı dıalogtar óte kóp. Eshkim eshteńeni ashyp aıtpaıdy. Al bul ýaqytta, bul mańda eshkim eshkimge eshteńeni ashyp, jaryp aıtpaıtyndyǵyn avtor da aıryqshalap aıtyp jatpaıdy. Tek baıandalǵan oqıǵanyń ón boıynda shet-shegi joq saıqaldyq ta, satqyndyq ta, atylyp ketse de aýzyn ashpaǵan qalpy attanyp kete barǵan qaısarlyq ta bári, bári kórinip turady.
Irınany izdeý
Dál osy jerde aıta ketýge týra kelip tur, Kemel Toqaev 7-gvardııashylar tank polkymen Belorýssııada, Ýkraına men Polsha jerinde bolǵan. Povestiń «Jolda» dep atalatyn alǵashqy bólimi: «Soǵys júrip jatyr. 1943 jyl. Bizdiń áskerler batysqa qaraı jyljyp barady. Qarasha aıynyń alǵashqy kúniniń birinde áskerı eshelon shaǵyn stansaǵa kelip toqtady», dep týra óziniń Ýkraınaǵa soǵysqa kelgen jerinen bastalady.
Sonda dál sol stansada Irına deıtin bir partızan qyzdyń erligi jaıly estıdi. Tipti «bir joly tankteri Dnepr ózenine qamalyp turǵanda qýyrshaqtaı qyz bastaǵan bir top partızan bulardy ózennen ótkel taýyp arǵy jaǵaǵa ótkizip jiberedi. «Shaqar qyzdy Irınaǵa uqsatqym keledi. Yntyǵa, tesile qaraımyn. Toptyń basshysy da osy qyz eken...» deıdi avtor. Sol Irına esimi oıynan ketpeıdi.
Keıin attaı jıyrma jyldan soń áıgili partızan Qasym Qaısenovpen birge Kıevke barady. Kileń maıdangerler kúni-túni soǵystyń áńgimesin aıtady. Sóıtip dál sol Dneprdiń boıynda astyrtyn uıymda qyzmet etken Krıachek Alekseı Vasılevıchpen jolyǵady. Irına jaıly surasam ba eken, suramasam ba eken dep ári-sári kúı keshedi avtor. Eger «bilmeımin» dese Irınany birjola joǵaltyp alardaı kúı keshedi. Alekseı árıne áńgimeleı jóneledi, únsiz ǵana erlik jasap, únsiz ǵana ǵaıyp bolǵan Irına jaıly. Joǵaryda aıtqanymyzdaı bul povestiń soǵys kezindegi oqıǵalary osy Alekseıdiń áńgimeleýimen baıandalady.
Sol Irına turmysqa shyǵa sala kúıeýi soǵysqa attanady. Jalyndap turǵan ójet qyz, jaı júre ala ma? Astyrtyn uıymǵa kirip, aqyry nemiske satylǵan bolyp jaý jaqqa ótedi. Jaý da muny ábden synap baǵady. Tún ishinde nemistiń bir áskerin úıine ertip kelip shaı beredi. Uly soǵysqa ketken, al kelini sol jaýdy úıge ertip kelip otyr. Uzyn qara pyshaqpen pomıdor týrap turǵan enesi pyshaqty pomıdorǵa salsam ba, Irınaǵa salsam ba dep ekiudaı kúı keshedi. Astyrtyn uıymnyń sharty boıynsha ári azdap orys tilin biletin nemis áskeriniń kózinshe Irına oǵan «men ádeıi istep júrmin» dep aıta almaıdy. Bul sirá qandaı qorlyq?
Alekseı Irınanyń odan keıin de talaı retki aıanyshty jáne erlik isteriniń kýási bolǵanyn da tarqata baıandaıdy. Ala kıimdi adamdarmen baılanysty taǵy bir oqıǵasyn eske alady.
О́lim shekarasyna deıin
Kıevti basyp alǵan nemister jergilikti turǵyndardy, qolǵa túsken soldattardy tutqynǵa alady. Olardy ákep qamaǵan lager naǵyz «ólim úıi» edi. Sebebi ol úıge qamalǵannyń qaıtyp shyǵatyny bolmaıdy. Tas úıde bir túnetip shyǵarǵannan keıin tutqyndarǵa ala kıim kıgizip, aıdap bıik jardyń basyna aparady. Sol jerde tizip qoıyp atady. Sóıtedi de, álgilerdiń ústine benzın quıyp órteıdi. Shala-jansar typyrlap jatqandar denesine ot tıgende yrshyp, sekirip áldeneshe aýnap túsedi. Sodan soń az búlkildep jatyp, búrise bastaıdy, birtindep kúıege, kúlge aınalady. Eń aýyry, sony erteńgi atylatyn tutqyndarǵa kórsetedi.
Mine, osy «ólim úıine» kirip, sodan birinshi ret aman shyqqan Peresenko degen jaýyngerdiń tań atyp, ólim jaqyndaǵanyn sezgen kezdegi kúıin áńgimeleýi: «О́lim aldynda kisiniń oıy kelte bolady. О́tkendegi kórinister lezde oıyńa túsedi de, ony sol sátte umytyp, ekinshisine kóshesiń, sóıtip ushy-qıyrsyz oı tizbektele beredi. О́zimizdiń selonyń qasyndaǵy jalpaq kók saz eken deımin. Onyń ortasyn kesip ózen aǵatyn, sýy tereń emes, taıyz. Biz, top bala sazda kóbelek qýyp, asyr salyp oınap júrmiz. Bul oıyn zeriktirdi bilem, artynan alysqan bop, judyryqtasyp, julysyp ta qalamyz. Baıǵus anam: «Eı, balam, tentek bolma, tıysh júr», dep aqylyn aıtyp turǵan sekildi. Bul tátti eles joq bop ketedi de, endi kóz aldyńa týǵanyń, dos-jaranyń asa saǵynyshpen kele qalady. Kádýilgideı ózińmen júzdesip, syrlasyp turǵan syqyldy. Oı ármen jeteleıdi. Osy bir shaqta bireýdi saǵynyp, ańsaǵandaı bolasyń, «janym» dep qana eljirep ún qatasyń. Ol da ıkemdelip baýyryńa kire túskendeı, qushaǵyńdy jaıasyń, sol sát tús kórgen kisi sekildenip shoshyp ketesiń. Jan-jaǵyńa qaraısyń. Aınalańnyń bári ala kıimdi adamdar... Álgi asqan kóńil adyra qalady, ózegiń órtenip, ezilip, bir-aq ýys bop qalasyń. Endi bir-eki saǵattan keıin ómirmen, jaryq dúnıemen qoshtasasyń, qaıtyp máńgi oralmaısyń... Kádimgi úlken kún sensiz shapaǵyn tógip, sensiz atatyn bolady. Aspanda aı sen joqta qalqıdy. Aıdyn kólde qustar ushady, ózimizdiń aýyldyń tusyndaǵy kók sazdan jem izdeıdi, dalany qulpyrtyp qyzǵaldaq ósedi, jurt shýlap egin orýǵa shyǵady, bárinen de burqyraǵan jas sabannyń ısin aıtsańshy! Odan soń kúz keledi, odan ári qys, kóktem, taǵy jaz bastalady. Osynyń bárin sen kóre almaısyń! Seni ázázil kúsh qorlyqpen ólimge jelkelep tur, amalsyz moıynsyndyrǵandaı, qarsylasaıyn deseń dármen joq, baıǵus jan sekildisiń. Osy haliń esińe túskende ishiń órtenip kúıip ketesiń, esińnen tanyp, alasurasyń... Bireýmen arada kıkiljiń, baqastyq, óshteskendik bolǵany esińe túskende oıpyr-aý, adam netken qatal, netken meıirimsiz, netken nadan edi dep oılaısyń, osynyń bári bilmestik eken-aý, dep qynjylasyń. Shirkin, jaryq dúnıeni taǵy bir syǵalatsa, kisige qııanat qylmaı, jolyna shyraq jaǵyp óter edim, adamdy jan tánimmen súıer edim deısiń... Bárine de keshirim berer jomart kóńilde qalǵyń keledi.
...Tutqyndardy tań ata atatynyn bilemiz. Aqyndar jyrǵa qosqan tań shapaǵyn endi bular qas kórip, bezip tur, kún shyqpasa eken dep tileý tileıdi, qý tirshilik adamǵa ne jasatpady deısiz! Túrme ishi osylaı dúrligip turǵan kezde:
– Joldastar! Qashyńdar, qutylyńdar! – degen bireýdiń sabyrly daýsy shyqty da, temir esik shalqasynan ashyldy...».
Mundaı almaǵaıyp, tylsym háldi ózgeniń tula boıy tutanyp keterdeı sezindire jetkizý úshin soǵysta áldeneshe ret jaralanǵan avtordyń ózi de sol kúıdi, ólim shekarasyna deıingi kúıdi ózeginen ótkizgen bolsa kerek.
Mine, sondaǵy qalyń topqa qaqpany ashyp qutqarýǵa atsalysqan Irınanyń isi eken deıdi áńgimeleýshi. Odan keıin ony eshkim kórmepti...
Dneprge til bitse...
Mine bular – Alekseı, Qasym, Kemel... jıyrma jyldan keıin sol Dneprge kelip tur. «Batyp bara jatqan kúnniń sarǵysh munar sáýlesi tóńirekti túrlendirip, qalyń qabaq astynda aǵyp jatqan Dneprge qıyqshalaı túsedi. О́zen sýy tup-tunyq, beti buıralanyp, jol-jol bop jatyr, aǵysy qatty sekildi... Bul jerdiń adamdary da, selosy da ejelden maǵan tanys sekildi, kókiregimde jattalyp qalǵan. Soǵys jyldarynda ózim de osy mańda bolǵan edim», deıdi Kemel avtor. Sol arada turyp olar barlyq jaýynger serikterin eske aldy.
«Col Dneprimiz, qasıetti ózenimiz osy, – dedi Alekseı Vasılevıch jambastaı jaılanyp jatyp. – Osy jerde Peresenko, Nıkolaı Petýhov qaza tapty, osy jerde bizdiń Vasıa aýyr kontýzııaǵa ushyrady, Popov aýyr jaralandy. Kóptegen joldastar qurban boldy. Únsiz ǵana kete bardy. Shirkin, Dneprge til bitse, shyndyq syrlaryn jyr ǵyp aıtyp berer edi...»
Biz romannyń bir ǵana sátin, povestiń bir ǵana qyryn sóz ettik. Sumdyq – myń, shyndyq – jalǵyz. Dneprdiń qos jaǵasyn meken etken osynaý jurttyń ishinde, soǵystyń ózge de maıdandarynda Irına sekildi óz shyndyǵyn ózinen basqa eshkim bilmes júzdegen, myńdaǵan adam jumǵan aýzyn ashpaǵan jumbaq qalpynda ómirden kóship kete bardy. Ol myń san jumbaq «Zamandastar syry» arqyly julmalanbaı sol syrly qalpynda jan júrekti syzdata bizge jetipti. «Shirkin, Dneprge til bitse...» degen keıipker armany budan artyq qalaı oryndalsyn!?.
Ularbek NURǴALYMULY