Alashtyń «bir japyraq» balasy (Jaqsylyq Úshkempirovtiń Olımpıada chempıony atanǵanyna – 40 jyl)

Grek-rım kúresinen 29 jasynda Olımp shyńyn baǵyndyrǵan tuńǵysh qazaq balasy týraly kezinde Dinmuhamed Qonaev bylaı depti: «Men tarıhta qalarmyn, bálkim qalmaspyn. Biraq bir «japyraq» bolsa da el men jerdiń atyn shyǵarǵan Jaqsylyqtaı jigitter qazaqtyń tarıhynda altyn árippen jazylatyny sózsiz».

Qazaqstannyń Eńbek Eri Jaqsylyq Úshkempiruly jaıly jazatyn dúnıe kóp-aq. Alaıda biz onyń Máskeý Olımpıa­da­syn­yń joldamasyn ıelik etýde qandaı qıyn­dyqtarǵa tap bolǵanyn jáne sol dúbir­li dodada eń qyzyqty beldesýler jaıly jáne búginde qandaı ispen aınalysyp jat­qanyn qaǵazǵa túsirip otyrmyz.

Bapkerlermen kúres qıynǵa soqty

– Máskeý Olımpıadasynyń joldamasyna ıelik etý úshin kóp kúsh jumsaldy ǵoı, – dep bastady Jaqsylyq aǵa áńgimesin. – Olımpıadaǵa barmaı turyp, aldymen sol dodaǵa qatysý úshin qanshama kedergige tap boldym. 1980 jyldyń 6-8 aqpanynda Máskeý Olımpıadasy aldynda KSRO chempıonaty ótti. Maqsat – barlyq salmaq bo­ıynsha №1 balýandy anyqtaý. Máskeýdegi básekege 48 kılo salmaqta burynnan maǵan qarsylas bolyp kelgen barlyq sportshy qatysty. Negizgi qarsylasym – Monreal Olımpıadasynyń jeńimpazy Alekseı Shýmakov edi. Biraq salmaq qýyp ábden sharshaǵan Sasha alǵashqy kúni-aq jarystan shyǵyp qaldy. Aralarynda osy chempıonatqa tyńǵylyqty daıyndalyp barǵan men edim. Birinshi beldesýimde Maksım Vylejanındi 9 mınýttyq beldesýdiń 6-ynshy mınýtynda 22:0 esebimen taza jeńdim. Ýkraınadan kelgen jas peri Pavel Pıskýnniń meselin 2-aq mınýtta qaıtardym. Sosyn Stanıslav Voznıaktiń de jaýyrynyn kilemge tıgizdim. Valerıı Boıko men Vıktor Savchýk te menen aılalaryn asyra almady, – degen keıipkerimizden fınaldyq aıqas týraly suradyq. – Fınalda Anatolıı Bozınmen kúrestim. Odan da basym tústim. Biraq sol kezde Odaqtaǵy sport tizginin ustaǵandar meni Olımpıadaǵa alyp barýǵa sonda da asyqpady.

Kúmis medal keri áserin tıgizdi

– KSRO birinshiliginen keıin Olım­pıa­daǵa ózge salmaqtaǵy qatysatyn sport­shylardyń tizimi jarııalandy da, 48 kıloda kimniń kúresetini Eýropa chempıonatynan keıin anyqtalatyn boldy, – dep sózin jalǵastyrdy Jaqań. – Sonymen qurlyq chempıonaty Chehoslavakııada ótti. Barlyq qarsylasymdy fınalǵa deıin qoǵadaı japyrdym. Kelesi toptan myqty dep júrgen álemniń eki dúrkin, Eýropanyń bes dúrkin jeńimpazy rýmyn Konstantın Aleksandrý jartylaı fınalda oılamaǵan jerden Roman Kırpachtan esesi ketti. Polıak balýany da óz kezeginde myqtylardyń qatarynda edi. Qart qurlyqtyń №3 balýany tuǵyn. Atalǵan birinshilikte daýyl turǵyzǵan Kırpachtan fınalda men de ese jiberdim. Mine, burmalaýshylyqtyń kókesi osydan keıin bastaldy. Odaqta maǵan tisin qaırap júrgenderdiń boıyna qan júgirdi. Ásirese, altynnyń dámin tatqan Alekseı Shýmakovtyń múmkindigi arta tústi. Alýshta men Mınskide ótken halyqaralyq týrnırge ekeýmiz de qatystyq. Eki jarystyń fınalynda da Shýmakovtyń «shańyn qaǵyp» aldym. Biraq bapkerler meni synaýyn sonda da toqtatpady, – dedi Jaqsylyq aǵa.

Bapkerlerdiń J.Úshkempirovke senbe­geni sonshalyq olar sońǵy múmkindik dep qura­ma ishindegi myqty degen alty sportshy ara­synda ózara irikteý júrgizedi. Bul tý­raly chempıonnyń ózi bylaı dedi: – Olım­pıadaǵa taıaý kúnder qalǵanda barlyq salmaqtaǵy №1 balýandar arnaıy daıyn­dyq jasap jatty. Al biz bolsaq, áli sol aramyzdan «lıderdi» anyqtaýmen álekpiz. Bapkerler túk tappaǵannan keıin 48 kılodaǵy myqtylar arasynda qura­ma­ishilik báseke uıymdastyrdy. Endi bul syn­nan kim súrinbeı ótse, sol eki kún­nen keıin boz kilemge shyǵady. Oǵan menen basqa, Shýmakov, Savchýk, Bozın, Anı­kın, Kazarashvılı sekildi kil myqtylar qatys­ty. Abyroı bolǵanda sol synda barlyǵyn jeńip shyqtym.

1971-1976 jyldar aralyǵynda barlyq jarystarda olja salyp, tek birinshi-ekin­shi oryn alyp kelgen J.Úshkempirov 1976 jyly Monreal Olımpıadasyna barýy kerek edi. Alaıda bapkerler qazaq jigi­tin elde qaldyryp, onyń ornyna Alek­seı Shýmakovty alyp bardy. Al ol óz keze­ginde Olımpıada chempıony atandy. Osy ádi­letsizdik janyna qatty batqan bolý kerek, Jaqsylyq aǵa jarty jyldaı sport zalyna barmaı qoıady. Áıtkenmen Dinmuhamed Qonaevtyń ózi úmit artatynyn, Máskeý Olımpıadasyna barýǵa múmkindik jasaıtynyn aıtqannan keıin Jaqsylyq aǵa úshin bar qıyndyq artta qalǵandaı kóringen-di.

Alaıda budan keıin de Máskeýdiń teris saıasatynyń zardabyn Jaqsylyq aǵamyz talaı tartty. KSRO birinshiliginde atoı salǵan qandasymyzdy shetelde bolatyn deńgeıi tómen týrnırlerge alyp baryp, iri halyqaralyq jarystardan shet qalyp otyrdy. Alaıda Alla shydaǵan qulyna bermeı me, tabandylyǵynyń arqasynda J.Úshkempirov kópten kútken Olımpıada joldamasyna aqyry ıe bolady.

Dımekeńniń arqasynda Olımpıadaǵa qatystym

– Joǵaryda aıtqan sparrıngten keıin de bapkerler «Olımpıadaǵa sen qatysasyń» demedi ǵoı, shirkin. Degenmen qarsylasym bolyp júrgen Alekseı Shýmakov bas bapker Sapýnov bastaǵan jattyqtyrýshylar aldynda ádilin aıtypty: «Bul jolǵy Olım­pıadaǵa men qatysa almaımyn. Maǵan uıat. О́ner kórsetsem de, burynǵydaı kúrese almaımyn. Jaqsylyq bárimizden kúshti. Ony ózderińiz de bilesizder. Oǵan senýge bolady», dep Sasha jigittik minez tany­typ­ty. Osy kezde bir búıirden Tımýr Kazarash­vılı qosyla ketti. Sol kezdiń ózinde «Kaza­rash­vılı Olımpıadaǵa qatysatyn bolsa, grý­zın halqy oǵan «Volga» kóligi men páter kiltin tabys etedi» degen sóz jeldeı esip turdy. Sonyń áseri me, daýysqa salǵan­da segiz bapkerdiń ekeýi meni qoldasa, qal­ǵany Temony jaqtap shyǵa keldi, – dedi Jaq­sylyq aǵa.

Grýzıni bar, basqasy bar barlyǵy jalǵyz joldamany saýdaǵa salǵan kezde myna jaqta eldiń sport tutqasyn ustaǵan basshylar Dinmuhamed Qonaev aqsaqalǵa qolqa salǵan kórinedi. Ol kisi dereý Máskeýge qońyraý shalyp, Olımpıadaǵa shyn myqty qatyssyn dep ádiletsizdikke jol bergizbeıtindigin kesip aıtqan eken.

–  Dımash aǵam jaqsy istiń, elge, ultqa paıdasy tıer sharýanyń alǵa basýyna yqpal etken jan ǵoı. Halqymyzdyń baǵyna týǵan azamattyń biri emes, biregeıi edi. Áýeli Alla, sosyn Dımekeńniń arqasynda Olımpıadaǵa qatystym, – dedi KSRO-ǵa eńbegi sińgen sport sheberi.

Bir kese qymyz «tiriltti»

Osylaısha Olımpıadanyń bastalýyna eki kún qalǵanda Jaqsylyq aǵanyń 48 kıloda kúresetini belgili bolady. Jattyǵý zalyna qýantamyz dep kelgen komandalyq dostaryna Jaqsylyq aǵa bir jymıyp qoıyp, ári qaraı jattyǵýyn jalǵastyra bergen eken. «Solaı bolýy tıis» degen sekildi sabyrly qalpynda qalǵan aǵamyz 1980 jyldyń 21 shildesi kúni SSKA sport kesheni tórinde alǵashqy beldesýin ótkiz­di. Onyń qarsylasy anaý-mynaý emes, álem­niń eki dúrkin, Eýropanyń bes dúrkin jeńim­pazy rýmyn Konstantın Aleksandrý edi.

– Jerebeniń qalaı túskenin estigende azdap oılanǵanym ras. Meniń sál oılan­ǵa­nymnyń ózinen bapkerler qatty sekem­denipti. Bas bapker Vadım Psarev únsiz júr. Al Olımpıadanyń eki dúrkin jeńimpazy Valerıı Rezansev qasymnan bir eli qalmaı, qarsylasymnyń osal tusyn jipke tizgendeı etip aıtýda. Jattyǵý zaly mańynan aınal­shyqtap júrgen Qabden aǵa Baıdosov ta «Atań jaýdan qaıtpaǵan, qara bala, bas qamshyny osy joly!», dep jigerimdi janyp qoıady. Sonymen kópten kútken beldesý de bastalyp ketti. Kúreske emes, týra bir tóbeleske shyqqandaı Aleksandrý naǵyz babynda eken. Shabýyldy ústi-ústi­ne jasaıdy kep. Yza bolǵan balýan árqa­shan alysqa barmaıtynyn bilemin ǵoı. Onyń ústine Qabden aǵam sekýndant. Meni rýhtandyratyn sózderin aıap jatqan joq. Sonyń arqasy bolar ekinshi kezeń bitkende tablodaǵy esep 5:1, meniń paıdama sheshildi. Al úshinshi kezeńde ekeýmiz bir-bir upaıdan enshiledik. Osy kezdesý esimnen esh ketpeıdi. О́ıtkeni kózime ottaı bolyp kóringen rýmyn balýany aıqas sońyna deıin kilemge jańa shyqqan balýansha kúresti, – dedi Jaqsylyq Úshkempirov.

Konstantınniń myqty balýan ekeni daý­syz. О́ıtkeni Olımpıadadan ózge ataq­tyń barlyǵyna qol jetkizgen rýmyn jigiti Jaqsylyq aǵany ájepteýir sharshat­qan-dy. Al otandasymyzdyń ekinshi qarsy­lasy taıaý­da ǵana Eýropa chempıonatyn­da oǵan esesi ketken polıak Roman Kırpach edi. Tańerteńgi on shamasynda Aleksan­drýmen beldesken Úshkempirov, keshki jetide Kırpachpen baq synasýy kerek. Konstan­tınmen ótken «ıtjyǵys» oǵan aýyr tıgeni anyq. Rýmyn balýanyna bar kúshin jum­saǵan jerlesimiz demalys bólmesine jetkende áli quryp jatyp qalypty. Sol jatqannan tup-týra úsh saǵattaı ornynan tura almaǵan. J.Úsh­kempirovke jerebeden góri, ýaqyt jaǵy ońtaıly bolǵan sııaqty. Eger de eki bel­desý arasy uzaq bolmaǵanda, ekinshi aı­qasqa Jaqsylyq aǵa sharshap shyǵatyny sóz­siz edi. Onyń ústine kómekke kelgen qura­ma dárigerlerine erkin kúresten tuń­ǵysh qazaqstandyq sport sheberi Qabden Baıdosov «tıispeńder, úsh saǵattan keıin ózi turady» dep eshkimdi jolatpapty.

Bul týraly Jaqsylyq aǵa bylaı dedi: – Shynynda da, Qabden aǵamnyń aıtqany aıdaı keldi. Dál sol úsh saǵattan keıin boıyma eptep qýat jınala bastady. Sony aǵama sezdirip edim, qaıdan aldyrǵanyn bilmeımin sap-salqyn qymyzdy aýzyma tosa qoıǵany. Sodan 10-15 mınýttan keıin azdap dene qyzdyryp, túk bolmaǵandaı jattyǵýǵa kirisip kettim.

Keshki jetide kilemge shyqqanda J.Úsh­kem­pirov boıyna bar kúsh-qýatyn jınap aldy. Ferens Shereshtiń «qaqpanyna» abaısyzda túsip, taza utylǵanyna namys­tansa kerek, Kırpach ortaǵa býyrqanyp shyqty. Eki qarsylas alǵashqy kezeńde tynym tappaı aıqasty. Bizdiń keıipkerimiz qarsylasynyń qýlyǵyn jaqsy biledi. Ol tyń kezinde upaı jınap alady da, sońǵy kezeńde sol jınaǵan upaıyn saqtap qalýǵa tyrysatyn. Al bul joly Jaqsylyq oǵan ondaı múmkindik bermedi. Kerisinshe, birinshi kezeńniń sońǵy mınýttarynda birneshe ádis jasap, tablodaǵy kórsetkishti 11:0 esebine deıin jetkizdi. Qarap turar Kırpach qaıda?! Ekinshi kezeńde baryn salǵan ol belsendi qımyldap, esepti 11:10-ǵa deıin qysqartty. Biraq sheshýshi tusta oraıy kelgende taǵy eki upaı enshilegen Jaqsylyq aǵa bul beldesýdi de jeńip shyqty. Esep – 13:10.

Bul jerde R.Kırpach bar kúsh-jigerin jumsaǵanyn aıta ketken jón. Adam balasy múmkindiginen joǵary jyldamdyqta qımyldap, tynymsyz kúsh jumsasa keremet ashy ter shyǵatyny belgili. «Eger de «ammıak» shyqqansha beldespegenimde, Kırpach meniń aldymdy orap keter edi», dep aıtqan sózinen Jaqsylyq aǵanyń bul jerde asa kóp kúsh jumsaǵanyn ańǵarý qıyn emes edi.

Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirov pen bolgarııalyq Pavel Hrıstov arasyndaǵy sheshýshi aıqas. XXII jazǵy Olımpıada oıyndary. SSKA sport kesheni. Máskeý. 1980 jyl.

Hrıstovtaı qarsylasty kórgen joqpyn

Úshinshi aınalym. J.Úshkempirov Majarstannan kelgen Ferens Shereshti 17:6 esebimen jeńdi. Esepke qarap, otandasymyz qarsylasyn qınalmaı jeńgen sııaqty kórinedi. Alaıda fınalǵa beriler joldama Úshkempirovtiń ýysyna ońaı túspedi. Otandasymyz tórtinshi aınalymǵa qatyspady.

Qosh, sonymen sońǵy sheshýshi aınalym. Qazaq balýanynyń jolynda bolgar Pavel Hrıstov qasqaıyp tur. Jaqsylyq aǵanyń sózine sensek, ol «kópirge» tursa, týra temirdeı qatyp qalatyn kórinedi. Keri­sinshe, «parterde» osaldaý eken. Mine, Pavel­diń osy osal tusy ony jeńiliske ushy­ratty. Jerlesimiz qarsylasyn 12:7 ese­bimen jeńip, Olımpıada chempıony atandy.

– Hrıstov myqtyny moıyndaı biletin keremet jigit eken. Jeńile turyp, kilem ústinde meni qushaǵyna qysyp qolymdy kóterdi. Odan keıin Hrıstov sekildi adal kúresetin qarsylasty kezdestire almadym, – dedi Máskeý Olımpıadasynyń chempıony.

Dodanyń qorytyndysy boıynsha barlyq qarsylasynan basym bolǵan Jaqsy­lyq Úshkempirov – altyn, Konstan­tın Aleksandrý – kúmis, Ferens Sheresh qola medalǵa ıe boldy. Osylaısha Jaqsy­lyq Úshkempirov sporttyń eń úlken shyńy­na 29 jasynda qol jetkizdi. Sondaı-aq ol 1981 jyly álem chempıony atanyp, Más­­keý­degi jeńisiniń kezdeısoq emestigin taǵy da dáleldedi. 1984 jyly Kras­noıarsk qalasynda ótken KSRO kýbogynda 33 jastaǵy Jaqsylyq Úshkempirovti úl­ken sport­tan shyǵaryp salý rásimi joǵa­ry deń­geıde uıymdastyryldy. Úlken sport­pen qoshtasqannan soń birneshe jyl Qazaqstanda, Qytaıda bapkerlik qyzmet atqardy.

Meniń bir armanym bar...

О́tken ǵasyrdyń sońǵy jyldarynda Jaqsylyq Úshkempirov jeke kásipke bet burdy. Qazir myńǵyrtyp mal aıdaǵan beldi kásipker. Almatynyń irgesindegi Myńbaev atyndaǵy aýylda turǵyzǵan sport kesheninde 200-deı bala kúres pen boksqa den qoısa, Jaqsylyq ashqan balabaqshada 100-ge tarta búldirshin tárbıe alyp jatyr. Sport kesheni men balabaqshanyń bar shyǵyny Jaqańnyń moınynda. Jaqsylyq aǵamyz aýyldaǵy sportshy balalardy óz qarjysyna jarystarǵa jiberip turady. Sol aýyldaǵy meshitti jóndetip, talaı adamnyń batasyn aldy.

– Myńbaev atyndaǵy aýylǵa járdem berýdi moınyma aldym. Kezinde 15 mıllıon teńge qarjy bólip, qyrmanyn jóndettirdim. Aýyl ishine asfalt tósettirip, kóshesindegi shamdaryn jarqyratyp qoıdyq. Aýylǵa gaz tarttyq, sondaǵy el­diń qýanyshyn kórseńiz. О́z qarajatymmen sport keshenin saldym, qazir onda 200 bala sporttyń toǵyz túrimen aınalysady. Onyń ishinde kúrestiń tórt túri bar. Munyń syrtynda fıt­nes-klýb ashtym, 100 oryndyq bala­baqsha salyndy, qoljetimdi baǵamen páter berildi. Esesine, osy aýyldaǵy adam sany kúrt ósip ketti. Alǵashqyda aýyl halqynyń sany 2000-nyń tóńireginde edi. Qazir bul aýyldyń tur­ǵyny 6000-ǵa jetti. Osy kúni aýyl tazalyǵyna da men jaýaptymyn. Eger osy sharýashylyqty basqa ulttyń ókili basqaryp otyrsa, aýyl turǵyndaryna osyndaı janashyrlyq jasar ma edi, jasamas pa edi?, – degen chempıon áńgimesin bylaı jalǵady. – «Dúnıe – qoldyń kiri» degendi jadymyzǵa tutyp óstik. Meniń maqsatym baılyq qýý emes, shamam kelgeninshe qoǵamǵa óz úlesimdi qosý. Osy sharýaǵa bel býyp kirisken tusta, tanymal azamat, dosym, sol tustaǵy oblys ákimi Serik Úmbetovtiń: «Jaqsylyq, sen kezinde sporttyń da shyńyn baǵyndyryp ediń ǵoı. Endi myna salada da jurt aıta júrerlik isterdi atqarǵaısyń!» dep aıtqany bar edi. Bir jaǵynan, sol sózdiń de údesinen shyǵýǵa tyrysyp júrmiz. Onyń ústine osy eńbegimizben de keıingi jastarǵa úlgi bolyp jatsaq, nur ústine nur ǵoı. Árıne sharýashylyq jumystaryna járdemdesetin adamdar qatary az emes. Balalar bar, aǵaıyn-týys bar, dos, syılas azamattar bar. Barlyǵyna da myń alǵys deımin.

Sondaı jaqsy istiń basy-qasynda júrgen jampoz azamat 2017 jyly Táýel­sizdik merekesi tusynda Elbasy qolynan Qazaqstannyń Eńbek Eri  ataǵyn aldy.

– 2017 jylǵy Táýelsizdik merekesi men úshin esten ketpes erekshe mereke boldy. Elbasynyń óz qolynan Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri ataǵyn aldym. Bul ataq Qazaqstan Res­pýblıkasynyń ekonomıkalyq, áleý­met­tik-gýmanıtarlyq damýdaǵy asa úzdik jetis­tikterine úles qosqan sanaýly azamattarǵa ǵana berildi. Marapattalǵandar qatarynda mınıstrden bastap, bolat qorytýshyǵa deıin boldy. О́zime sóz berilgende: «Qazir meniń istep jatqan tirligim, bir aýyldy qamqorlyqqa alyp, soǵan gaz tartqyzyp, soǵan sport keshenin, balabaqsha saldyrttym. Turǵyndardyń qol jetimdi baǵamen páter alýyna múmkindik jasadym. Bul – burynǵy Myńbaev atyndaǵy aýyl. Osy jasap jatqan sharýamnyń barlyǵy keleshek urpaq úshin. Qazaqtyń kásipker azamattaryna úlgi bolsam deımin.  Solar meniń artymnan erse, tek ózine ǵana emes, halyqqa da paıdasy tıse deımin. Meniń bir armanym bar, osy bizdiń elde kóp bolsa 5 myńnan asa aýyl bar shyǵar. Sol 5 myń aýyldy qamqorlyqqa alatyn 5 myń qazaqtyń jigiti shyǵyp, aýylymyzdy kóterip jibersek, shirkin! Odan basqa qandaı baqyt kerek? Mine, men sony oılaımyn!», dep kóp jyldardan beri kókeıimde júrgen armanymdy aqtara aıttym, – degen Jaqsylyq aǵaǵa Elbasy da óz rızashylyǵyn bildiripti. – Sodan soń Elbasy: «Bul Jaqsylyq kezinde birneshe márte Keńes Odaǵynyń jeńimpazy boldy, Olımpıadany jeńdi, dúnıe júziniń chempıony atandy. Táýelsizdik jyldarynda biraz azamattar qaltaly boldy, baıydy. Endi solar tapqanynyń birazyn sen sııaqty elge bersin. Sen jas jubaılarǵa páter salyp berdiń, balabaqsha saldyń, sport keshenin saldyń» degendi shyn rızalyǵymen aıtty. Sosyn dál sol minber aldynda El­basy kenetten ázildeı qol kúrestirip qal­ǵany. Nursultan aǵamnyń qoly sumdyq qa­rýly, qýatty eken. Sasqanymnan: «Oı, aǵa! Siz meni árqashan da jeńesiz ǵoı» dep­pin. Sodan keıin ǵana abdyraǵanym sál basy­lyp: «Birigip, áli talaı taýǵa jetemiz, shyń­ǵa jetemiz, rahmet, aǵa!» dedim.

Jalpy, barlyǵyna da jan júregimmen rızamyn. Azǵantaı eńbegimizdi baǵalap, «Eńbek eri» atandyryp, qalyń halyqtyń aldynda mereıimdi ósirgen Elbasyǵa da, qanshama jyl syı-qurmetin kórsetýmen kelgen halqyma da, aınalamda syılas júrgen asyl azamattarǵa da aıtar rızalyǵym sheksiz! Barshańyzdyń maǵan dep jasaǵan yqylas-kóńilderińizge  myń da bir rahmet!

Bul sózge bizdiń alyp-qosarymyz joq. Tek, sharshamańyz, boıynda kúsh-qaıraty bar sizdeı jandar halyqqa áli de kerek-aq degen shyn nıetpen tilektestik bildirdik.

Almas MANAP,

«Egemen Qazaqstan»