Toıdyń naǵyz qyzatyn naýqanynda asabalar qaýymy arqandaýly. Sebep túsinikti. Eldegi karantın erkindikten aıyryp, torqaly toı túgili, topyraqty ólimge de barýdy toqtatty. Naýryzdan beri nápaqasyz qalǵandardyń qatarynda eldiń qyzyqshylyǵyna qyzmet etetin asabalar da bar. Úsh aı úıden shyqpaı jatqan toı tizginshileri nemen aınalysyp jatyr, toıǵa moratorıı jarııalaýǵa olar qalaı qaraıdy? Osy jáne ózge de suraqtardyń jaýabyn izdep kóreıik.
Jaqynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: «Qazir «Toıyń toıǵa ulassyn» dep ándetip, toı toılap júretin ýaqyt emes. Búgingideı tehnologııanyń zamanynda toı-tomalaqtyń áńgimesin aıtyp, bir-birin asyra maqtap, as iship, aıaq bosatqanǵa rıza keıipte júrý ádetinen arylý kerek. Tipti osyndaı qaýipti pandemııa kezinde keıbir azamattarymyz maǵan hat jazyp, toı ótkizýge múmkindik berý kerek dep talap qoıady. Memlekettiń ózi ólermendikpen ómir súretin kezge keldik. Sondyqtan eńbek etý ómir súrý saltyna aınalyp, basty mindet sanalýǵa tıis. Toı qýalaıtyn emes, oı qýalaıtyn kezeńmen betpe-bet keldik. Bul dáýir – aqyl-oıdyń, ǵylym men bilimniń, eńbektiń dáýiri!» degen bolatyn.
Iá, Prezıdenttiń parasatty paıymy – beınetti sát týǵanda bı bıleýdi, shashý shashýdy shamaly toqtata tur degeni. Qolyńnan kelse, qoǵamnyń qoltyǵynan deme, ǵylymmen aınalys, ǵylymı jańalyǵyń jurtqa paıda ákelsin. Osy rette aıtysker aqyn, aıtýly asaba Bolatbek Orazbaevtyń oıyn bilgen edik.
«Toıǵa moratorıı jarııalaý kerek» deýshilerge aıtarym, eldiń qýanyshymen emes, qaıǵysymen kúresý kerek. «5 jyl toıdy toqtatsaq, eldiń jaǵdaıy jaqsarar edi» deıdi bir kisi. Menińshe, másele jekelegen adamdardyń otbasylyq toıynda emes. Oǵan shekteý qoıýdyń da shekarasy bolýy kerek. Mysaly, áldekim jalǵyz ulynyń qýanyshyn bóliskisi keledi. Taǵy biri ákesi nemese anasy qarttyq jasyna jetkende, quda-jekjatpen qaýqyldasyp qalsa deıdi. Endi biriniń áıeli shekesi torsyqtaı ul tabady.Taǵysyn taǵy... Ony qalaı atap ótpeıdi? Al toıǵa qoıylatyn shekteý durys. Máselen, toıǵa shaqyrylatyn qonaqtardyń sany az bolsa, as mázirine adam basyna aspandaǵy baǵany suraıtyn meıramhanalardyń qulqyny tómendese, kortejge, taǵy basqa qajetsiz shyǵyndarǵa tyıym salynsa, asabalar men ánshilerdiń, odan bólek qyzmet kórsetýshiler men ónerpazdardyń da eńbekaqysyna ólshem qoıylýy retke kelse, toı jasaý degen asa shyǵyndy dúnıe bolmas edi dep oılaımyn.
Eń bastysy, qarapaıym halyqtyń toıy emes, memlekettik deńgeıde toılanatyn toılar men sapasyz jıyndarǵa moratorıı jarııalaý kerek. Mereıtoılyq jıyndarǵa da aqsha shashyp, eskertkish turǵyzǵansha, mektepter men mádenıet oshaqtaryn, zaýyt-fabrıkalar men kásiporyndar ashyp, jumyspen qamtý qalypqa kelse, halyq ta ókimetke qol jaımaı-aq janyn baǵar edi. Qazir biz Abaıdyń 175 jyldyǵy, ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵy dep jatyrmyz ǵoı. Osy rette aıta ketetin bir másele, Abaı Qunanbaıuly balýan bolǵanyn bilesizder. Soǵan oraı Abaı atyna Sport mektebin, kúres mektebin ashsa, búgingi urpaq hakimdi basqa qyrynan tanyr ma edi. Sol sııaqty «Ekinshi ustaz» atanǵan ál-Farabıge ýnıversıtetten bólek onyń atyna observatorııa ashsa, qandaı jarasymdy bolar edi dep oılaımyn. Sebebi babamyz matematıkany da, mýzykany da, fılosofııany da tereń meńgergen ǵalym ǵoı. Al toıshyl qazaqtyń jeke qýanyshyna qol suǵý – adam quqyǵyn shekteıdi. Toıdy shekteý kerek dep júrgen dókeılerdiń tústik asyna bizdiń toı jasaıtyn aqshamyz jetpeıtin shyǵar. Qazirgi kezde torqaly toı men topyraqty ólimde ǵana basy qosylyp júrgen qazaqtyń qýanyshta júzdeskeni qandaı jaqsy. Halyqtyń jaǵdaıy toıdyń maı jiligin jegenderdi emes, eldiń baılyǵyn jegenderdi toqtatqanda jaqsaratynyn umytpaý qajet. «Toı bolmasyn» degenderdiń nıetine bersin! Toıda jolyǵaıyq, aǵaıyn», deıdi B.Orazbaev.
Orazaly Dosbosynovtyń ornyn basar ozat shákirtteriniń biri – Bolatbektiń bolmys-bitimi qazaqy toıdyń qazynasy sarqylmasa deıdi. Toı tóńireginde on bes jyl júrgen Orazbaevtyń salt-dástúrdi saralaıtyn, ádet-ǵurypty áspetteıtin, eń bastysy qazaqy toıdyń búgingi bet-beınesi men keler keleshegine kerekti keńes, ózekti pikir aıtatyn «Toı men oı» degen kitaby jaryq kórgen.
«Prezıdentimizdiń sózin tolyqtaı qoldaımyn. Bilim, ǵylym, ónerkásip, tehnologııa, zamanaýı damý degenderdi qarqyndy túrde qolǵa alý qajet. Áıtpese zaman kóshinen qalatynymyz aıtpasa da túsinikti. Tek meniń qosarym, onyń bárin tek toıdy toqtatý arqyly júzege asyrýǵa bolady dep túsinýge bolmaıdy.
Ras, qazirgi dert dendep turǵan kezde toıdy qysqarta turǵan durys. Biraq jaǵdaı qalypqa kelgen kezde de birjola toqtatyp, tyıym salý qazaqy týystyqtyń, otbasylyq qundylyqtyń beriktigine syzat túsirýi bek múmkin. Alaıda qazaq toıyna túbegeıli ózgeris qajet. Meniń kitabym da Prezıdentimizdiń oıymen astarlas. Qazaq toıy qalaı bolǵan jáne qalaı bolýy kerek? Toıdyń ózin ıdeologııa retinde qalaı paıdalanýǵa bolady? Asaba, ánshilerdiń qandaı nárselerge jol bermegeni jón? Qazaq salt-dástúrleriniń syry nede? Osy sekildi suraqtarǵa jaýap beredi, deıdi avtor.
Sózdiń shyny kerek, qazir qazaq toı jasaımyn dese, as-sýynan soń asabaǵa alańdaıdy. Bireýiniń bózi jaqsy, sózi jaman. Bireýiniń túri bar, tili joq. Endi biriniń ersi áńgimesi kóp. Biri tym salmaqty, biri tym ázilkesh. Baǵaly sóz, baıypty áńgime aıtatyndardy alaıyn dese, baǵasy qymbat. Kógildir ekrannan kórinip júrgen, túr-tulǵasy tanystarǵa tapsyrys bereıin dese, qarjysynan bólek, bos kúnin tabý qıyn. Qazir ǵalamtorda bolsyn, áleýmettik jelide bolsyn Álibekti tanymaıtyn áleýmet kemde-kem. Asa daryndy asabalyǵynyń arqasynda ol barmaǵan Otanymyzdyń núktesi az. Arqa men Alataýdy, Jetisý men Jetisaıdy, Ortalyq pen Ońtústikti sharlap júrgen Álibek qazirgi karantın kezeńi kásibı asabalar túgili, kásipkerlerge de qıyn soǵyp turǵanyn jasyrmady. Naqtyraq aıtsaq, meıramhana ıeleriniń de tabysy turalap tur, deıdi ol.
«Naýryzdan bastap toılar tolyq toqtady. Asabalyqtan bólek, meniń jeke meıramhanam bar. Ol jerde ákimshilik, aspazshy, daıashy, kúzetshi, tazalyqshy – bárin qosqanda jalpy sany 40-qa jýyq adam jumys isteıdi. Barlyǵy bir sátte jumyssyz qaldy. Keıbiri bazarda satýshy bolyp ketti. Ár meıramhana biz sekildi 40-50 qyzmetkerin bosatqanda adamdarǵa shynymen qıyn. Sebebi daıashy qyzdar aıyna 60-70 myń teńge tabys tabatyn. Kóp jastar toıǵa shyǵyp nápaqa tabatyn. Qazir kóshede bos sendelip júr. Jumysqa kireıin dese, ol joq. Indet bastalmaı turyp aptasyna birneshe toıǵa shyǵyp júretinbiz. Qazir bári toqtady. Endi basqa kásiptiń retin qarastyrý ústindemin. Áleýmettik jelilerden toıdy toqtatý kerek degen ártúrli áńgimelerdi oqyp qaldym. Toıdy toqtat degenshe araq satýdy toqtat dep nege aıtpaıdy? Araqpen ótetin toıdy toqtat dep nege aıtpaıdy? Toıdy toqtatý kerek dep jazatyndardyń negizgi oıy – toıshyl qaýym esirip ketti dep jatady. Adamdar toıdan esirmeıdi, araqtan esiredi. Toıda iship alǵan adamdardyń vıdeosy áleýmettik jelige salynǵannan keıin búkil elge taraıdy. Sol sebepti eń birinshi araqpen ótetin toıdy azaıtý kerek, deıdi Álibek Serǵalıev.
Jaqynda toıǵa bes jyl moratorıı jarııalaý kerek degen másele týyndaǵanda ánshi, pedagog Ramazan Stamǵazıevtiń mynadaı pikirin kózimiz shalyp qaldy.
«Dál qazir koronavırýs órship turǵan, el qorqyp júrgen kezde aýrýdy taratpaý úshin ýaqytsha tyıym salý oryndy. Bul tek eldegi epıdemııalyq jaǵdaıda. Bul usynystyń ekinshi ushy da bar. Qazaq kishkentaı ǵana qýanyshyn búkil elmen bóliskendi qup kóredi. 500-1000 adam shaqyrmasa da, 20-30 adammen toılaı beredi. Úıine on adam, jıyrma adam shaqyrsa da, otbasynyń kishi qýanyshyn atap ótkeni durys. Toıǵa tyıym salmaý kerek. Men qazir pedagogpyn, jumysym bar. Konservatorııa, akademııa, kolledjde jumys isteımin. Negizgi tabysym – sol. Al endi toı-tomalaqpen janyn baǵyp, kúndelikti tirshiligin istep júrgen ánshilerge bul qıyn. Olardyń odan basqa tabysy joq qoı. Kóbi ǵylymmen aınalyspaıdy, pedagog emes. Jeke konsertimen, toı-tomalaqpen janyn baǵyp júr», deıdi R.Stamǵazıev.
Iá, karantın eldiń eńsesin basyp, áleýmettik ál-aýqatyna da áser etpeı qoımady. Toı bıznesin turaqty jumysyna aınaldyrǵan toı uıymdastyrý agenttikteriniń de tabysy toqtap tur. Osy rette «Toilike-event-agency» uıymdastyrý ortalyǵynyń dırektory Jasulan Qadyrbekovpen sóılesken edik.
«Bizdiń kúndelikti ári negizi tabys kózimiz bolǵandyqtan, toıdyń toqtap qalǵany árıne, qıyn. Onyń ústine bizdiń ortalyqta ónerpazdardyń birneshe quramy biriktirilgen. Olardyń ishinde asabalar, ánshiler, bezendirýshiler, uıymdastyrýshylar, foto-vıdeomen aınalysatyn azamattar bar. Jalpy alǵanda agenttik toı ıesiniń suranysyn tolyǵymen qamtamasyz ete alady. Jasyratyny joq, qazirgi karantın ýaqytynda atalǵan ónerpazdar jumyssyz, tabyssyz qaldy. Biz áriptestik ornatyp, toı bıznesinde qoıan-qoltyq jumys istegenderdiń kóbisi sol kezdiń ózinde ózderiniń jeke kásipterin ashyp alǵan bolatyn. Negizgi baǵyty toı salasyna qatysty bolǵandyqtan, búgingi tańda basym kópshiliginiń bıznesi turalap tur. Asabalar, ánshiler áli kúnge habarlasyp toı surap jatady. Bul álemdik deńgeıdegi ahýal bolǵandyqtan, bizdiń qoldan keletin eshteńe joq. Bir qyzyǵy, kezinde baǵasyna qol jetpeıtin ónerpazdarymyz osy kúnderi arzan aqshaǵa da shyǵa beremiz dep aıtyp jatyr», deıdi ol.
Beınetti kúnniń beti qaıtyp, bet ashylar, shashý shashylar shaqqa da jetermiz. Sebebi qazaq budan da jaman kúnde toıǵa barǵan, bara da beredi. Tek endigi toılarda saqtyq pen saýlyqty saralap, ysyrap pen yqylasymyzdy túzep, qanaǵat pen qarajatty esepteı alsaq bolǵany. О́mir bolǵan soń aq pen qaranyń, baq pen nalanyń, qaıǵy men qýanyshtyń qatar saltanat quratyny aıdan anyq. Qıyn-qystaý zamanda qıylyp ketpeı, azattyqtyń tańyna aman jetken elimizdi qaıyrly kúnder qarsy alsa deımiz. Sózimizdiń tobyqtaı túıini – qazaqtyń toıy bitpesin!