О́tken ǵasyr basynda patshalyq Reseı ımperııasy qulap, qoǵamdy ıdeologııalyq turǵydan tap pen jikke bólip basqaratyn jańa baǵyt – sosıalıstik júıe paıda boldy. Bul sıstema ǵalamǵa óz yqpalyn kúsheıtý úshin 1919 jyly «Komıntern» atty uıym qurdy. Kelesi jyly atalmysh uıymnyń Shyǵys jáne Qıyr Shyǵys halyqtaryna revolıýsııalyq jumys júrgizetin seksııasy ashylady.
Shyǵys seksııasynyń tapsyrmasymen qazaq qaıratkeri Turar Rysqulov 1924 jyldyń qazan aıynyn bastap, 1925 jyldyń shildesine deıin Mońǵolııada qyzmet atqaryp, osy eldiń jańa konstıtýtsııasyn jazyp berip ony qabyldatýmen qatar, el astanasynyń atyn «Ulan-batyr» dep ózgertti.
Bul úrdis osymen toqtap qalǵan joq. Qyzyldar Mońǵolııanyń batys shebinde ómir súrip jatqan azǵana qazaqtardy da umyt qaldyrmaı olardy jańa mızamǵa baǵyttaıtyn komıntern ókilin jiberdi. Máskeýdiń tikeleı tapsyrmasymen qıyrdaǵy Qobda qazaqtaryn (Mońǵolııa) aǵartýǵa kelgen adamnyń aty – Abaı Qasymov. Bul kisi 1930-1938 jyldary áýeli Mońǵolııada, keıin Shyńjań ólkesinde saıası qyzmet atqaryp, tap jaýlarymen kúreste qatygezdigimen, kommýnızm ıdeıasy úshin adaldyǵymen tanylǵan tulǵa boldy.
Komınternge bastaǵan soqpaq
Abaı Qasymov – 1896 jyly Qorǵas óńirindegi «Lasty» bulaǵynda týǵan. Ákesi Qasym óńirge aty málim ataqty baı Úseıin Musabaevpen birge 1887 jyly qajyǵa barǵan jáne bir basyna jeterlik dáýleti bar aýqatty adam eken. Qasym qajynyń Ábdiýaqıt, Ábdiqadyr, Abaı (Ábdimuhamed), Ermuhamed, Nurmuhamed, Shaımuhamed atty alty uly, 10 qyzy bolypty. Osyndaǵy Shaımuhamedten Rashıda, Shaqıda degen eki qyz týady. Rashıdasy shyńjandyq ólketanýshy-shejire Qalıolda Nurtazanyń áıeli bolsa, Shaqıda elimizge tanymal pedogog Jalaý Suranshıevtiń jary.
Abaıdyń alǵashqy áıeli Zeınep deıtin adam eken. Bul áıelmen uzaq otasa almaǵan. Bulǵaq bastalǵan 1918 jyly óziniń apaıynan týǵan jıenin qaryndasy Sharapatty yrqyna kóndirip, alyp qashyp ketedi. Jezdesi ýaq Saqan qajy baldyzy men qyzynyń beıádep qylyǵyna kúıinip, olar baryp panalaǵan Járkentke izdep keledi. Azýly jezdesi alǵashynda syr bildirmeı eki jastyń yńǵaıyna kóngen syńaı tanytyp, aldap-sýlap aýylyna ákeledi. Sol jerde aǵaıyn-týǵan jınalyp Abaıdyń basyna áńgir-taıaq oınatady. Qysqasy, «shirigen jumyrtqanyń» kózine túrtedi. Ásirese, jurtqa sózi ótimdi elaǵasy Ordahan bı «urpaǵyn durys tárbıeleı almaǵan» Abaıdyń týystaryna jaza retinde aýyr salyq salady. Abaı bolsa qashanǵy ádetine basyp, bir túnde joq bolady. Áıeli Qytaı jaqta qalyp qoıady. Járkentke qashyp kelip, tıip-qashyp jumys istep júrgen Abaı keńestik qyzyl ıdeologtardyń kózine túsedi. Buryn Ilede medirese bitirgen ony birden Máskeýge attandyrady.
Abaı Qasymov Máskeýde Shyǵys eńbekshilerine arnalǵan Kommýnıstik ýnıversıtetinde bilim alady. Osynda ol 1958-1968 jyldary Qytaı Halyq Respýblıkasynyń tóraǵasy bolǵan, sonymen qatar Qytaıdyń de-ıýre memleket basshysy qyzmetin atqarǵan Lıý Shaý Shımen (Lıý Shaokı) birge oqyǵan. 1924 jyly oqýyn aıaqtap, Almatyǵa kelip qalalyq qurylys basqarmasy kadr bólimine basshylyq jasaǵany jaıly derek bar. Osy jyldardyń birinde tegi semeılik arý Tashınke Mirqasymqyzyna úılenedi. Sóıtip, 1930 jyldyń basynda Komınternniń tapsyrmasymen Mońǵolııa qazaqtaryn aǵartýǵa atanady.
Qasymovtyń Qobda betindegi qyzmeti
Bul jyldary qazirgi Baı-ólke aımaǵy ornamaǵan, qazaqtardyń ákimshilik ortalyǵy Qobda qalasyna qarasty aýmaly-tókpeli zaman-tyn. Keńes odaǵy qaltyldaǵan qaıyqtaı sosıalızm jolyna bettep kele jatqan Mońǵolııadan aıyrylyp qalmas úshin barlyq saıası-ekonomıkalyq múmkindikterdi paıdalanyp jatqan tus. Eldiń batys óńirine jańa mızam áli jete qoımaǵandyqtan ondaǵy qazaqtar Shyńjańǵa qaraı úrkip ketýge ázir turǵan bolatyn.
Baı-ólkelik baıyrǵy qalamger Mahfýz Qulybekuly 1970 jyly О́lgeı qalasynda jaryq kórgen «Qyzylqaıyń hıkaıasy» atty esteliginde: «1930 jyldyń kókteminde Aqbalshyqta otyrǵan eldi jınap Álimbek bı tolyqsha kelgen orta boıly, qyrma saqal, býryl murt kisini Qasymuly Abaı, uzyn boıly, qyr muryndy, sıda qaratoryny О́tepuly Shárip dep tanystardy» dese, Qobda qazaqtary arasynda Abaımen birge qyzmet atqarǵan KIM (Kommýnıstıcheskıı ınternasıonal molodıojı) ókili Shárip Ǵaısauly óziniń ómirbaıandyq hıkaıatynda: «Qazaq aýyldaryna kómektesý jónindegi barlyq sharalardy jubaıym Dılnuz О́tepova men dosym Abaı Qasymov úsheýmiz birlesip júrgizdik. Abaı Qasymov Mońǵolııaǵa 1930 jyly bizden sál keıinirek keldi. Bul kisi Mońǵol úkimetiniń suraýy boıynsha komınternniń joldamasymen kelgen bolatyn. Túp tegi Shyńjan provınsııasynan shyqqan ol jıyrmasynshy jyldary SSSR azamattyǵyn alyp, Shyǵys eńbekshilerine arnalǵan Kommýnıstik ýnıversıteti bitirgen. Jasy bizden eresek sol kezdiń ózinde qyryqtar shamasynda bolatyn. Áıeli Tashınke Mirqasymqyzy komsomol múshesi qyzyl otaýdyń aktıvısi edi» dep jazypty (Shárip О́tepov. «Jalyndaǵan jastyǵym – komsomolym», Almaty «Jalyn», 1981 j. 144-145 b).
A.Qasymovtyń jary Tashınke Mirqasymqyzy men Sh.О́tepovtyń jary Dılnuz Ásetqyzy. Foto Qobda betinde túsirilgen.
Mońǵolııaǵa barǵan soń Abaıdyń bitirgen alǵashqy sharýasy 1931 jyldyń kókteminde eldiń batys ólkesin qonystanǵan qazaq, uranqaı, dórbet halyqtary arasyndaǵy jaıylymdyq jerge talasty retke keltirip bergeni. Ol úshin Qobda qalasyna baryp, arnaıy komıssııa quryp, oǵan ózi bas bolyp aýyldardyń jer paıdalaný shekaralaryn belgilep, ony memlekettik aktimen bekitip beredi. Bul iste jergilikti qazaqtar úshin jiliktiń maıly basy buıyrmasa da, burynǵy jerlerine ıelik etý quqyǵy saqtalǵan kórinedi. О́ıtkeni, kúlli ǵalam aýzyna qarap otyrǵan komıntern ókiliniń úkimine jergilikti bılikte qarsy keler kim bar deısiz.
Jalpylaı alǵanda Qobda qazaǵy Abaıdan jamandyq kórgen joq. Baı-ólkelik qalamger Soıan Qajybaıulynyń esteliginde, Aqbalshyqqa kelgen komıntern ókili Abaı Qasymov pen Shárip О́tepov, olardyń áıelderi Dılnuz, Táshınkeler qyzyl otaý quryp, jastardyń basyn qosyp, olardy revolıýsııa jolyna túsirýge kóp kómegi tıdi, dep jazady.
Sol sııaqty 1944-1950 jyldar aralyǵynda Baı-ólke aımaǵyn basqarǵan qaıratker tulǵa Jeńishan Dúzelbaıulynyń aýzynan jazyp alynǵan qujattyq derekte, ol kisi: – 1930 jyly qyrkúıek aıynda Abaı men Shárip bir top jigitterdi jıyp alyp: ««Sender oqýlaryń kerek, bilimsiz bolmaıdy. Tipti monǵol tilin de bilmeısińder, sol úshin Ulan-batyrǵa baryp oqyńdar. Biz kelisip qoıdyq» dedi. Kóbi oqýdan bas tartty. Jaısanyp, Maqabyl, Júnishan jáne men bar «táýekel» dep kelistik. Bizge Shárip, Shákirtbaı, Qyzaı Ábzálı tórteýi eretin boldy. Jolaı Tulbadan Toqtybaı ilesti. Jolǵa úsh qonyp, Qobda aımaǵyna keldik. Ol aradan 10 mońǵol jigiti qosyldy. 20 kisi bir mashınaǵa otyryp Ulanbatyrǵa bet aldyq» deıdi.
Bular úlken qalaǵa barǵanymen oqý oqyp jyrǵatpaǵan syńaıly. Qysqasy «mońǵoldyń tamaǵyn jemeımiz» dep qalada ejelden turatyn uıǵyrlar ashanasyn jaǵalap bosyp ketken. Bul jaısyz habar qulaǵyna jetken Abaı Qasymov Ulan-batyrǵa kelip mán-jaıǵa qanyǵady. Dereý jastardy «Qazaqstanǵa aparyp oqytý kerek» degen mátinde el basshysy Choıbalsynǵa hat joldaıdy. Biraq úkimet «bular Qazaqstanǵa emes, Máskeýge baryp, qazaqsha oqysyn!» degen sheshim qabyldaıdy.
Sóıtip, bir top qazaq Losol degen býrıad tilmashtyń buıdalaýymen qoldarynda Abaı Qasymovtyń jolhaty bar Máskeýge attanady. Eki el shebindegi keden beketine deıin atpen kelip, osy aradan poıyzǵa otyrady. Bulardy Máskeýde KÝTV-de muǵalim A.Qasymovtyń eski dosy Qamıtov kútip alady. Ol kisi Qobdanyń qońyr qoıyndaı qulaǵy salpıǵan qazaqtardy jataqhanaǵa ornalastyrady. Abaı óziniń dosy Qamıtovqa jazǵan hatynda: «Monǵolııanyń batysynda Qazaqstan, Qytaıdan barǵan az qazaq turady. Bular óte nadan, turmysy nashar. Oqý-bilimdi bilmeıdi. Saýatsyz el, maldan basqa tirshiligi shamaly. Revolıýsııa isi, jańa úkimet endi ornap jatyr. Bolashaqta el bastaıdy-aý degen jigitterdi ekshep jiberdik. Kómegińdi aıama!» degen eken.
Qazaqtardy qarsy alǵan Qamıtov olardy KÝTV dırektory qart bolshevık Iýdın jolyqtyrady. Bul oqıǵa jaıly J.Dúzelbaıuly: «Bizdiń qaısymyzda da usqyn joq edi. Saqal-murt ósken, elden kıip shyqqan qazaq shapandarymyz jyrtylǵan, jamaý kón etigimizdiń aýzy ashylyp, ókshesi túsip shoqıǵan, qaıys belbeý býynǵan alabajaq edik» dep eske alady.
Joǵarydaǵy úrdis odan ári jalǵasyp, 1931 jyldyń kúzinde ekinshi tolqyn: Sholtaı, Májim, Baljy, Qıyshan, Seıithan, Jeksenbi, Ahmet, Nyǵmet bastatqan 12 qazaq jigiti aldyńǵylardyń izimen Máskeýge oqýǵa keledi. Bul jerde qalaı desek de Abaı Qasymovtyń eńbegi bar. О́ıtkeni, KÝTV komınternge kadr daıarlaıtyn birden-bir oryn edi.
***
Abaı Qasymovtyń Qobda betinde júrip bitirgen taǵy bir irgeli isi Altaı betinde turatyn dindar-aǵartýshy Aqyt qajy Úlimjioǵylymen kezdesip, oǵan Abaı Qunanbaevtyń 1922 jyly Tashkentte shyqqan kitabyn syıǵa tartqany. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor marqum Qabıdash Qalıasqaruly: «1932 jyly Qaıyrty degen jerde Birsek degen adamnyń aýylynda Abaı men Aqyt kezdesken. Bul jolyǵýdyń tarıhı mańyzy Aqyt qajy ózine syıǵa berilgen A.Qunanbaevtyń kitabyn oqyp, ile-shala oǵan eliktep óziniń qundy murasy ǵaqylııalaryn jazdy» deıdi. Aqyt atamyzda qarap qalmaı Abaı Qasymovqa uzaq jyr arnaǵan.
Shyńjań ólkesindegi arpalas
Keńes odaǵy ornyǵyp, etek-jeńin jınap alǵan soń tap jaýlaryn joıýdy qolǵa aldy. I.V.Stalın 1937 jyly: «Biz tap jaýlarynyń kózin joıýmen shektelmeımiz, olardyń úrim-butaq, túp-tuqııanyna deıin qurtamyz» degeni bar (Leonıd Mlechın «KGB. Predsedatelı rganov gosbezopasnostı. Rassekrechnnye sýdby». Moskva, 2005, s-152). Osy sóz qýǵyn-súrginniń urany bolǵan sııaqty. Kósem aıtqan tap jaýlary kimder? Sosıolog G.Batygınnyń paıymdaýynsha, bular óz halyqtarynyń tarıhyn dástúrlerin saqtaý úshin kúres júrgizgender. Osyndaǵy Stalındik repressııa, ıaǵnı qýdalaý Keńes odaǵynda bastalyp, bir demde kósemniń alqaýyndaǵy Shyńjań ólkesi men Mońǵolııada qatar júrgizilýi tıis boldy. Sóıtip atalmysh isti tııanaqty atqarý úshin keńestik mamandar «Shyńjańǵa kómek» degen jeleýmen aldyn-ala jiberildi.
Aıtalyq Shyńjań basshysy Shyń Shysaı 1935 jyly Stalınge ótinish jasap, keleshekte júrgiziletin jazalaý naýqanyn iske asyrý úshin iriktelgen kadrlar jiberýin suraıdy. Osy tilek boıynsha 33 (4 qazaq, 4 uıǵyr, qalǵandary orys pen qytaı) adam kelip, olar ár jerge laýazymdy qyzmetke qoıylady. Osyndaǵy tórt qazaqtyń biri Baqtııar – Qotan aımaǵyna, Sansyzbaı – Tarbaǵataıǵa, Sapar molla – Altaı aımaǵyna, Abaı Qasymov – Qumyl aımaǵy ýálı orynbasarlyǵyna taǵaıyndalady. Keshikpeı jańadan Barkól aımaǵy qurylyp oǵan A.Qasymov ýálı (ákim) bolady.
Bul oqıǵa týraly keıin Abaıdyń hatshy bolǵan Jań Jún atty qytaı: «1935 jyly qańtar aıynyń basynda Dýban mekemesi is basqarmasynyń bastyǵy Shúı myrza meni shaqyryp: «Keńes elinen Qasymov degen keldi. Ol Barkólde turatyn boldy. Sen hatshysy bolasyń dedi. Abaı suńǵaq boıly, shymyr deneli, qyryq neshe jasta qara sury kisi eken. Aqpan aıynyń ortasynda Abaı toqaly, úsh qorǵaýshy jáne men jıyny 6 adam Sovet odaǵynda jasalǵan shekpen shatyrly kólikpen jolǵa shyqtyq» dep jazady.
Shyńjań bıleýshisi Shyń Shysaı
Abaı qyzmet barysynda Shyń Shysaıdyń senimdi serigine aınalady. Onyń qyzmet atqarýyna tolyqtaı jaǵdaı jasalyp, arnaıy hatshy, tóte baılanysqa shyǵatyn kóshpeli radıostansa jáne ólkeni baqylaýda ustaý úshin 17 adamnan quralǵan qupııa qyzmet tobyn uıymdastyrady. Osy adamdar Abaıdyń nusqaýymen saıasatqa qarsylyq tanytqan tulǵalardy quryqtap, Úrimjige aıdatyp otyrǵan. Bir joly aǵaıyndy Qabdolda, Zeınolla, Qaıbar, Káben tórteýi qatar ustalyp, Káben ǵana aman oralsa, keshikpeı Qasym batyr, Qudabaı batyrlar quryqqa ilindi.
Eki aıdan astam túrme dámin tatqan Qasym batyr amalyn taýyp qashyp shyǵyp, Záıip batyr aýylyn panalaıdy. Abaı ony ustap bergen adamǵa «500 qoı berem» dep jar salǵanymen nátıje shyqpaıdy. Qasymovqa óshikken Qasym batyr onyń Qumylǵa attanǵanynan habar alyp, jolyn tosady. Biraq aılaker qyzyl atqosshynyń kıimin kıip, atyn aýystyryp mingendikten aman qalyp, atqosshysy Qymyzbaı oqqa ushady.
Onymen qoımaı 1937 jyly Qaptyq taýynda beıbit otyrǵan eldi «Gansý ólkesine aýa kóshýge qamdanyp jatyr» degen jeleýmen basty adamdary: Baıdolla, Shámshı, Begı, Saqaba, Qojabergen, Jeńishan, Qazı, Ybyraıym, Qaıdar, Áıkebaı, Qabylqajy, Qaqan, Ákbar, Bilál qatarly kisilerdi baılap-matap Úrimjige jóneltedi. Bul kisiler túgeldeı Shyń Shysaıdiń túrmesinde óltiriledi (Jaqsylyq Sámıtuly. «Qytaıdaǵy qazaqtar». – Almaty: Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy, 2000 j. – 96 b). Onymen qoımaı momyn eldiń qolyndaǵy mal-múlkin aldap-arbap alyp, Barkóldiń shuraıly jerinen qora saldyryp baqtyrdy. Bul jer áli kúni «Abaı saıy» atalady.
Kekshil Abaı munda kelgen soń osydan 10 jyl buryn ózin jazaǵa tartqan Ordahan bıdi izdeıdi. Ilede otyrǵan bıdiń aýylyna kelip: «Eı, Ordahan sen maǵan ne istegenińdi bilesiń be?» dep suraıdy. Artynan ony ólimshi etip sabaıdy. Osy soqqydan qorlanǵan bı ońalmaǵan eken.
Qysqasy, Stalınniń tapsyrmasymen qazaqtyń betke ustar adamdaryn joıýǵa kirisken Abaıdyń áleginen keıin el atajurtyn tastap, shyǵysqa aýady. Aýǵan eldi toqtaýǵa shamasy jetpegen Qasymov ólke bastyǵy Shyń Shysaıǵa hat jazyp «qaraqshylardy» joıýǵa qarýly ásker jiberýin ótinipti (Turaqynuly. Q. Qumyl qalasynyń tarıhı materıaldary. – Qumyl, 2013 j. 152-b).
Sóıtip aýa kóshken elge jerden, kókten aıaýsyz soqqy jasaldy. Osy oqıǵa jaıly ári osy kóshtiń top ortasynda bolǵan Halıfa Altaıdyń 2011 jyly jaryq kórgen «Altaıdan aýǵan el» atty estelik kitabynda boıamasyz baıandalady: «Jaý ushaqtary kóshti 11 kún tynymsyz bombalaýmen boldy. Olardyń maqsaty ne kóshti toqtatý, ne halyqty birjolata qurtý edi. Kúndiz kóshý qaýipti bolǵandyqtan aılaǵa basyp tek túnde kóshetin boldyq» dep jazypty.
«Bireýge or qazba, oǵan óziń túsesiń» degendeı kóp keshikpeı Qasymovtyń jeke basyna bult úıiriledi. Shyńjandyq zertteýshi Qyrbaq Turaqynulynyń eńbeginde: «Shyń Shysaı ólkede qyzmet atqaryp júrgen keńestik mamandardyń keıbirin «troskıshilder» degen qara tizimge iliktirip ony Stalınge joldaǵan. Osy qatarda Abaı Qasymovta boldy» deıdi.
Sóıtip, kúdikti retinde tańba basylǵan Qasymov 1938 jyly Máskeýge shaqyrtylyp, osy jyldyń 24 maýsym kúni tutqyndalady. Bir jyldaı júrgizgen tergeýdiń qortyndysy ony atý jazasyna buıyryp, ol úkim 1939 jyldyń 10 naýryz kúni oryndalǵan eken. Marqumnyń denesi qazaq qaıratkerleri Álıhan Bókeıhanov pen Nyǵmet Nurmaqovtardyń kúli kómilgen Máskeýdegi «Donskoe kladbıshe» zıratyna jerlenipti.