Abaı Qasymov sheteldegi qazaqtarǵa qandaı saıası áreket júrgizdi?

Bul úrdis osymen toqtap qal­ǵan joq. Qyzyldar Mońǵolııanyń batys shebinde ómir súrip jatqan az ǵana qazaqtardy da umyt qal­dyr­maı, olardy jańa mızamǵa ba­ǵyttaıtyn komıntern ókilin ji­berdi. Máskeýdiń tikeleı tapsyrmasymen qıyr­­daǵy Qobda qazaq­taryn (Mońǵolııa) aǵartýǵa kelgen adamnyń aty – Abaı Qa­sy­mov. Bul kisi 1930-1938 jyldary áýeli Mońǵolııada, keıin Shyń­jań ól­­ke­sinde saıası qyzmet at­qaryp, tap jaýlarymen kúreste qa­tygezdigimen, kom­mýnızm ıdeıasy­ úshin adaldyǵymen tanylǵan tulǵa boldy.

 Komınternge bastaǵan soqpaq

Abaı Qasymov – 1896 jyly Qorǵas óńirindegi «Lasty» bu­la­ǵyn­da týǵan. Ákesi Qasym óńirge aty málim ataqty baı Úseıin Musa­baevpen birge 1887 jyly qajyǵa barǵan jáne bir basyna jeterlik dáýleti bar aýqatty adam eken. Qasym qajynyń Ábdiýaqıt, Áb­di­qadyr, Abaı (Ábdimuhamed), Ermu­hamed, Nurmuhamed, Shaı­muhamed at­ty alty uly, 10 qyzy bo­lypty. Osyn­daǵy Shaı­mu­ha­medten Ra­shıda, Shaqıda degen eki qyz týady. Ra­shıdasy shyńjandyq ólketanýshy-she­ji­reshi Qa­lıol­da Nurtazanyń áıeli bolsa, Shaqıda elimizge tanymal pedagog Jalaý Suranshıevtiń jary.

Abaıdyń alǵashqy áıeli Zeı­nep­ deı­tin adam eken. Bul áıel­men­ uzaq otasa almaǵan. Bulǵaq bas­talǵan 1918 jyly ózi­niń apaıy­nan týǵan jıen qaryndasy Sha­ra­­patty yrqyna kóndirip, alyp qashyp ketedi. Jezdesi ýaq Sa­qan qajy baldyzy men qy­zynyń beıádep qylyǵyna kúıi­nip, olar baryp panalaǵan Jarkentke izdep keledi. Azýly jez­desi al­ǵashynda syr bil­dirmeı eki jas­tyń yńǵaıyna kóngen syńaı tanytyp, aldap-sýlap aýylyna áke­ledi. Sol jerde aǵaıyn-týǵan jınalyp Abaıdyń basyna áńgir-taıaq oınatady. Qys­qasy, «shi­rigen jumyrtqanyń» kózine túr­tedi. Ásirese jurtqa sózi ótimdi el aǵa­sy Ordahan bı «urpaǵyn durys tárbıeleı al­maǵan» Abaıdyń týystaryna jaza re­tin­de aýyr salyq salady. Abaı bolsa qa­shan­­ǵy áde­tine basyp, bir túnde joq bolady. Áıeli Qytaı jaqta qalyp qoıady. Jar­kentke qashyp kelip, tıip-qashyp jumys istep júrgen Abaı keńestik qy­zyl ıdeologtardyń kózine túsedi. Bu­ryn Ilede medrese bitirgen ony birden Máskeýge attandyrady.

­Abaı Qasymov Máskeýde Shyǵys eńbek­shilerine arnalǵan Kommýnıstik ýnıver­sıtetinde bi­lim alady. Osynda ol 1958-1968 jyldary Qytaı Halyq Res­pýblıka­sy­nyń tóraǵasy bolǵan, sonymen qatar Qytaıdyń de-ıýre memleket basshysy qyzme­tin atqarǵan Lıý Shaý Shımen (Lıý Shaokı) birge oqyǵan. 1924 jyly oqýyn aıaq­tap, Almatyǵa kelip qalalyq qurylys bas­qarmasynyń kadr bólimine basshylyq ja­sa­ǵany jaıly derek bar. Osy jyl­dar­dyń birinde tegi semeılik arý Táshınke Mir­qasymqyzyna úılenedi. Sóıtip, 1930 jyl­dyń basyn­da Komınternniń tapsyrmasy­men­ Mońǵolııa qazaqtaryn aǵartýǵa attanady.

Qasymovtyń Qobda betindegi qyzmeti

Bul jyldary qazirgi Baı-ólke aımaǵy ornamaǵan, qazaqtar­dyń ákimshilik or­ta­lyǵy Qobda qalasyna qarasty aý­maly-tókpeli zaman-tyn. Keńes Oda­ǵy­ qal­tyl­daǵan qaıyqtaı sosıalızm jolyna bettep kele jatqan Mońǵolııadan aıy­rylyp qalmas úshin barlyq saıası-ekono­mı­ka­lyq­ múmkindikterdi paıdalanyp jatqan tus. Eldiń batys óńirine jańa mızam áli jete qoımaǵandyqtan ondaǵy qazaqtar Shyń­jań­ǵa qaraı úrkip ketýge ázir turǵan bolatyn.

Baı-ólkelik qalamger Mahfýz Quly­bekuly 1970 jyly О́lgeı qalasynda ja­ryq kórgen «Qyzylqaıyń hıkaıasy» at­ty es­teliginde: «1930 jyl­dyń kók­te­min­­de Aqbalshyqta otyrǵan eldi jınap Álim­bek bı tolyqsha kelgen orta boıly, qyrma saqal, býryl murt kisini Qasymuly Abaı, uzyn boıly, qyr muryndy, sıda qaratoryny О́tepuly Shárip dep tanys­tardy» de­se, Qobda qazaqtary arasynda Abaı­men birge qyzmet atqarǵan KIM (Kom­mýnıstıcheskıı ınternasıonal molo­dıojı) ókili Shárip Ǵaısauly óziniń ómir­baıandyq hıkaıatynda: «Qazaq aýyldary­na kómektesý jónindegi barlyq sharalardy ju­baıym Dılnuz О́tepova men dosym Abaı Qasymov úsheýmiz bir­lesip júrgizdik. Abaı Qasymov Mońǵolııaǵa 1930 jyly bizden sál keıinirek keldi. Bul kisi Mońǵol úkimetiniń suraýy boıyn­sha komınternniń joldamasy­men kelgen bolatyn. Túp tegi Shyńjan provınsııasynan shyq­qan ol ­jıyrmasynshy jyldary KSRO azamattyǵyn alyp, Shyǵys eńbekshilerine arnalǵan Kom­mýnıstik ýnıversıteti bitir­gen. Jasy bizden eresek sol kez­diń ózinde qyryqtar shamasynda bolatyn. Áıeli Táshınke Mir­qasymqyzy komsomol múshesi, qyzyl otaýdyń aktıvısi edi» dep jazypty (Shárip О́tepov. «Ja­lyndaǵan jastyǵym – komsomolym», Almaty «Jalyn», 1981 j. 144-145 b).

Mońǵolııaǵa barǵan soń Abaı­dyń bi­tirgen alǵashqy sharýasy 1931 jyldyń kók­teminde eldiń batys ólkesinde qonystanǵan qazaq, uranqaı, dórbet halyqtary ara­syndaǵy jaıylymdyq jerge talasty retke keltirip bergeni. Ol úshin Qobda qalasyna baryp, arnaıy komıssııa quryp, oǵan ózi bas bolyp aýyldardyń jer paıdalaný shekaralaryn belgilep, ony memlekettik aktimen bekitip beredi. Bul iste jergilikti qa­zaqtar úshin jiliktiń maıly basy buıyrmasa da, burynǵy jerlerine ıelik etý quqyǵy saqtalǵan kó­rinedi. О́ıtkeni kúlli ǵalam aýzyna qarap otyrǵan komıntern óki­liniń úkimine jergilikti bılikte qarsy keler kim bar deısiz.

Jalpylaı alǵanda, Qobda qazaǵy Abaıdan jamandyq kórgen joq. Baı-ól­kelik qalamger Soıan Qajybaıulynyń es­teliginde, Aqbalshyqqa kelgen komıntern ókili Abaı Qasymov pen Shárip О́tepov, olardyń áıelderi Dılnuz, Tá­shınkeler qyzyl otaý quryp, jastardyń basyn qosyp, olardy revolıýsııa jolyna túsirýge kóp kómegi tıdi, dep jazady.

Sol sııaqty 1944-1950 jyldar ara­lyǵynda Baı-ólke aımaǵyn bas­qar­ǵan qaıratker tulǵa Jeńis­han Dúzel­baıulynyń aýzynan jazyp alynǵan qujattyq derekte, ol kisi: – 1930 jyly qyr­kúıek aıynda Abaı men Shárip bir top jigitterdi jıyp alyp: ««Sender oqýlaryń kerek, bi­limsiz bolmaıdy. Tipti mońǵol tilin de bilmeısińder, sol úshin Ulan-batyrǵa baryp oqyńdar. Biz kelisip qoıdyq» dedi. Kóbi oqý­dan bas tartty. Jaısanyp, Maqabyl, Júnishan jáne men bar «táýekel» dep kelistik. Bizge Shárip, Shákirtbaı, Qyzaı Ábzálı tórteýi eretin boldy. Jolaı Tulbadan Toqtybaı ilesti. Jolǵa úsh qonyp, Qobda aımaǵyna keldik. Ol aradan 10 mońǵol jigiti qosyldy. 20 kisi bir mashınaǵa oty­ryp Ulan-batyrǵa bet aldyq» deıdi.

Bular úlken qalaǵa barǵanymen oqý oqyp jyrǵatpaǵan syńaıly. Qysqasy, «mońǵoldyń tamaǵyn jemeımiz» dep qalada ejelden turatyn uıǵyr ashanasyn jaǵalap bosyp ketken. Bul jaısyz habar qulaǵyna jetken Abaı Qasymov Ulan-batyrǵa kelip mán-jaıǵa qanyǵady. Dereý jas­tardy «Qazaqstanǵa aparyp oqytý kerek» degen mátinde el bas­shysy Choıbalsynǵa hat jol­daıdy. Biraq úkimet «bular Qazaqstanǵa emes, Máskeýge baryp, qazaqsha oqysyn» degen she­shim qabyldaıdy.

Sóıtip, bir top qazaq Losol degen býrıat tilmashtyń buı­da­laýymen qoldarynda Abaı Qa­sy­movtyń jolhaty bar Máskeýge attanady. Eki el shebindegi keden beketine deıin atpen kelip, osy aradan poıyzǵa otyrady. Bulardy Máskeýde KÝTV-de muǵalim A.Qasymovtyń eski dosy Qamıtov kú­tip alady. Ol kisi Qobdanyń qońyr qo­ıyndaı qu­laǵy salpıǵan qazaqtardy ja­taq­hanaǵa ornalastyrady. Abaı óziniń dosy Qamıtovqa jazǵan hatynda: «Monǵolııanyń baty­synda Qazaqstan, Qytaıdan barǵan az qazaq turady. Bular óte nadan, turmysy nashar. Oqý-bi­lim­di bilmeıdi. Saýatsyz el, maldan basqa tirshiligi shamaly. Revolıýsııa isi, jańa úkimet endi ornap jatyr. Bolashaqta el bastaıdy-aý degen jigitterdi ekshep jiberdik. Kómegińdi aıama!» degen eken.

Qazaqtardy qarsy alǵan Qa­mı­tov olardy KÝTV dırektory, qart bolshevık Iýdınge jolyqtyrady. Bul oqıǵa jaıly J.Dúzelbaıuly: «Bizdiń qaısymyzda da usqyn joq edi. Saqal-murt ósken, elden kıip shyqqan qazaqy shapanda­rymyz jyrtylǵan, jamaý kón etigimizdiń aýzy ashylyp, ókshesi túsip shoqıǵan, qaıys belbeý býyn­ǵan alabajaq edik» dep eske alady.

Joǵarydaǵy úrdis odan ári jalǵasyp, 1931 jyldyń kúzin­de ekinshi tolqyn: Sholtaı, Májim, Baljy, Qıyshan, Seıit­han, Jeksenbi, Ahmet, Nyǵmet bastatqan 12 qazaq jigiti aldyń­ǵylardyń izimen Máskeýge oqýǵa keledi. Bul jerde qalaı desek te Abaı Qasymovtyń eńbegi bar. О́ıtkeni, KÝTV Komınternge kadr daıarlaıtyn birden-bir oryn edi.

 * * *

Abaı Qasymovtyń Qobda be­tinde jú­rip bitirgen taǵy bir irgeli isi – Al­taı betinde tu­ratyn dindar-aǵartýshy Aqyt qajy Úlimjiulymen kezdesip, oǵan Abaı Qunanbaıulynyń 1922 jyly Tash­kentte shyqqan kita­byn syıǵa tartqany. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, pro­­fessor marqum Qabıdash Qa­lıas­qar­uly: «1932 jyly Qaıyrty degen jerde Birsek degen adamnyń aýylynda Abaı men Aqyt kezdesken. Bul jolyǵýdyń tarıhı mańyzy Aqyt qajy ózine syıǵa berilgen A.Qunanbaıulynyń kitabyn oqyp, ile-shala oǵan eliktep óziniń qundy ǵaqlııalaryn jazdy» deıdi. Aqyt atamyz da qarap qalmaı Abaı Qasymovqa uzaq jyr arnaǵan.

 Shyńjań ólkesindegi arpalys

Keńes Odaǵy ornyǵyp, etek-jeńin jınap alǵan soń tap jaý­laryn joıýdy qolǵa aldy. I.V.Sta­lınniń 1937 jy­ly: «Biz tap jaý­larynyń kózin joıý­men shek­telmeımiz, olardyń úrim-butaq, túp-tuqııanyna deıin qurtamyz» degeni bar (Leonıd Mlechın «KGB. Pred­sedatelı organov gosbezopasnostı. Ras­sekrechn­nye sýdby». Moskva, 2005, s-152). Osy sóz qýǵyn-súrginniń urany bolǵan sııaqty. Kósem aıt­qan tap jaýlary kimder? So­sıolog G.Batygınnyń paıymdaýynsha, bular óz halyqtarynyń tarıhyn, dástúrlerin saqtaý úshin kúres júrgizgender. Osyndaǵy stalındik repressııa, ıaǵnı qýdalaý Keńes Odaǵynda bas­talyp, bir demde kósemniń alqaýyndaǵy Shyńjań ólkesi men Mońǵolııada qatar júrgizilýi tıis boldy. Sóı­tip atalǵan isti tııanaqty at­qarý úshin keńestik mamandar «Shyń­jańǵa kómek» degen jeleýmen aldyn ala jiberildi.

Aıtalyq, Shyńjań basshysy Shyń Shysaı 1935 jyly Stalınge ótinish ja­sap,­ keleshekte júrgiziletin jazalaý naýqa­nyn iske asyrý úshin iriktelgen kadrlar jiberýin suraıdy. Osy tilek boıynsha 33 (4 qazaq, 4 uıǵyr, qalǵandary orys pen qytaı) adam kelip, olar ár jerge laýazymdy­ qyzmetke qoıylady. Osyndaǵy tórt qazaqtyń biri Baqtııar – Qo­tan aımaǵyna, Sansyzbaı – Tar­baǵataıǵa, Sapar molda – Altaı aımaǵyna, Abaı Qasymov – Qumyl aımaǵy ýálıiniń oryn­­basarlyǵyna taǵaıyndalady. Ke­shik­peı jańadan Barkól aımaǵy qury­lyp, oǵan A.Qasymov ýálı (ákim) bolady.

 Bul oqıǵa týraly keıin Abaı­dyń hatshysy bolǵan Jań Jún atty qytaı: «1935 jyly qańtar aıynyń basynda Dýban mekemesi is basqarmasynyń bastyǵy Shúı myrza meni shaqyryp: «Keńes elinen Qasymov degen keldi. Ol Barkólde turatyn boldy. Sen hatshysy bolasyń dedi. Abaı suń­ǵaq boıly, shymyr deneli, qyryq neshe jastaǵy qara sur kisi eken. Aqpan aıynyń ortasyn­da Abaı toqaly, úsh qorǵaýshy jáne men, jıyny 6 adam Keńes Oda­ǵynda jasalǵan shekpen shatyr­ly kólikpen jolǵa shyqtyq» dep jazady.

Abaı qyzmet barysynda Shyń Shy­saıdyń senimdi serigine aınalady. Onyń qyzmet atqarýyna tolyqtaı jaǵdaı jasalyp, arnaıy hatshy, tóte baılanysqa shyǵatyn kóshpeli radıostansa jáne ólkeni baqylaýda ustaý úshin 17 adamnan quralǵan qupııa qyzmet tobyn uıymdastyrady. Osy adamdar Abaıdyń nusqaýymen saıasatqa qarsylyq tanytqan tulǵalardy qu­ryqtap, Úrimjige aıdatyp otyr­ǵan. Bir joly aǵaıyndy Qab­dolda, Zeınolla, Qaıbar, Káben tórteýi qatar ustalyp, Káben ǵana aman oralsa, ke­shikpeı Qasym batyr, Qudabaı batyrlar quryqqa ilindi.

Eki aıdan astam túrme dámin tatqan Qasym batyr amalyn taýyp qashyp shyǵyp, Záıip batyr aýylyn panalaıdy. Abaı ony ustap bergen adamǵa «500 qoı berem» dep jar salǵanymen nátıje shyqpaıdy. Qasymovqa óshikken Qasym batyr onyń Qumylǵa at­tanǵanynan habar alyp, jolyn tosady. Biraq aılaker qyzyl at­qosshynyń kıimin kıip, atyn aýystyryp mingendikten aman qa­lyp, atqosshysy Qymyzbaı oqqa ushady.

Onymen qoımaı 1937 jyly Qaptyq taýynda beıbit otyr­ǵan eldi «Gansý ólkesine aýa kó­shýge qamdanyp jatyr» degen­ jeleý­men basty adamdary: Baı­dolla, Shámshı, Begı, Saqaba, Qo­jabergen, Jeńishan, Qazı, Ybyraıym, Qaıdar, Áıkebaı, Qabylqajy, Qaqan, Ákbar, Bilál jáne basqalardy baılap-matap Úrimjige jóneltedi. Bul kisiler túgeldeı Shyń Shysaıdyń túrmesinde óltiriledi (Jaqsylyq Sámıtuly. «Qy­taıdaǵy qazaq­tar». – Almaty: Dúnıejúzi qa­zaq­tary qaýymdastyǵy, 2000 j. – 96 b). Onymen qoımaı momyn el­diń qolyndaǵy mal-múlkin aldap-arbap alyp, Barkóldiń shu­raıly jerinen qora saldyryp baqtyrdy. Bul jer áli kúnge deıin «Abaı saıy» atalady.

Kekshil Abaı munda kelgen soń, osydan 10 jyl buryn ózin jazaǵa tartqan Ordahan bıdi izdeıdi. Ilede otyrǵan bıdiń aýylyna kelip: «Eı, Ordahan sen maǵan ne istegenińdi bilesiń be?» dep suraıdy. Artynan ony ólimshi etip sabaıdy. Osy soqqydan qorlanǵan bı ońalmaǵan eken.

Qysqasy, Stalınniń tapsyr­ma­sy­men qazaqtyń betke ustar adamdaryn joıýǵa kirisken Abaı­dyń áleginen ke­ıin el atajurtyn tastap, shyǵysqa aýa­dy. Aýǵan eldi toqtatýǵa shamasy jet­pegen Qasymov ólke bastyǵy Shyń Shy­saıǵa hat jazyp «qaraqshylardy» joıýǵa qarýly ásker jiberýin ótinipti (Tu­raqynuly. Q.Qumyl qalasynyń tarıhı materıaldary. – Qumyl, 2013 j. 152-b).

Sóıtip aýa kóshken elge jerden, kók­ten aıaýsyz soqqy jasaldy. Osy oqıǵa jaıly ári osy kóshtiń top ortasynda bolǵan Halıfa Altaıdyń 2011 jyly ja­ryq kórgen «Altaıdan aýǵan el» atty estelik kitabynda boıamasyz baıandalady: «Jaý ushaqtary kóshti 11 kún tynymsyz bombalaý­men boldy. Olardyń maqsaty ne kóshti toqtatý, ne halyqty bir­jolata qurtý edi. Kúndiz kóshý qaýip­ti bolǵandyqtan aılaǵa basyp tek túnde kóshetin boldyq» dep jazypty.

«Bireýge or qazba, oǵan óziń túsesiń» degendeı kóp keshikpeı Qasymovtyń jeke basyna bult úıiriledi. Shyńjandyq zertteýshi Qyrbaq Turaqynulynyń eńbe­ginde: «Shyń Shysaı ólkede qyzmet atqaryp júrgen keńes­tik mamandardyń keıbirin «tros­kı­shilder» degen qara tizimge ilik­tirip ony Stalınge joldaǵan. Osy qatarda Abaı Qasymov ta boldy» deıdi.

Sóıtip, kúdikti retinde tańba basyl­ǵan Qasymov 1938 jyly Máskeýge sha­qyr­tylyp, osy jyldyń 24 maýsym kú­ni tut­qyndalady. Bir jyldaı júr­gizil­gen tergeýdiń qorytyndysy ony atý jazasyna buıyryp, ol úkim 1939 jyl­dyń 10 naýryz kúni oryndalǵan eken. Marqumnyń denesi Alash qaırat­kerleri Álı­han Bókeıhan men Nyǵ­met Nur­maqovtardyń kúli kómilgen Más­keýdegi «Donskoe kladbıshe» zıratyna jerlenipti.