Aqtóbe oblysy – taý túgili, tóbesi joq derlikteı qazaqtyń keń jazyq dalasyndaǵy óńirlerdiń biri. Degenmen, aımaq aýmaǵynda shoqylar men jotalar jeterlik. Aqtóbe qalasynyń mańyndaǵy osyndaı shoqylardyń birin jergilikti turǵyndar Túıetóbe dep atap ketipti. Sonaý ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldar jańǵyryǵy dál osy tustan eles berip turǵandaı. 30-jyldary Aqtóbe óńirinde 8 myńnan astam adam saıası qýǵyn-súrginge tap bolyp, olardyń eki myńnan astamy atý jazasyna kesilgen eken. Kópshiliginiń múrdesi osy Túıetóbe saıynda jatyr.
Saıası qýǵyn-súrgin men asharshylyq qurbandaryna qatysty máselelerdi indete zerttep júrgen ǵalym, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Erlan Saılaýbaımen az-kem pikir alysýdyń sáti túsken-di. Sóz basyn ótken jylǵy Aqtóbege kelgen saparynda zulmat jyldar tarıhyna qatysty órbitti. Sol kezde ol kisi Túıetóbe men jazyqsyz jazalanǵan jandar, topyraq astynda qalǵan ózge de jerler jónindegi tujyrymyn tómendegishe túıindep edi: «Elimizde adamdardyń atylǵan oryndary áli kúnge deıin syryn ishine búgip, tolyq ashylmaı júrgenderi jeterlik. Sonyń ishinde Túıetóbege qatysty aıtsam – bul kezdeısoq ashylǵan oryn. Sondaı-aq oblys aýmaǵyndaǵy Qarǵaly ózeniniń boıyndaǵy Kempirsaı dep atalatyn tabıǵat qoınaýynan da osyndaı qazan shuńqyrlardy kezdestirdik. Bul baǵytta Qazaqstan Prezıdenti arhıvinen shekaralas aımaqtar boıynsha biraz derekterdi izdestirip kórgenbiz. Sol kezde Birikken memlekettik saıası basqarma (OGPÝ) qyzmetkerleriniń «shekaradan ótip bara jatqandar toqtatyldy» degen habarlamalaryn jıi kezdestirgen edik. Ashyǵyn aıtqanda, olar saıası qýǵyn-súrginniń tepkisinen zardap shegip, ábden aryp-ashyp, asharshylyqtan qur súlderi qalǵan jazyqsyz jandar edi. Arhıv qujattaryndaǵy derekterdiń astaryna úńilsek, olardyń bárin qorshap alyp atyp tastap, otyrǵanyna kóz jetkizý qıyn emes».
Taǵy bir aıta keterlik jaıt, Qazaqstan men Reseıdiń shekaralas tusynda Súıeksaı degen jer bar. Munda áli kúnge deıin adamdardyń shashylǵan súıekteri kórinip jatyr dep el-jurt bul jaqqa qaraı attap baspaıdy.
1929-1931 jyldary oryn alǵan totalıtarlyq rejim ujymdastyrý isin ádeıi qoldan jasap, bul keraǵar is halyqtyń narazylyǵyn týǵyzǵany málim. Osy bir jyldarda Aqtóbe aımaǵynda Adaı-Tabyn jáne Yrǵyz kóterilisteri burq ete túskeni de halyq zerdesinen óshe qoıǵan joq. Solardyń bári «halyq jaýy» retinde jazalanyp, atý jazasyna kesilgeni, ózgeleri jazalaý oryndarynda aýyr beınet pen mehnatty bastan keship ómirden ótkeni qalyń tarıhymyzdyń qasiretti betteri bolmaq. Aqtóbe oblysy boıynsha osy jaǵdaıattarǵa qatysty sóz qozǵalǵanda alǵashqylardyń qatarynda qazaq tili men lıngvıstıkasy salasyndaǵy alǵashqy qazaq professory, saıası qýǵyn-súrgin jyldarynyń qurbany Qudaıbergen Jubanovtyń esimi sanamyzda jańǵyrady. Osydan bir-eki jyl buryn kórnekti tarıhı tulǵanyń uly Asqar Jubanovpen kezdesip áńgimelesken edik. Sonda kóńilin bir sátke muń shala qalǵan Asqar aǵamyz bylaısha tebirenip, tolǵanyp edi:
«Men Qudaıbergen Jubanovtyń alty balasynyń kenjesi edim. 1937 jyldyń 17 qarashasynda dúnıege kelgenmin. 19 qarasha kúni ákem Qudaıbergen Jubanov meni perzenthanadan úıge alyp barǵan eken... Bul ákemniń meni tuńǵysh ári sońǵy ret kórýi bolypty. Sol kúni ákemdi «halyq jaýy» degen jalamen ustap alyp ketipti. Anamyzdyń jáne jasy menen ájeptáýir úlken aǵa-apalarymnyń aıtýynsha, úıde eshnárse qaldyrmaı, ákemniń barlyq kitaptaryn jáne qaǵaz qoljazbalaryn kólikke tıep áketipti. Sodan 1938 jyldyń 25 aqpanynda «halyq jaýy» degen jeleýmen ákemdi atyp jiberipti, degen Asqar aqsaqal sol bir shaqtaǵy otbasy tartqan qaıǵy-qasiret jónindegi áńgimesin bylaısha jalǵady. – Aıtatyn nárse óte kóp. Kórgen qıynshylyqtarymyzdyń biri – «halyq jaýynyń balasy» degen jeleýmen qoǵamda shetqaqpaı kórgenimiz. Aǵa-apalarymyz kommýnıstik partııanyń qataryna da óte almady. Eń qıyn kezde Aqtóbedegi jerlesterimiz ben týystarymyzdyń qasynda boldyq. Sol kezde olardyń eshqaısysynyń aýzynan bizge baǵyttalǵan «halyq jaýynyń urpaǵy» degen sóz shyqpaǵan eken. Soǵan rıza boldyq. Ákemizdiń esimi el esinde saqtalyp qalǵanyn maqtan tuttyq. Búginde Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetine ákemizdiń esimi berilgenine rızamyz».
Aqtóbe aımaǵynda bolǵan asharshylyq pen onyń zardaptary jóninde Aqtóbe oblystyq memlekettik arhıvinde saqtalǵan qujattardyń alǵashqy bóligi 1928 jylǵa tıesili. Iаǵnı óńirdegi asharshylyq týraly qujattar 1928 jyldan bastap jınaqtalǵan. Sonymen qatar munda Aqtóbe oblysyndaǵy Alashorda qozǵalysy jáne alashordashylardy repressııalaý týraly málimetter de kezdesedi. Sonyń ishinde alashordashylardyń kontrrevolıýsııalyq «Jekeı-Nazar» toby músheleriniń tizimi de bar.
«Saqtalǵan qujattarda jer aýdarylǵandardyń tizimi, ómirbaıandyq derekteri, otbasy quramy jáne jumysqa ornalastyrylýy týraly málimetter kóptep berilgen. Ásirese osy taqyrypqa baılanysty zertteý júrgizýshiler úshin bul óte qundy málimetter ekenin atap kórsetkimiz keledi», deıdi Aqtóbe oblystyq memlekettik arhıviniń qyzmetkeri Baqytgúl Eshmuratova.
BK (b) P Qazaqstan ólkelik komıtetiniń 1936 jylǵy 10 aqpanyndaǵy №170 hattamasynda Qazaqstanǵa 15 myń nemis jáne polıak sharýashylyqtary kóshirilip, onyń ishinde Aqtóbe oblysyna myń sharýashylyq ornalastyrylǵany jóninde qaýly qabyldanǵany aıtylǵan. 1944 jylǵy málimet boıynsha oblysta arnaıy qonys aýdarylǵan 2351 otbasy bolǵan jáne olardyń arasynda 1492 otbasy keńsharlarǵa ornalastyrylǵan. Olardyń deni Mártók, Klıýchevoı jáne Novoreseı aýdandarynda turypty. Náýbet kezinde búgingi kúni Qazaqstandy óz Otany dep sanaıtyn nemis, polıak, koreı, cheshen jáne qarashaı sekildi etnos ókilderi de jappaı qýǵyndalyp orasan zor zardap shekkeni belgili. Áıtse de olarǵa qushaǵy keń qazaq halqy qara aǵashtaı pana, báıterekteı saıa bola bildi. Qazirgi kúni olardyń bári qazaq halqyna aıtar alǵysy mol.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Sveta Smaǵulovanyń aıtýynsha, 1920-1922 jyldardaǵy qazaq jerindegi ashtyq jóninde qupııa qujat kóp bolǵan. 1921 jyldyń basynda Aqtóbe gýbernııasynyń turǵyny 501 637 adam bolsa, solardyń 361 049 isherge as taba almaǵan. О́lgen maldyń ıistengen etin jegen adamdar juqpaly aýrýǵa tap bolǵan. M.Dýlatov 1921 jyly «Aqjol» gazetinde: «Kúnine 250 adam óledi. El ishin qan súzek, qaıtalama súzek jáne bórtpe súzek sekildi juqpaly aýrýlar jaılap ketti. Adamdardyń kópshiligi osydan jan tapsyryp jatyr. О́likterdi jınaýǵa da múmkinshilik bolmaı tur», dep jazǵan eken.
Elbasy Nursultan Nazarbaev budan birer jyl buryn: «Qazaq halqy úshin ótken HH ǵasyr ózge halyqtardyń tek qorqynyshty túsine ǵana kiretindeı zulmat oqıǵalardan turady», dep atap kórsetkeni belgili. Osy qasiretti umytpaı árqashan zerdelep júrý úshin Elbasynyń 31 mamyrdy Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni dep belgilegeni – úlken janashyrlyq pen parasattylyqtyń belgisi. Biz osy qasterli kúndi árkez qaster tuta bilýge tıispiz. Osy turǵyda budan eki jyl buryn Aqtóbe qalasynda Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryna arnalǵan eskertkish ashylǵany jazyqsyz jazalanǵan jandardy máńgilik este saqtaýda eleýli ról atqarmaq. Ony náýbet kezeńderdiń nyshandyq belgisi jáne eldik pen táýelsizdikke jetý jolyndaǵy qasiretti jyldardyń kórinisi dep baǵalaǵanymyz oryndy bolmaq. Atalǵan memorıaldyq keshen keleshek urpaqtyń boıynda halyqtyq tanym-túsiniktiń qalyptasýyna jáne jalpy ulttyq sana-sezimniń odan ári jańǵyrýyna septigin tıgizeri anyq.
AQTО́BE