Otyzynshy jyldardaǵy asharshylyq qazaq tarıhynyń qaraly beti. Qazir «Asyra silteý bolmasyn, asha tuıaq qalmasyn» degen saıasattyń saldarynan qoldaǵy barynan aırylyp, túńdigi ashylmaı qalǵandardyń, jut jaılaǵan jurtynan aýa kóshkenderdiń sany da ártúrli aıtylyp júr. Anyǵy – ózegi talyp ólgenderdiń tym kóp ekendigi.
Jurtty qynadaı qyrǵan asharshylyq kýágeriniń biri 96 jasqa kelip otyrǵan Ánýza Elkeıqyzy.
- Ákem men esimdi biler-bilmes jasta ketti. Ile-shala ashtyq bastaldy. Ol kezde tipti balamyz. Nemere aǵamnyń úıindegi jeńgemiz tym pysyq edi. Sonyń arqasynda ajaldan aman qaldyq. Kún saıyn kishkene bıdaı qýyryp, etegimizge salyp beredi. Shóje qusap, sony terip jep otyratynymyz este qalypty. Aǵam bıdaıdyń kóp berilmeýin qadaǵalap, tekserip turatyn. Erteńgi kúnniń qamyn oılaǵany ǵoı. Jeńgem aǵamnan jasyryp berip, janymyzdy alyp qaldy. Áıtpese, sol tusta ashtyqtan balalar kóp qyryldy ǵoı, – deıdi Ánýza ájeı.
Ashtyqtyń zardaby endi umytyla bastaǵan kezde soǵys kelip kılikti. Boıjete bastaǵan qyz jurtpen birge jumys istedi. Dán sebilgen jerge juqalap topyraq tógetin kezi este qalypty. «Soǵys bitti!» degen habar jetkende dalada jumys istep júrgenderdiń bir-birimen kórisip, daýys salǵanyn umytpaıdy.
Baýdaı túsken balalar
Jalpy zertteýshiler Keńester odaǵynyń kezinde eki asharshylyqtyń bolǵanyn aıtady. 1918-1922 jyldar aralyǵynda bolǵan asharshylyq zardaby Qazaqstannyń ońtústigin qamtyp ótipti. Kishi asharshylyq dep atalatyn osy kezeńde osy óńirlerden 1 mıllıonǵa jýyq adam ashtan ólgen eken. Bul týraly jergilikti zertteýshi Saǵat Júsiptiń tarıhı málimetter negizinde qurastyrǵan «Asharshylyq aqıqaty: derekter men dáıekter» kitabynda keńirek aıtylady. Al uly asharshylyq dep atalatyn 1931-32 jyldardyń zardaby endi jer betinde qazaq barda umytylmaıtyn qasiret-aý.
Qyzylorda oblystyq memlekettik arhıvinde otyrmyz. Mekeme qyzmetkerleri ótinishimizge oraı kerekti qujattardy ákelip berdi.
1929 jyldyń 8 sáýirinde ólkelik vedomstvoaralyq komıssııanyń otyrysy ótip, nan alýǵa engizilgen kartochkalyq júıeniń nátıjesi aıtylypty. Táýligine 1000 puttan taratylyp kelgen nannyń 840 putqa túskeni atap ótilgen.
Taǵy bir qujatta ashtyq deńdep turǵan 1932 jyly jergilikti atqarý komıtetiniń jylqy soıýǵa tyıym salǵany kórsetilgen. Mal dárigeri akt bermeı jylqy soıǵandardyń isin qaraý týraly prokýratýraǵa tapsyrma berilgen.
Qujattardyń deni Qyzylorda qalasynda 1930 jyldary balalar úıi men balabaqshalar uıymdastyrýǵa kóbirek mán berilgendigin aıǵaqtaıdy. Panasyz qalǵan balalar anyqtalyp, arnaıy oryndarǵa jiberilip turypty.
Mysaly, myna bir qujatta 1933 jyldyń 1-10 naýryzy aralyǵynda (33-qor;121-is;) qaraýsyz qalǵan Qyzylorda qalasynda 1615 balanyń tabylyp, 1500-i balalar úıine, 115-i balabaqshaǵa ornalasqany jazylǵan. Osy qujatta kórsetilgen merzimde elý toǵyz balanyń ólip ketkeni jazylyp tur. Osy jyldyń 1-10 sáýiri aralyǵynda 1931 panasyz bala tabylǵan. Kóp uzamaı olardyń 65-i kóz jumypty. Qujattardyń taǵy birinde «Oktıabr revolıýsııasy» balalar úıiniń sharýashylyq meńgerýshisiniń qabyldanǵan balalardyń qatarynda eti súıegine jabysqan balalardyń kóp ekendigi jaıly esebi júr.
Kólemi ár túrli papkalar qaraly tarıh qattalǵan qujatqa aınalypty. Qaı beti de ashtyq sheńgeline tutylǵan taǵdyrlar týraly derekke tolyp tur.