Tereńkól aýdanyna qarasty Tegistik erterekten beri saqtalyp qalǵan shaǵyn aýyl. Qýǵyn-súrgin kezinde aýylǵa kelgen 25 nemis otbasynyń ishinde Shnaıderler de boldy. Keıin Tegistikte Bıshelder, Shnaıderler ǵana turaqtap qaldy. Biz sol aýylǵa baryp, Shnaıderler áýletiniń kelini Valentına Nıkolaıqyzymen, onyń uly Vladımır Shnaıdermen kezdesip, áńgimelesken edik.
Alystaǵy aýylǵa barýymyzǵa Valentına apaıdyń uly Vladımır Shnaıderdiń qýǵyn-súrgin jyldary jaıly aıtqan áńgimesi túrtki boldy. Al Tegistikte týyp-ósken Vladımır Shnaıderdi fılolog, túrkolog, qazaq tiliniń bilgiri deýge bolady. Qazaq tiliniń gramatıkasy men fonetıkasyna qatysty 40-tan astam ǵylymı eńbek jazǵan ǵalym.
Qıyn jyldary nemis ultynyń ókilderin baýyryna basqan qarapaıym qazaq aýylyn, Shnaıderler áýletinen qalǵan otbasyn kórgimiz keldi...
«Áýletimizdiń basynan ótken qýǵyn-súrgindi eske alý bizge de ońaı emes. Aramyzda kóńili jaraly, bizden basqa da ózge ult ókilderiniń urpaqtary júr. Bizdiń ájemiz ben atamyz Soltústik Kavkaz, Krasnodar ólkesinen Lıda, Olga, Sara, Roza atty qyzdarymen jolǵa shyǵady. Jer aýdarylyp jylap-syqtap, ketip bara jatqan jurt qaıda bara jatqandaryn da bilmeıdi. 1941 jyly kelgenderdi, sol kezdegi saıasat nusqaýymen nemisterdiń bárin bir jerge shoǵyrlandyrýǵa qaýiptenip, aýyldarǵa 20-30-dan bólip tastaıdy. Shnaıderler Tegistikte qalady. Munda kelgen soń atamyzdy «trýdarmııaǵa» Qaraǵandy jaqqa alyp ketedi de, 1946 jyly ǵana oralady. Sol kezde ájemizdiń aıaǵy aýyr eken. Ákemiz Aleksandr 1943 jyly Tegistikte dúnıege kelipti. Ákem 7 jasqa kelgende qýǵyn-súrgin zobalańy, «trýdarmııanyń» aýyr azapty jumysy densaýlyǵyna áser etip, atamyz qaıtys bolady», deıdi Vladımır Aleksandruly.
Shnaıderler otbasyndaǵy keıingi býyn, úlkender jaǵy – Lıda, Olga, Sara, Roza apalarynan qıyn jyldar týraly áńgimelerin estip ósedi. Olar baýyrlaryna ózderin jeltoqsan aıynda júk tasıtyn, mal artatyn vagondarmen ákelgenin aıtatyn. Tipti, keıbir oqıǵany inileri Aleksandrǵa da aıtýdy qup kórmeıdi. Bul jóninde Vladımır Aleksandruly bylaı deıdi:
«Bul týraly kóp jyl ótkende baryp bir-aq bildik. Ákem marqumnyń ózi de birge týǵan aǵalary bolǵanyn bilmegen... Ájemiz de eshqashan aıtpaǵan. Tegistiktegi aýyldyq keńeste jumys istegen bir aqsaqal úıindegi eski peshti buzǵan kezde, kúl-qoqystyń arasynan bir pasport shyǵa keledi. Qarasa, atamnyń pasporty! NKVD-nyń tas móri basylǵan: «Osýjden po state 58» degen jazýyna deıin bar. Otbasy jaǵdaıy degen bóliginde eki ul bar ekeni, bir balasy Aleksandr Andreevıch Shnaıder 1938 jyly, ekinshisi Vladımır Andreevıch Shnaıder 1940 jyly týǵandyǵy jazylǵan. Lıda, Olga, Sara, Roza apalarynan jastary kishi. Bul eki balany vagondardy bombylaǵan kezde ólip ketýi múmkin nemese joldy kótere almaıdy dep, olardyń ómirlerin saqtap qalý maqsatynda jolaı toqtaǵan stansalardyń birine qaldyryp ketedi. Balalardy alyp qalǵandarǵa olardy sondaǵy balalar úıine tapsyryńdar dep amanattaıdy... Bizdiń ákemizdiń esimin atamyz bekerden-beker Aleksandr dep qoımaǵanyn, óziniń úlken ulynyń atyn bergenin sonda bildik. Aǵama Aleksandr, ózime Vladımır esimi berilýiniń sebebi de ákemniń áldebir stansada shyryldap qalǵan, keıingi taǵdyry belgisiz eki baýyrynyń esimderimen tikeleı baılanysty ekeni anyq. О́ıtkeni ákemiz sol baýyrlary týraly bilmeı ósse de, qursaǵyn jaryp shyqqan balalaryn ájemiz qalaı umytsyn! Demek, ájemiz bizge, ıaǵnı nemerelerine áldebir stansada qalǵan qos perzenti Aleksandr men Vladımırdiń esimderin bergen».
«Sizder olardy izdestirip kórdińizder me?» degen suraǵymyzǵa V.Aleksandruly: «Kúni búginge deıin ákemizdiń aǵalarynyń taǵdyryn, óli-tirisin bilmeımiz. Bir úmit, bir kúdik... Bir derek shyǵyp qalar dep áli izdestirip júrmiz», dep qysqa jaýap berdi.
«Atalaryńnyń peshten tabylǵan tólqujatyndaǵy derekter týraly ákelerińiz bildi me?» degen saýalymyzǵa oraı Vladımır bylaı dedi: «Álgi tabylǵan pasportty ákemizge kórsetpegendi jón kórdik. Ony kórsetken kúnniń ózinde ákemdi aldyn ala daıyndaý kerektigin túsindik. Alaıda jıen aǵam sol pasportty ákemizge kórsetip qoıady. Ondaǵy málimetter ákeıge jeńil tımegeni belgili. О́miri aýyrmaǵan, zor deneli adam edi, pasportty, ondaǵy málimetterdi oqyǵannan keıin birden qaıtys bolyp ketti...
Ákemizdi jerleý rásimine kelgende apalarym nemisshe, al men qazaqsha, musylmansha jónelteıik dep, ekige bólindik. О́mir boıy qazaqtyń arasynda, aýylda ósken adam. Tabytqa saldyq. Krest eshteńe qoıǵan joqpyn. Qazaqsha as berdik. Quran oqyldy. Úshin, jetisin, qyrqyn berdik. Sóıtsek aýyl osylaı jasaýymyzdy kútken eken. Biraq bizge aıtýǵa batpaǵan. Ákemizdi qazaq dep ketken ǵoı. Atamyzdyń molasy da musylman zıratynda. Ákem aýylda batanyń, duǵanyń ishinde júretin. Batadan qalyp qoıý degen ákem úshin kúnádaı kórinetin. О́zi de aýyldaǵy jerleý rásimderin ótkizip júrdi. Burynǵy qazaqtardan kórdi. Ylǵı aýyldyń aqsaqaldarymen birge júrdi. Ákemdi jerlegen soń, molda aparyp quran oqyttym. Mármár tastan basyna eskertkish ornattyq. Tirisindegi amanaty – atameken Tegistikte, qazaq jerinde qalyńdar degeni. Áli esimde, ákem ájem qaıtqanda da zırat basyna molda aparyp Quran oqytqan edi».
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary ózge ult ókilderi atajurtyna kóship jatqan kez. Sol kezde «Biz ne qarap otyrmyz, nemisterdiń bári ketip jatyr...», dep ázildese, marqum ákesi Aleksandr «Qaıdaǵy joqty aıtpańdar!» dep renjip qalady eken.
Vladımırdiń aǵasy, inileri, qaryndastary bári Tegistiktegi mektepte bilim aldy. Osy kúnge deıin bir tańǵalatyny – aýyl balalary bala kezde, sen nemissiń, sen qazaqsyń dep bóle jarmapty. Olar tipti Shnaıderlerdiń nemis ultynyń balalary ekenin de bilmegen.
«Qazaq tili – búkil ómirime aıqyn jol ashty. Úıde buryn da, qazir de qazaqsha sóıleımiz. Ájemniń qolynda tárbıelendim. Ákemniń apalary jınalǵanda ǵana bári nemisshe sóılesedi. Ájem ylǵı da nemis tilinde sóıleıtin. Tegistik aýylyna qaıdan kelgenimizdi eseıgen soń áke-sheshemizden estip bildik. Olarǵa qazaq jerine kelý tarıhy týraly tis jarmaýǵa tıisti oryndardan pármen berilgeni belgili jaıt», deıdi Vladımır qaıta áńgimesin jalǵastyryp.
Vladımır Shnaıder men súıikti jary Ǵalııa ekeýi 1991 jyly Almatydaǵy QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetin bitirdi. Ǵalııa kórshiles Esilbaı aýylynyń qyzy. Qyzdary da joǵary oqý oryndaryn bitirip, qyzmet etip júr.
«Qýǵyn-súrgin kórgen atam, ájem, ákem bári de Tegistikte jerlengen. Atamekenin qadirlegen bir jan bolsa ákemdeı bolar dep oılaımyn. Qazaq eline, jerine degen yrzashylyǵyn Tegistiktiń topyraǵyna sińdirip, ózimen birge ala ketti. Biz ákemiz amanattap qaldyrǵan jolmen bolashaǵymyzdy qazaq jerine túp qazyq etip baıladyq», deıdi sóz sońynda V.Aleksandruly.
Qaıtarda bolmysy qazaq bolyp ketken otbasynyń analary Valentına apanyń qolynan dám tattyq.
«О́zińe bárin Volodıa áńgimelep berdi ǵoı. Atalarymyzdyń qýǵyn-súrgin kórgendegi taǵdyrlary urpaqtarynyń jadynda. Biz qıyn kúnderde baýyryna basqan Tegistikti ata mekenimiz dep qaldyq. Volodıa da aýylsyz tura almaıdy. Jazý-syzýdan qoly bosaǵan kezde, qysy-jazy kelip turady», – deıdi apamyz.
Toǵyz balanyń anasy Valentına Nıkolaıqyzy «Altyn alqa» ıegeri. Úlken uly Aleksandr, ormanshy, orman sharýashylyǵynda eńbek etedi. Qyzdary turmysta. Nemeresi Ámına qasynda. Tegistiktegi Shnaıderlerdiń kelesi urpaqtary da qazaq ortasynda ósip keledi.
Pavlodar oblysy,
Tereńkól aýdany