Sý tapshylyǵy máselesi qalaı sheshilýde?

Joǵary ónim alý turǵysynan da sý sharýashylyǵynyń mańyz­dylyǵy joǵary ekeni bilinedi. Negizinen aýylsharýashylyq daqyl­daryna sý berý máselesinde Jambyl oblysy kórshi Qyrǵyz Respýblıkasynda ornalasqan «Kırov» sý qoımasymen tyǵyz baılanysta. Memleketaralyq sý qoımasynyń jobalyq kólemi 550,0 mıllıon tekshe metrdi quraıdy.

«Kırov» sý qoımasy memle­ket­aralyq iri nysandardyń biri. 1973 jyly salynǵan nysan­dy paıdalaný merzimi shama­men 100 jyldy quraıdy eken. Jyl saıyn bul jerden jam­byl­dyq jergilikti sharýalar tıi­sinshe sý alady. Málimet bo­ıynsha, 2011 jyly sáýir aıyn­da Birikken Ulttar Uıymy eýro­palyq ekonomıkalyq komıs­sııasynyń qoldaýymen Qazaq Shý-Talas sý sharýashylyq komıs­sııasynyń tekserýi kezinde syrtqy kúshterdiń jáne sal­maq­tardyń áserinen bógettiń qury­lys bólshekteriniń buzy­lýy, aýytqýlardyń paıda bolýy sııaqty qaýipti jaǵdaılar anyq­talmaǵan. Barlyq gıdroteh­nıkalyq qurylǵylar qalypty jaǵdaıda jumys isteýde. «Sý qoımasy aýyl sharýashylyǵyna qajetti sýdy jınaý jáne paıdalaný úshin ǵana emes, sonymen qatar aldyn ala kólemdi tasqyn sýlardy qabyldaý, apattardy boldyrmaý úshin qu­ryl­ǵan. Degenmen, bó­get­tiń gıd­ro­tehnıkalyq qu­ryl­ǵylary q­aýipti nysanǵa ja­tady. Gıdroteh­nıkalyq qurylys nysany bola tura, ol óte kóp sý qoryn jınap, dına­mı­kalyq úlken qysymdy kúshterge tó­tep beredi. Bóget qabyr­ǵasy buzylǵan jaǵdaıda, úlken kó­lemdegi tolqyn paıda bolyp, Talas ózeni aǵysynyń tómen­gi jaǵynda ornalasqan eldi me­kender zııan shegedi.

2000 jylǵy Qazaqstan Res­pýb­lıkasy jáne Qyr­ǵyz Res­pýb­lıkasy arasyndaǵy kelisimge sáıkes, Memleketaralyq Shý-Talas basseınine memle­kettik sý sha­rýa­shylyq nysan­daryn jón­deý birlesip qarjylan­dy­rylady.

Atalǵan sý qoımasynyń tol­ty­­rylýy jáne sý qorynyń monı­­torıngi kúndelikti júrgizi­ledi», - deıdi Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıs­tr­ligi Sý resýrstary komıtetine qa­ras­ty Shý-Talas basseındik ıns­pek­sııasynyń basshysy Gúlmıra Imasheva. Búgingi tańda qoımaǵa jınalǵan sý kólemi 443,2 mln tekshe metr bolsa, túsýi sekýndyna 6,8 tekshe metrdi, al tas­talýy sekýndyna 51,0 tek­she metrdi quraıdy. Sonyń ishinde Qazaqstanǵa sekýndyna 36,0 tekshe metr sý tastalady eken. Atalǵan ınspeksııanyń basshysy sýarmaly kezeńniń bastalýyna baılanysty «Kırov» sý qoımasy sý tastaý rejiminde jumys istep turǵanyn jetkizdi. Búgingi tańda «Kırov» sý qoı­masynan bolatyn sý tasqynynan eshqandaı qaýip joq.

Dese de óńirde sý máselesi áli ózekti. Jýyrda ǵana Merki aýdanyn­da qaıta qalpyna kel­ti­rilgen «Aspara» gıdrotoraby men qosymsha sýmen qam­tý traktisi iske qosylǵan bolatyn. Jambyl oblysy jer ústi sý resýrs­tarynyń 80 paıyzy­na jýyǵyn Shý men Talas trans­shekaralyq ózenderi arqyly alady. Shekaralas memleketter arasynda sýdy ózara bólisý osy turǵyda arnaıy bekitilgen Ere­jeler negizinde júzege asyrylady. Alaıda sońǵy jyldary óńir vege­tasııalyq kezeńinde sýarý yl­ǵa­lynyń tapshylyǵyn bas­tan ke­shirýde. Aǵymdaǵy jyly Orta­lyq Azııa aımaǵynda da ylǵal tapshy­lyǵy seziledi degen boljam bar. Maman­dardyń aıtýynsha, bul sharýalardyń oıdaǵydaı ónim ala almaýyna áser etýi múmkin.

Osy máselege oraı, 2018 jyly sý tapshylyǵyn ishinara sheshý úshin atalǵan jobanyń qolǵa alynǵany belgili. Búgingi tańda 1928 jyly paıdalanýǵa berilgen «Aspara» sý toraby tolyǵymen qaıta jańartyldy. «Aspara» qosymsha sýmen qamtý traktisi» kanalynyń 7,6 shaqyrymdyq beton jamylǵysy aýystyryldy. Ol 3,7 myń gektar sýarmaly jerdi sýmen qamtýǵa negizdelgen. Sondaı-aq sý júretin arnany, tundyrǵyshty, avtojol kópirlerin qaıta jańǵyrtý boıynsha jumystar júrgizilip, avtomatty sý eseptegish júıesi de tolyǵymen jańartylǵan. Nátıjesinde, «Aspara» qosymsha sýmen qamtý traktisiniń» ótkizý qabileti sekýndyna jetiden toǵyz tekshe metrge deıin ósip otyr. Nysandy iske qosý nátıjesinde «As­para» júıesiniń arnalarymen Merki aýdanynyń alqaptaryn, sonymen qatar 2,5 myń gektardy quraıtyn «Úlken Shý» kanalynyń batys tarmaǵynyń tómengi bóligindegi aýmaqty da sýmen qamtýǵa múmkindik týǵan. Bul oraıda 1,5 myń gektar sýarmaly jer aınalymǵa qosylady eken. Máselen, jyl saıyn oblys boıynsha 170 mln tekshemetrge deıin ylǵal jetis­peıdi. Bul oraıda óńir sharýalary sýarmaly sýdyń tapshylyǵyn kóredi. Biraq búginde oblys ákimdigi sýarmaly jerlerdiń kólemin 200-210 myń gektarǵa deıin jetkizýdi josparlap otyr eken. Sonymen qatar «Tasótkel» sý qoımasyn jóndeý, kem degende 3 shaǵyn sý qoımasyn salý jumystary da jos­parlanýda. Merki aýdandyq qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy Serik Quralbaıdyń aıtýynsha, aýdanda 3,5 mlrd teńgege 41 arnany qaıta jańǵyrtý jáne 5,6 mlrd teńgege 46 uń­ǵy­many salý jobalary júzege asyrylýda. Bul jumystardyń da jergilikti agrarlyq sek­tor­dyń damýyna oń áser etetini sózsiz. Al óńirge kelgen saparynda elimizdiń ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstriniń orynbasary Sergeı Gromov quny 922,4 mln teńge bolatyn jobanyń tapsyrys berýshisi – atalǵan mınıstrliktiń sý resýrstary komıteti ekenin aıtqan bolatyn. Keıinnen bas ǵımarat iske qosylyp, kanal arqyly alǵashqy sý aǵyny jiberildi. Endi «Aspara» qosymsha sýmen qamtý traktisi» jáne «Úlken Shý» kanalynyń batys tarmaǵynyń tómengi bóliginde jerleri bar sharýalar oıdaǵydaı ónim ala alady.

Shalǵaıda jatqan Sarysý aýdany búginde sý tapshylyǵyn kórip otyrǵan oblystaǵy birden-bir aýdan. Búginde óńirdegi alqaptardy tıimdi paıdalanýǵa sý qoımalarynan shyǵa­tyn toǵandar men sýjetekteriniń tozy­ǵynyń jetýi sharýalar­ǵa úlken qol­baılaý bolyp otyr. Jalpy, aýdanda 2 sý qoımasy men 16 ishki sý júretin kanal jáne 8 bóget bar. Aýdan aýmaǵynan 6 ózen aǵyp ótedi. Biraq sý tapshy. «Jańa Káritoǵan» ar­qyly sý ótetin «Saryózek» sý kanaly­nan 5 aýyl egistikke sý alady eken. Ka­nal­dyń basynan 600 lıtr sý salyn­sa, sý paıdalanýshylarǵa deıin 200 lıtr sý áreń jetetin bolyp otyr. Kanal­dy qalyń qamys, tabı­ǵı shóp ba­syp, burynǵy beton aryq ábden eskir­gen. Sonyń saldarynan 400 lıtr sý shy­­ǵy­ny bolady. Bul máse­leni joıý úshin ka­naldyń tabany men er­neý­lerin be­ton­daý qajettigi de aıtylýda. «Saryózek» ka­naly arqyly Uıym aýy­ly­nyń egis­tik alqaptaryn sýlandyrý úshin qa­zir­gi tańda kanaldyń sý ótkizý múm­kin­digi bo­ıynsha qıyndyqtar týyn­­daýda. Uzyndyǵy 2500 metr bola­tyn «Saryózek» kanalyn betondaý bo­­­ıyn­sha Jańatalap aýyldyq okrýgi tara­­py­­nan jobalyq-smetalyq qujaty jasa­­lyp, «Qazsýshar» respýblıkalyq mem­­­leket­tik mekemesine usynys beri­lipti. Qazir­gi kezde «Saryózek» kanalyn beton­daý máselesi oblystyń bas jos­pary­na engen. «Kezinde 45 gektarǵa de­ıin baqsha ekken Uıym aýylynyń tur­ǵyn­dary «Saryózek» toǵany ary­ǵy­nyń be­ton­dalatynyn estip, qýaný­da. Ýa­qy­tynda bul toǵannan Uıym aýyly­­nyń eki shetine de baqsha egi­lip, osy aýdan­dy pııaz, sábiz, qııar, qyza­naq­­pen qamtyp qana qoımaı, sonaý sol­tús­tik oblystarǵa deıin jóneltetin. 30 mln tekshemetr sý jınalatyn «Yn­taly» sý qoımasynan alynatyn sý Uıym, Jańatalap, Igilik, О́ndiris, Saý­da­kent aýyldarynyń barlyǵyna qara kúzge deıin jetetin. Alaıda toǵan beton­dary­nyń tozyǵy jetken soń kanal basy­nan shyǵatyn 600 lıtr sýdyń 200 lıtri ǵana Uıym aýylyna áreń jete­tin boldy. Endi «Saryózek» sý to­ǵa­­nynda kezeń-kezeńimen betondaý ju­­mys­t­arynyń iske asatynyna aýyl bolyp qýanyp otyrmyz», deıdi Uıym aýylynyń turǵyny Saılaýbek Qaly­­bekov. Sonymen qatar Jaıylma aýyl­­dyq okrýgin sýmen qamtamasyz etip otyr­ǵan «Búrkitti» sý qoımasynyń «Búr­kitti» lotok kanaly bar. Biraq ábden tozyǵy jetken lotok otyrǵan, jal­ǵanǵan jerleri ashylǵan. Sol úshin turǵyn­dar «Búrkitti» sý qoımasynyń jaǵa­laýyn bekitip, jańadan betondaý kerek­tigin aıtýda. Al uzyndyǵy 1548 metr bolatyn kanaldyń lotogyn aýystyrý da basty másele eken. Degenmen, atalǵan sý qoımasynyń da jobalyq-sme­ta­lyq qujaty daıyndalǵan. Son­daı-aq «Kúltóbe» kanaly tazalanyp, Saýda­­kent aýylynyń 6 kóshesine baqsha sýy kelipti. Bul da bolsa jergi­likti sharýa­larǵa úlken kómek pen qoldaý bolsa kerek.

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev jumys saparymen Jambyl oblysyna kelip, óńirdegi sý sharýashylyǵy salasynda júzege asyrylyp jatqan jobalarmen tanys­qan edi. Búginde oblysta sýarmaly alqaptar­dy 200 myń gektarǵa deıin ulǵaıtý mindeti qoıylyp otyr. Onyń kólemi 110 myń gektardy quraıdy. Al sýarý júıelerin qalpyna keltirý jumystarynan soń bul kórsetkish kem degende 180 myń gektarǵa deıin artady dep josparlanýda. Sonymen qatar Jambyl aýdanyndaǵy 3098 gektar alqap «Raıs» magıstraldy kanalyna baılanǵan sharýashylyqaralyq jáne sharýashylyqishilik arnalarynan keletin sýǵa táýeldi bolyp otyr. Búginde atalǵan aýdandaǵy 36 sharýa qojalyq jońyshqa, júgeri jáne baq­sha daqyldaryn ósirýmen aınalysýda. Degenmen, 1332 gektar jer sý tap­shylyǵyna baılanysty paıda­lanyl­maı otyr eken. Sol sııaqty uzyn­dyǵy 8,4 shaqyrym bola­tyn «Ismaıl» magıs­traldy kana­lyndaǵy jaǵ­daı da osyǵan uqsas. Munda qolǵa alynǵan sharalar nátı­jesinde 798 gektar alqaptaǵy sýarmaly jerler qal­pyna keltiriledi dep kútilýde. Irrı­­gasııalyq jáne drena­j­dyq júıe­lerdi jaqsartý jónin­degi jobanyń ekinshi kezeńin júze­ge asyrý Jambyl aýdanynyń sýar­maly jerleriniń 5000 gektar alqaptaǵy melıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Jalpy alǵanda, Jambyl oblysy boıynsha Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankiniń 24,7 mlrd teńge nesıesi esebi­­nen sý sharýashylyǵy jáne sý burý júıeleri­­niń 310 nysany qaıta jańartylatyn bolady. Bul máseleler mınıstr kelgende de kóterilgen. «Qazsýshar» res­pýb­lıka­lyq memlekettik mekemesi Jam­byl ob­lystyq fılıalynyń basshysy Qazy­bek Bedebaev «Qaraqońyz» sý qoıma­synyń syıymdylyǵyn 8,5 mln tekshemetrden 18,5 mln-ǵa deıin ulǵaıtý, Jambyl aýdany, Jasórken aýylyndaǵy gıdrologııalyq bekettiń nashar jaǵdaıy, «Hımpark Taraz» jaýapkershiligi shekteýli serik­testiginiń tirek qurylysyn jóndeý sııaqty birqatar máselelerdiń bar ekenin aıtty. Al Berdibek Sapar­baev kanaldardy jóndeýden basqa qudyqtar qazý isiniń de ózekti ekenin, barlyq qol­danystaǵy kanaldardy betondaý qajettigin jetkizgen edi. Jospar boıyn­­sha, kanaldardy betondaý uzaq shy­das beredi jáne sý shyǵynyn aıtar­lyq­taı azaıtady eken. Al Maǵzum Myr­za­ǵalıev el Prezıdentiniń aldaǵy 10 jylda sýarmaly jerlerdiń aýmaǵyn 1,6 mln-nan 3 mln gektarǵa deıin ulǵaıtý týraly tapsyrmasy bar ekenin aıtqan edi. Sondyqtan da óńirdegi máselelerge mınıstrlik tarapynan qoldaý kórsetiletinin jetkizgen.

Sonymen qatar Talas jáne Baı­zaq aýdan­darynyń shekarasynda syıym­dy­lyǵy 11 mln tekshe metr bola­tyn «Aqmola» sý qoımasyn salý jos­par­lanýda. Joba quny 4,8 mlrd teńge. Joba­nyń maqsaty – Temir­bek stansııa­sy­nyń astyndaǵy Talas ózeni­niń boıyn­daǵy jerlerdi sýarý úshin kepildi sý­men qamtamasyz etý. Eger joba iske as­qan jaǵdaıda munda 500 mln tek­she­ metrge deıin ylǵal jınaýǵa bolady eken. Sondaı-aq «Baızaq» magıstral­dy kanalynyń 21,9 shaqyrym bolatyn Túımekent, Dóńsary, О́tegen, Uzyn ishki sharýashylyq arnalaryn jón­deý jumystary jalǵasýda. Nátı­­jesin­de, 1000 gektar alqaptaǵy sýar­ma­ly jerler qalpyna keltirilip, «Sámbet» magıstraldy kanalynyń Otarbek, Bolpan, Anar jáne О́telbalyq ishki sharýa­shy­lyq arnalaryn qaıta jań­ǵyrtý jumystary 700 gektar sýarmaly jerdi aınalymǵa qosýǵa septigin tıgizedi eken.

Búginde Jambyl oblysynda sý tap­shy­ly­ǵy máselesi birtindep sheshimin taýyp keledi. Jospar kóp, biraq onyń iske asýy da ýaqyt­qa baılanysty. «Jam­byl sý qoımalary» kom­mýnal­dyq mem­lekettik mekemesiniń dırektory Aıdar Asambaevtyń aıtýynsha, óńir­de búginde 106 sý qoımasy bar. Bıyl 15 sý qoımasy jóndeýden ótý­de eken. Al Shý, Qordaı, Merki, Talas aýdan­­daryn­daǵy 36 sý qoımasy jón­deý­­den ótýi kerek. Oblysqa elordadan sala bas­shy­lary kelgende de óńirdegi sý máse­lesi jóninde aıtylǵan. Onyń qan­sha­lyq­ty sheshimin tabatyny ýaqyt­tyń enshisinde.

Jambyl oblysy