Qazaq eli táýelsizdigin jarııalap, Qazaqstan Respýblıkasy mártebesin alǵanyna bas-aıaǵy jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ótipti. Tarıh ólshemimen qarasaq, bul óte qysqa merzim, solaı bola tura memleketimizdiń álemdik saıasattaǵy ıgi bastamalary men jańashyl batyl qadamdary qazaq dalasy men halqyn dúnıe júzine tanytqany aıdan anyq. Árıne, osynshama shekteýli merzimde jáne eki ǵasyr toǵysyndaǵy asa shıelenisti halyqaralyq jaǵdaıda Qazaqstan tabystarynyń baıandy bolýy birinshi kezekte Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal ishki-syrtqy saıasatyna, túrli baǵyttarda batyl júrgizgen reformalaryna baılanysty ekeni taǵy anyq.
Al osy tujyrymdy pysyqtaý úshin egemen elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ustanǵan kóp qyrly saıasattyń bastapqy kezeńindegi halyqaralyq qatynastar aıasynda atqarylǵan uıymdastyrýshylyq, saıası-buqaralyq sharalarǵa oı salyp kórelik. Halyqaralyq júıedegi egemen saıasatymyzdyń tarıhy ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynan bastaý alady. Atalmysh kezeń halyqaralyq qatynastarda asa kúrdeli bolyp, ol postkeńestik elderdiń birshamasyn qantógisti qaıǵyly oqıǵalarǵa ushyratty. Jer sharyndaǵy shamamen 80 jyldaı bir-birine qarama-qaıshy turǵan áleýmettik-saıası, áskerı júıe kúıredi, bul úderis soǵys qımyldaryn jandandyrdy, KSRO men onyń saıasatynyń quryǵynda bolǵan “sosıalıstik baǵyttaǵy” elder júıesiniń ydyraýy da Eýrazııa aımaǵyndaǵy elderge saıası-memlekettik jańalyqtar ákeldi.
Munyń barlyǵyn tizip baıandaýymyzdyń negizgi túıini – sol jyldary Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatynyń irgetasy qalandy. Osyndaı qıyn da kúrdeli, egemendiktiń betashar shaǵynda qazaqstandyqtardyń bolashaǵy úshin bılik býyny, ásirese, onyń jetekshisi tereń oıshyldyq, parasattylyq pen shyǵarmashylyq tanyta aldy.
Álemniń qandaı eli úshin de halyqaralyq qatynastary men memlekettik syrtqy saıasaty asa jaýapty jáne kúrdeli sala bolyp tabylady. Bul turǵyda myna máseleni eskergen jón, ıaǵnı 1991 jylǵa deıin KSRO-nyń syrtqy saıasatynyń negizi tek Kreml bıleýshileriniń quzyrynda boldy.
1991 jyldyń jeltoqsanynda saılanǵan Prezıdent kelesi kúni sheteldik jáne otandyq BAQ ókilderine arnap alǵashqy baspasóz máslıhatyn ótkizip, halyqaralyq qatynastar ustanymyndaǵy baǵdarlamasyn jarııa etti jáne erekshe eki máselege nazar aýdardy: birinshisi, ekonomıkalyq reformany batyl jáne jedel qarqynmen júrgizý (jańasha kadr saıasaty, óndiris salasyndaǵy eńbek jáne tehnologııalyq tártipti saqtaý, qylmystyq áreketterge tosqaýyl qoıý); ekinshisi, dúnıejúzilik memleketaralyq qatynastardaǵy Qazaqstannyń orny men rólin nyǵaıtý. Konferensııa barysynda kóterilgen saýaldarǵa jaýap bere kele, Prezıdent Qazaqstannyń syrtqy saıasaty Eýropa men Azııa arasyndaǵy kópir bolýǵa baǵyttalatynyn nyqtap aıtty.
Al táýelsiz Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy tuńǵysh shara 1991 jyldyń 3 jeltoqsanynda ótti. Elbasy sol kúni egemen elimiz tarıhynda tuńǵysh ret óziniń rezıdensııasynda Magdalen Hoff basqarǵan Eýroparlament delegasııasyn qabyldady. Delegasııa basshysy Qazaqstannyń halyqaralyq qatynastardaǵy tereń oılastyrylǵan ustanymyn Eýropa elderi zor yntamen qabyldaǵanyn jáne eýropalyqtar tez arada respýblıkamen qatynastar ornatýǵa daıyn ekenin bildirdi.
Syrtqy saıasat strategııasyn qalyptastyrýdyń alǵashqy sharalarynda elimizdiń BUU-men jáne onyń býyndarymen baılanysyn ornatýǵa eleýli kóńil bólindi. Mysaly, 1991 jyldyń 5 jeltoqsanynda Prezıdent IýNESKO delegasııasyn qabyldap, bul uıym uıǵarymy negizinde Qazaqstanda álem baspasóz ókilderiniń halyqaralyq semınaryn ótkizý týraly usynysy qoldaý tapty. Egemendik alǵan postkeńestik memleketter úshin ózekti máselelerdi talqylaý nátıjesinde bolashaqta Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy respýblıkalardyń dúnıejúzilik aqparat júıesine enýi de jan-jaqty talqylanyp, ózara tıimdi sheshimderge qol jetkizildi.
Jańa turpattaǵy memlekettiń syrtqy saıasatynyń alǵashqy qadamdary burynǵy KSRO quramyndaǵy eldermen qarym-qatynasty saqtap, oǵan jańasha dem berýge umtylysyn kórsetti. Memleketimizdiń bul saladaǵy jańashyl belsendiligi men naqty sheshimderine shetelderdiń memleket basshylary udaıy oń baǵasyn berip keledi. Osy oraıda Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń (TMD) qurylýy men júıelenýi egemen tarıhymyzda eleýli orynǵa ıe, al osy isti qolǵa alyp, júzege asyrýda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaetyń róli zor boldy. Búgingi tarıh bıiginen qarasaq, TMD-nyń Keńester Odaǵy quramynda bolǵan respýblıkalar halyqtary úshin qaı jaǵynan da tıimdi ekenin ómir aqıqaty dáleldep keledi. Alaıda, Dostastyq qalyptastyrýdyń áýelgi qadamdarynan bastap postkeńestik memleketter tarapynan osy uıymǵa kózqaras árkelki bolǵany, al Baltyq boıy respýblıkalarynyń TMD qataryna enýden birden-aq bas tartqany málim. Al keıbir memleket basshylary TMD-ny burynǵy KSRO respýblıkalarynyń mádenıetti túrde ajyrasýy dep baǵalap, baılanystaryn ýaqytsha úzbeı, búkilodaqtyq múlikti ortaq kelisimmen bólip alýǵa yńǵaıly múmkindik ekenin ashyq ańǵartty.
Qazaqstan Dostastyq quramyndaǵy memlekettermen qatynastaryn bastapqy kezden álem tájirıbesinde jınaqtalǵan sharttar aıasynda ornatý maqsatyn berik ustanyp, ony tıimdi qoldana aldy. Munda da ult kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń kóregen syrtqy saıasatynyń utyrly tustary óz jemisin berdi deýimiz kerek.
Halyqaralyq saıasat bir sáttik is emestigine álemniń talaı tarlandarynyń kózi jetken, tipti jiberilgen qatelikterinen “shyntaǵyn tisteýge” murshasy kelmegen jaǵdaılar da kezdesken. Tarıh pen ýaqyt olardyń árqaısysyna súbeli baǵasyn bergen. Al Qazaqstan Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń elimizdiń ár damý satysyna saı is-qımyl tanytýynyń arqasynda kóptegen halyqaralyq forýmdardyń bastamashysy ǵana emes, álemdik deńgeıdegi qarym-qatynastardyń dem berýshisi de bolyp úlgerdi.
Túıip aıtqanda, elimizdiń ekonomıkalyq-áleýmettik damýynyń san taraý joldaryn tıimdilik arnasyna buryp kele jatqan Nursultan Ábishulynyń syrtqy saıasattaǵy san taraý izdenisterin de ultynyń qamyn jeýdegi balamasyz úlgi dep bilemin.
Nurtaza ABDOLLAEV, Aqtóbe memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.