Elimizdiń shyǵysynda Qytaımen shektesetin Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Tarbaǵataıǵa, qar ketip, jaz shyǵa keletin jurttyń qatary jyl saıyn kóbeıe túsýde. Osydan keıin kez kelgen adamnyń oıynda osy ólkeniń týrısterdi kóp tartatyn ne syry bar degen suraq týyndaıtyny anyq. Kóne Tarbaǵataıdy zertteýge alǵash ret arnaıy ekspedısııa uıymdastyrylǵanyna da mine, jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ótipti.
Tarbaǵataıdyń klımatynyń kontınenttigi – aýdannyń kóp jerinde aýa temperatýrasynyń tez aýytqýynan, aýanyń qurǵaq bolyp, jaýyn-shashynnyń az jaýatyndyǵynan baıqalady. Aýdan klımatynyń mundaı bolý sebebi – onyń muhıttar men teńizderden óte alys qashyqtyqta ornalasýyna baılanysty. Sondaı-aq klımatqa aýdan jáne kórshiles jatqan aımaqtardyń jer bederi de áser etetini belgili. Bul óńirde bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi birneshe myńjyldyqta kóshpendiler mekendegen. Buǵan taý tóskeıindegi dalalardaǵy úıindi obalar dálel.
Aýdan aýmaǵynyń batysynan shyǵysyna qaraı sozylyp jatqan Tarbaǵataı taýynyń uzyndyǵy 300 shaqyrymǵa jetedi. Eni 30-50 shaqyrym shamasynda. Eń úlken shyńy Tastaýdyń bıiktigi 2991 metr. Shyǵysynda Altaı taýy, batysynda Saryarqaǵa ulasady. Arǵanaty, Mańyraq, О́kpeti, Túıemoınaq, Jylytaý silemderiniń de shoqtyǵy bıik shyńdary kóp. Osylardan bastaý alatyn Boǵas, Bazar, Qarǵyba, Tebiske, Qarasý, Shorǵa, Taıjúzgen, Qandysý, Qusty Zaısan kóline quıady. Bul bastaýlardyń kópshiligi jer sýǵarýǵa da paıdalanylady. Jer qoınaýynda qońyr kómir, mármár, nıkel bar ekeni zertteý jumystary kezinde anyqtalǵan.
Uzyndyǵy – 225, eni 100-125 shaqyrymdy quraıtyn Zaısan kóli Ońtústik Altaı men Tarbaǵataı jotalary arasyndaǵy oıysta jatqan tushy kól. Tarbaǵataı taýynyń eteginde qıyrshyq tasty boz qyzyl-qońyr topyraqtarda tobylǵy aralas ártúrli shópter túri ósedi. Ejelden «Barqytbel» atanǵan qart Tarbaǵataı erte zamandardyń kónekóz kýási. Myńdaǵan jyldardan beri óz qupııasyn búgip jatqan taý qoınaýy jumbaq músinder men tańbaly tastarǵa óte baı. «Tasbaqa», «Sandyq tas» tárizdi músinder men taýdyń tańbaly tastary jeterlik. Tarbaǵataıda janýarlar dúnıesinen: qasqyr, túlki, qarsaq, sasyqkúzen, aqqulaq borsyq, qosaıaq, sýyr, elik, qońyr aıý, arqar, sileýsin bar. Aýdannyń dalaly óńirinde elik, dýadaq, tyrna, bezgeldek, torǵaı, qaratorǵaı, saryshunaq, dala tyshqany, qos mekendiler men baýyrmen jorǵalaýshylardyń túrleri – jasyl baqa, tasbaqa jáne dala sur jylany, sekirgish kesirtke kezdesedi. Tarbaǵataıdyń ósimdikter álemi túrli-tústiligimen jáne san alýandylyǵymen erekshelenedi. Aýdannyń ońtústik bóligindegi ósimdikter alasa kógaldy, ózen-bastaý jaǵalaýlary quraqty bolyp keledi.
Jer men eldiń tutastyǵyn saqtap qalǵan Qarakereı Qabanbaı, Bı Boranbaı, Dáýletbaı babalarymyzdyń Tarbaǵataı óńiriniń týmasy ekendigi tarıhtan belgili. Aýdan aýmaǵyndaǵy Qalmaqqyrǵan, Dolańqara, Kergentas, Baspan, Maılyshat, Qubas kezeńi, Shorǵa, Maýqybaı, Shamanna jáne taǵy basqa jerlerdiń árqaısysynyń óz tarıhy bar. 1826 jyly orys patshalyǵyna bodan bolmaımyz dep ashyq qarsy shyǵyp, qurban bolǵan Qojageldi batyr, Satynyń urany bolǵan Butabaı, Mańyraq aıqasynda aty shyqqan Baıotar, el birligin kóksegen Sasan, Sháki bıler, Saty qajy, ısi qazaqqa áıgili Tana myrza men Kenjeli sheshen, Naıman elinen alǵash ret qajylyqqa barǵan Shal qajy, Qurban qajy, Áýlıe emshi Yrǵyzbaı, Orazbaı dýana, qaradan shyǵyp aǵa sultan bolǵan Qısyq sultandardyń esimderi Tarbaǵataı tarıhynda altyn árippen jazylyp qalǵany anyq.
Jańylqan ÁLEMSEIITOVA,
«Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń bólim basshysy