Qaıratkerge laıyq qurmet kórsetsek

Sonaý 1991 jyly «Qazaq áde­bıeti» gazetine jazýshy Ánýar Álimjanovtyń «Mus­tafa Shoqaı... Ol kim?» at­ty ma­qalasynan bastap Túrkis­tan halqynyń teńdigi úshin kú­res­ken Mustafanyń bolmysyn aıshyqtaıtyn dúnıeler bas­pa júzin kórdi. Tarıh ǵy­lym­­darynyń doktorlary Kó­shim Esmaǵambetov, Mámbet Qoı­geldıev, Darhan Qydyráli men saıa­sı ǵylymdar doktory Ábdi­jálel Bákirdiń shoqaıtaný baǵytyndaǵy eńbekteri eldiń kóz aldynda. Syrda týyp, bar ǵumy­ry syrtta ótken qaıratkerdiń tart­ysqa toly ómirin zerttep-zerdeleýde sheteldik ǵalym­dar­dyń da úlesi az emes. Al eli­­niń erkindigi úshin ­kúres­ken onyń esimin ózi týyp-­ós­ken jer­de jań­ǵyrtýdyń alǵash­qy qadam­dary qa­laı bastalyp edi?

 Túrkistan memleketiniń basshysy dep tanýymyz kerek

Azattyqtyń alǵashqy jyldarynda merzimdi baspasózde Alash qaıratkerleri jaıly ma­qalalar jıi jarııalanyp, el uzaq jyl esimderin aıtýǵa tyıym sa­lynǵan tulǵalar eńbegi men ómiri jaıly keńirek bile tústi. Árıne bul jurttyń bárine unaı qoı­ǵan joq. Ásirese kóp jyldar aqıqatty tumshalap, osy qaı­ratkerler esimin qaralaýǵa «úlken úles» qosyp kelgender buǵan birden qarsy shyqty. Son­daılardyń bir toby týǵan jerinde Mustafa Shoqaı rýhyna arnalyp ótkiziletin sharalardy boldyrmaýǵa baryn saldy. Oblys basshylarynyń atyna hat jazyp, qaıratker týraly jalaǵa toly maqalalaryn jergilikti ba­sy­lymdarǵa jarııalaýǵa yq­pal jasaýyn surap, jantalasa bastady. Baıaǵynyń izimen bit­peıtin qaralaýdy qaıta byq­sytqan olardyń bul áreketi aza­mattardyń aıaýly esimin aqtap alýǵa degen talpynysty toqtata alǵan joq. Osy nıette baspasóz betterinde birshama materıaldar jaryq kórdi. Mustafa Shoqaıdyń áziz esimin el esine alǵash salǵandardyń qata­rynda Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń qyzmetkeri Ámirhan Bákiruly da bar edi.

Polkovnık shenimen zeınet­kerlikke shyqqan Ámirhan Bákir­uly qazir Mustafa Shoqaı jaıly birneshe kitaptyń avtory. Bir týyn­dysy 2006 jyly túrik tilinde jaryq kórdi.

– Biz Mustafanyń Túrkistan avtonomııasyn basqarǵanyn, sonymen qatar Alashorda ókimetin qurýǵa da belsene atsalysyp, onyń Syrtqy ister mınıstri qyz­metin atqarǵanyna asa mán bermeı júrgen sııaqtymyz. Osydan da Fransııadaǵy beıitiniń basyna qoıylǵan eskertkishke onyń Túr­kistan respýblıkasynyń basshysy ekendigin jaza almadyq. Al «Túrkistan legıony» keńestik ıdeo­logııa oıdan shyǵarǵan jala. Shyn­týaıtyna kelgende legıon­ Mustafa Shoqaı ómirden ozyp­ ket­­­kesin qurylǵan joq pa?! Sho­­­­qaı­tanýǵa alǵash iz salǵan ǵa­lym Kóshim Esmaǵambetovtiń zert­teýinde 1948 jyly KSRO Mem­le­kettik qaýipsizdik komıteti ózi­niń Berlındegi 4-operatıvtik sek­­torynyń 2-bólimine «M.Sho­­qaıdy áshkereleýshi materıal­dar» tabý jóninde qupııa túrde suraý salǵany aıtylady. Osy tapsyrma boıynsha jańa­ǵy qu­rylym «Berlınniń SV ope­ra­tıvtik anyq­tamalyq kartoteka­synda ondaı maǵlumat joq» dep jaýap ber­gen. Osy qujat bul uıym­­ǵa Mus­ta­fa­nyń eshqandaı qatysy bolma­ǵanynyń basty dáleli, – deıdi Ámir­han Bákiruly.

Osydan 5 jyl buryn qaırat­ker­diń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı Nur-Sultan men Almatyda Mustafa Shoqaıǵa eskertkish ornatý jóninde usynys aıtylǵan. Alaıda onyń júzege asýy ázirge ekitalaı bolyp tur. Qyzylorda qalasynda eńseli eskertkish boı kóterip, shahardyń ortalyǵyna qoıyldy.

– Qazir Mustafa Shoqaı esi­min ulyqtaý sharalarynyń bar­lyǵy derlik qoǵamdyq negiz­de uıym­dastyrylyp keledi. Son­dyqtan da oblystyq máslı­hat arqyly Úkimetke qaıratker me­reı­toıyn laıyqty atap ótý jó­ninde usynys bergen jón. Meniń bilýimde Ulttyq qaýip­sizdik ko­mıtetinde Shoqaı­dyń ústinen qyl­­mystyq is qoz­ǵal­ǵany týraly esh­bir qujat joq. Toqsanynshy jyl­dary Jazý­shylar odaǵy bas­qarmasynan túsken saýalǵa oraı Bas pro­kýratýra «M.Sho­qaı jóninde qyl­mystyq is qoz­ǵalmaǵan. Sol sebepti onyń is-áreketinde nemis fashısterine qyz­met etti deýge negiz joq» degen jaýap bergen. Oǵan qaıbir jy­ly О́skemende qaıratker esi­min qaralaýshylarǵa shyqqan sot úkimin qosyńyz. Mine, osy­nyń bári Alashtyń ar­da­ger ulynyń ataq-abyroıyn áli de aıtylyp qalatyn jaladan tolyq aqtap alýymyzǵa negiz bola ala­dy. Sonymen qatar Mus­tafa­nyń Ber­­lınde jat­qan súıegin Túr­kistan qala­syn­da­ǵy Qoja Ah­met Iаsaýı kese­ne­si­niń janyna jer­leý týra­ly usynys aıtylyp júr. Oǵan qosarym, Mustafaǵa Qazaqstannyń azamattyǵyn ber­ge­nimiz durys.

Negizi tulǵaǵa degen qurmettiń kórinisi óziniń týǵan jerinen bas­taý alǵany jón. Sondyqtan da qala­daǵy jańadan salynǵan sha­ǵyn aýdandardyń birinen «Táýel­sizdik alleıasy» ashylyp, oǵan eldiń azattyǵy jolynda jan qıǵan asyldarymyzdyń músin­derin qoıǵanymyz durys. Qazirgi eńseli eskertkishi táýir jasalǵan. Biraq turǵan orny Alashtyń ardaqty ulyna laıyqty emes. Qalalyq ákimdikke qarama-qar­sy qýysta kezinde osy ǵı­ma­rat­­­ta qyzmet etken obkom hat­­shylarynyń biriniń músini tur­ǵany durys sııaqty. Ulttyń ulyna qurmetimizdi kórsetemiz desek, eskertkishti ol orynnan kóshirgenimiz jón, – deıdi otstav­kadaǵy polkovnık.

 Onyń atynan áli de úrketinder bar

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­dary-aq Mustafa Shoqaı týra­ly jazyla bastady. Sol tus­ta Qyzylorda oblysyn bas­qa­ryp turǵan Seıilbek Shaý­hamanovtyń bastamasymen qor da quryldy. Týǵan aýyly men aýdan ortalyǵynda eskert­kishi boı kóterip, onyń esimi uzaq jylǵy negizsiz jaladan arshyl­ǵandaı bolyp edi. Biraq qysqa ǵumyrynda túrkiniń túgeldigin kóksep ótken tulǵanyń atynan áli de úrketinder bar eken. Osy­dan biraz jyl buryn elordadaǵy bir mektepke Mustafa Shoqaı­dyń atyn berýge qalalyq máslı­hattyń keıbir depýtattary qarsy shyǵyp, usynys aıaqsyz qaldy. Uzaq jyl «Mustafa Shoqaı» qo­ryn basqaryp kelgen elge belgili azamat Bazarbaı Atabaev Alash ardaǵy jaıly aqıqattan kóri alypqashpa sózge senetinder áli bar ekendigin aıtady.

– Qor 1992 jyly qurylyp, biraz bastamaǵa muryndyq bol­dy. Kóptegen ǵylymı shara­lar­ ótkizdik. Aýyl men aýdan­da, Fran­­­sııadaǵy alleıaǵa es­kert­kish­ter ornattyq. Áli de jasala­tyn sha­rýa kóp. Biraq ol úshin halyq­tyń yqylasynan bólek bılik­tiń de qoldaýy kerek, – deıdi Bazar­baı Asanbaıuly.

Bazarbaı aǵanyń ákesi Asan­­baı da Mustafanyń týy­sy bol­ǵandyǵy úshin jazaǵa kesil­gen­derdiń biri. 1949 jyly Ota­nyn sat­qan adam retinde sottalyp, Qa­raǵandy túrmesinde kóz ju­mypty. Soǵysta kontýzııa alyp, jaýǵa tutqynǵa túsken ol el­ge aman-esen oralyp, tórt jyl­­dan keıin sottalyp kete bardy. Ony kór­setken de ózge emes, óz aǵaıyn­­d­ary.

Bul da qazaqtyń qaıratker ulynyń basyna túsken zamana zardabynyń qandaı bolǵandyǵyn ańǵartsa kerek.

 «Halyq jaýynyń» tuqymy degendi estip óstik

Mustafanyń týystary ara­syn­da kezindegi qýdalaýdan aman qalǵ­any kemde-kem. Torǵaı dat­qadan Shoqaı, Shoqaıdan Syzdyq, Mustafa, Nurtaza týady. Inisi Nurtaza men Torǵaı datqanyń taǵy bir uly Qalymbettiń Myr­zeke atty uly 1937 jyldyń aıa­ǵynda Shymkentte atylyp kete­di. Qazir Nurtazadan taraǵan urpaq­tar Túrkistan oblysynda turyp jatyr. Shoqaımen birge týǵan Álish, Qalymbet, Ospandardyń balalary arasynda otyz jetiniń oqpanynan aman shyqqany az. Qaıratkerdiń týǵan aǵasy Syz­dyq­tyń eki uly Músilim men Er­ǵalı Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵysta qaza tabady. Osy kúni Qy­zyl­orda oblysynda Syzdyq, Álish, Qalymbetten taraǵan ur­paqtar bar.

– Bizdiń bar ómirimiz qorqy­nysh pen qýdalaýda ótti. Álishtiń ba­lalary О́zbekstan asyp ketip, elge tek alpysynshy jyldary oral­dy. Keshegi kúnge deıin «Jaý­­dyń tuqymy» degen jalany estip keldik. Mustafa áke­mizden keıin úlkender bizdiń bilim izdep, oqýymyzdy qoldaı kór­medi. Osylaısha aýyl arasynan uzaı almadyq. Áıtpese Álish ákemiz osy tóńirekte alǵash mektep ashqandardyń biri edi, – deıdi Qalymbettiń Kenjeǵul atty balasynyń uly Ábdiraıym aqsaqal.

Ábdiraıym Qalymbetov 1966 jyly áskerge alynyp, Kos­­tro­maǵa túsedi. Bir kúni ka­zar­­­madaǵy sarbazdardy jınap alyp, jańadan shyqqan kór­­kem fılm kórsetipti. «О́zbek­fılm» kınos­týdııasy shyǵarǵan soǵys kezindegi barlaýshylar tý­raly sol fılmniń ataýy «Jıy­r­ma altynshyny at­pa­ńyz­dar» edi. Kóppen birge ek­ran aldyna jaıǵasa bergende basty keıipkerdiń aýzynan Mustafa Shoqaıdyń esimin estip qalyp, qımylsyz qalǵany da este. Kınotýyndyda Mustafa ne­mis­­termen sóz baılasqan jan retinde baıandalatyn edi. Ás­ker­ge endi alynǵan jas jigit seans bit­kenshe zorǵa shydady, ata­­­­sy­nyń esimin jaladan arshyp alý­ǵa dármen­sizdigine kúıingen edi sol joly.

– Nurtaza atamnyń joǵary oqý ornyn bitirgen uly Madııardy jumysynan shyǵaryp, kóp qıyn­­­dyq tarttyrypty. Tipti biz mektep bitirgen sekseninshi jyl­­dar­dyń ortasyna deıin keı­bireý­lerdiń bizge alakózdene qa­­raı­tynyn sezetinbiz, – deıdi Syz­dyq Shoqaıulynyń shóberesi Raısa Erǵalıeva.

Raısa Danııarqyzy osydan biraz buryn óziniń Syzdyqtyń shóberesi ekendigin sot arqyly dáleldegen. Endi Syzdyq pen Mustafanyń birge týǵandyǵyn dáleldeıtin qujat jınaýǵa bel býyp otyr. «Ara-tura Mustafa atamnyń atyn qaralaǵysy kelgender boı kórsetip qalady. On­daılardy sotqa tikeleı urpaǵy ǵa­na bere alady eken. Sol úshin sot jaǵalap júrmin», deıdi ol.

Syr boıyndaǵy Narshoqyda týyp, álem jurtshylyǵyna qa­bilet-qarymyn moıyndatqan Mus­­tafa túrki halyqtarynyń bir­­­tutastyǵy jolynda basyn báı­­g­ege tikti. Onyń beınesine qa­zir­gi ýaqyt bıiginen qarap, esi­min ulyq­­taý, rýhyna qurmet kór­setý bizge paryz.

Tek sol qurmetimiz qaıratker tulǵasyna laıyq bolsa eken.

Qyzylorda