Úsh juldyz – úsh erlik

Naryn qumynda Jambyl atyndaǵy segizjyldyq mekteptiń bastaýysh synybynda oqıtyn kezimde Uly Jeńistiń 20 jyldyǵyna oraı saltanatty jınalys bolǵany esimde qalypty. Bul 1965 jyl bolatyn. Keshegi surapyl soǵysqa qatysyp kelgen jastary qyryq pen elý arasyndaǵy mektep dırektory Temirǵalı Myrzashev bastaǵan alty-jeti muǵalim toptyń aldyna shyqty. Maıdangerler arasynda turǵan Qısym Ǵabdýllın aǵaıdyń keýdesindegi «Qyzyl Juldyz» ordeni erekshe jarqyraıdy. Shalaǵul Qabdelov («Egemen Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi bolǵan Qazıhan Qabdelovtiń aǵasy), Maǵaz Netálıev aqsaqaldar da «Qyzyl Juldyzdy» únemi taǵyp júretin. Soǵys jóninde sózge sarań, minezderi qatal ustazdarymyz úshin bul ordenniń orny bólek ekenin bala bolsaq ta ishteı sezýshi edik.

Naryn qumynda Jambyl atyndaǵy segizjyldyq mekteptiń bastaýysh synybynda oqıtyn kezimde Uly Jeńistiń 20 jyldyǵyna oraı saltanatty jınalys bolǵany esimde qalypty. Bul 1965 jyl bolatyn. Keshegi surapyl soǵysqa qatysyp kelgen jastary qyryq pen elý arasyndaǵy mektep dırektory Temirǵalı Myrzashev bastaǵan alty-jeti muǵalim toptyń aldyna shyqty. Maıdangerler arasynda turǵan Qısym Ǵabdýllın aǵaıdyń keýdesindegi «Qyzyl Juldyz» ordeni erekshe jarqyraıdy. Shalaǵul Qabdelov («Egemen Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi bolǵan Qazıhan Qabdelovtiń aǵasy), Maǵaz Netálıev aqsaqaldar da «Qyzyl Juldyzdy» únemi taǵyp júretin. Soǵys jóninde sózge sarań, minezderi qatal ustazdarymyz úshin bul ordenniń orny bólek ekenin bala bolsaq ta ishteı sezýshi edik.

Arada qyryq jyldaı ýaqyt ótkende, dálirek aıtsam, 2005 jyly «Munaıshy» qoǵamdyq qoryndaǵy bir basqosýda keýdesinde úsh «Qyzyl Juldyz» ordeni bar aqsaqalmen kezdestim. Jýrnalıst retinde talaı maıdangermen júzdesip júrsem de, úsh juldyzdy qatar taqqan ardagerdi birinshi kórýim edi. Ol Uly Otan soǵysynyń ardageri, elimizge belgili munaıshy, uzaq jyldar boıy partııa-keńes jáne kásipodaq uıymdarynda jemisti eńbek etken, I jáne II dárejeli Uly Otan soǵysy, úsh «Qyzyl Juldyz» jáne «Qurmet Belgisi» ordenderiniń ıegeri Jetpisbaı Esenjanuly eken. Sonshama jaýyngerlik nagradasy bola tura kezinde Batyr ataǵyn nege bermedi eken degen oı da qylań berip qaldy. Tanystym, áńgimelestim. Zamandastarymen, shákirtterimen de sóılestim. Ardager týraly keıin derekti ǵumyrnamalyq esse de jazǵan edim. Bıyl 90 jasqa tolǵaly otyrǵan Jetpisbaı Esenjanuly aty ańyzǵa aınalǵan abyz adam ekenine ónegeli ómir joly arqyly talaı márte kóz jetkizdim.

Bir kezderi Jańaózen qalalyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan, «Mańǵystaýmunaıgaz» birlestiginiń burynǵy bas dırektory Nurlyhan Bekbosynov Jetpisbaı aǵany óziniń ustazy sanaıdy eken.

– Alpysynshy jyldardyń aıaq kezinde Jańaózen qalasynyń irgesin qalaýshylardyń biri, qalalyq atqarý komıtetiniń tuńǵysh tóraǵasy Jetpisbaı Esenjanuly biz sııaqty jas kadrlarǵa qandaı qıyn tapsyrma berse de ózińdi sózimen de, susymen de, aǵalyq qamqorlyǵymen de jigerlendirip jiberetin. Ol qalany basqarǵan kezde talaı qurylystar salyndy, talaı asýlar alyndy. Onyń alysty boljaı biletin danalyǵy bar, táýekelshildigi men tańǵaldyratyn. О́zim keıin qalanyń birinshi hatshysy bolǵanda aqyl-keńes surap turatynmyn. Balalarǵa teńiz jaǵasyndaǵy Fetısov mekeninde demalys ornyn uıymdastyrý úshin zańsyz asfalt jol salýǵa týra keldi. Birlestik te, basqa basshylar da jaýapkershilikten qoryqty. Másele ózime kelip tireldi. Sodan Jákeńmen aqyldastym. Sonda ol kisi: «Halyq úshin jasalǵan iske sottalmaısyń, qyzmetińnen aıyrylyp qalýyń múmkin, partııalyq jaza alýyń múmkin. Biraq táýekeliń jetse, oıǵa alǵanyńdy júzege asyr», dedi. Bul sóz maǵan qýat berdi. Oılaǵan jobamdy júzege asyrdym, nátıjesinde teńiz jaǵasynan bir maýsymda 1000 bala demalatyn pıoner lageri uıymdastyryldy. Kezinde qala basshysy bolyp turǵanda Jetpisbaı aǵanyń ózi de talaı táýekelge barǵanyn, azýyn aıǵa bilegen talaı basshylardyń aldynda taısalmaı másele qoıǵanyn biletinmin. Jákeń batyr adam, olaı deıtinim, onda úsh «Qyzyl Juldyz» ordeni bar, mundaı ordenniń úsheýin qatar alý degen sırek qubylys ekenin maıdangerlerden estigenmin. О́zi Berlın shaıqasyna qatysqan. О́mirdiń ystyq-sýǵynan ótkendikten shyǵar, basshy retinde qarapaıym halyqqa jaqyn boldy. Týrashyl, ádiletsizdik ataýlyǵa tózbeıdi, áli kúnge solaı, – dedi Nurekeń.

...1942 jyly mamyr aıynda Oryn­­­bordaǵy jaıaý ásker ýchılıshesin bitirgen Jetpisbaı Esen­­januly jáne ózimen birge oqyǵan kýr­sant­tardy túnde poıyz­dan túsirgen boıda joıqyn shaıqas júrip jatqan alǵy shepke alyp kelip, birden urysqa kirgizedi. Sol bir syn saǵat­tyń ár qas-qaǵym sáti ardager jadynda saq­taýly: «Aldymyzda eki-úsh júz metr jer­de nemisterdiń okoptary ja­tyr. Tań qarańǵysynda olarǵa qaraı jerbaýyrlap jaqyndap baryp atakaǵa kóte­rilýimiz kerek. О́mirimde birinshi ret soǵysqa kirýim ǵoı, kimniń qandaı kúıde bolǵanyn bilmeımin, ózimdi aıtsam, júregim týlaı soǵady. Qasymdaǵy Martynov degen chývash jigitimen sóılesip qarasam, ol da meniń halimdi keship jatyr eken. Urys kezinde bir-birimizge kómekteseıik dedik. Bir kezde: «Alǵa! Atakaǵa!» degen daýys estildi. Ilgeri qaraı janushyra tura umtyldyq...». Alǵash oq pen ot keshý osylaı bastalǵan.

Bizdiń, keıingi urpaqtyń, kitaptan oqyǵan, kınodan kórgen qolma-qol urys, projektordy paıdalaný, bıiktegi bekinisterge shabýyl tárizdi kórinisterdiń tiri kýágeri Esenjan aǵa ekenin aıtýǵa tıispiz. Men birde ardagerden úsh birdeı «Qyzyl Juldyz» ordenin qalaı alǵanyn suraǵanym bar. «Soǵysta men mynadaı erlik jasadym, pálenbaı jaýdyń kózin qurttym dep aıtýdyń ózi qıyn, – dep bastady ol áńgimesin. – Erlikti týdyratyn soǵys ahýaly, oryn alǵan jaǵdaı, ıaǵnı ómir men ólim betpe-bet keledi, kim bolsyn ómir úshin kúresedi. Bizdiń 8-shi gvardııalyq armııa basqa da quramalarmen birge Dneprdiń oń jaǵalaýyn jaýdan bosatý úshin shaıqasyp jatqan kez bolatyn... Nemister tań bozaryp atqanda qıqýlap óleń aıtyp, aýyz garmondaryn tartyp, psıhıkalyq atakasyn bastady. Olar shabýylǵa shyqqanda birqatar emes, birneshe qatar bolyp tyǵyz júrdi. Aldyńǵy qatardaǵylary oqqa ushyp qulap jatqanda artqy qatarlary qulaǵan soldattaryn basyp, taptap alǵa umtyla berdi. Bizdiń jaqtan atylǵan oqtyń qardaı jaýǵany sondaı, pýlemetterdiń, avtomattardyń uńǵylary qyzyp ketti. Jaýyngerler qarýlaryna shalshyq sý shashyp salqyndatyp alady. Nemister álgindeı atakaǵa úsh ret shyqty. Al bizdiń oǵymyz, mına, granata bári taýsyldy. Tyldan keletin kómek joq. Naǵyz qıyndyq endi týdy. Tús aýyp, keshke aınal­­dy. Nemister taǵy atakaǵa shyqty. Biraq tańer­teńgideı aıqaı-shý joq, san jaǵy da azaıǵan sekildi. Bizdiń polk, batalon, rota jáne vzvod jaýyngerleri, komandırleri túgeldeı qatarǵa turdy, bul ólimdi qasqıyp turyp qarsy alýǵa jasalǵan aqyrǵy sheshim edi. Árkim óziniń oǵy taýsylǵan jeke qarýyn alyp, naızaly vıntovkasyn kezep, naızasy joqtary karabınderiniń dúmbisinen ustap, komandırler pıstoletterimen, qanjarlarymen qarýlanyp nemisterge qarsy júrdik. Betpe-bet kelgende nemister qobaljydy, áýeli júristerin kilt toqtatty. Biz qatarymyzdy buzbaı jaımenen júrip kelemiz. Nemister keńes áskeriniń kózsiz batyldyǵyna shydaı almaı sheginshekteı bastady, al biz bar kúshimizdi jınap ilgeri um­tyldyq... Osy qıyn urystardan soń meni «Qy­zyl Juldyz» ordenimen marapattaǵan edi».

Berlın shaıqasyna bastan-aıaq qatysqan ofıser Jetpisbaı Esenjanuly Uly Jeńisten keıin taǵy eki jyl Germanııada áskerı qyzmette bolyp, 1947 jyly elge oralady. О́ziniń geolog-munaıshy mamandyǵy boıynsha Atyraýda jumys bolmaı, Aqtóbe oblysyna barmaqshy bolǵanda Maqat aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Qulqaıyr Ospanov shaqyryp alyp: «Áskerden oralǵan óziń sııaqty jas mamandardy, ásirese, kom­mýnısterdi, ári ofı­ser ekensiń, basqa jaqqa jibere almaımyz. Uıymdastyrý bóliminde óndiris máselesimen aınalysatyn nusqaýshy, sosyn bólim meńgerýshisi bolasyń», dep máseleni tótesinen qoıady. Qan maıdannan oralǵan ofıser de alǵan betinen qaıtpady. Biraq anasymen, aǵasymen aqyldasqanda olardyń osy Maqatta qalǵanyn qalaýy raıynan qaıtýǵa áser etti. Sóıtip, partııa, keńes, kásipodaq salasyndaǵy qyzmet soqpaǵy osylaı bastalady.

Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Nurtas Ońdasynov jas kadrlardy syrtynan baqylap, iskerlerin birden tanıdy eken. Sosyn kúrmeýi qıyn máseleleri bar qyzmetterge taǵaıyndaǵanda qatelespeıtinin kóz kórgender áli kúnge jyr qylyp aıtady. Ol Jetpisbaı Esenjanovty Gýrev qalalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasarlyǵyna usynady. Birinshi hatshy bul joly da qatelesken joq edi, qalany kórkeıtýde, qurylysyn keńeıtýde oıyna alǵan sharýalardy tyndyrýǵa bilikti maman bilek sybana kiriskende qatty rıza bolypty, ony ózine jeke shaqyryp, ońasha áńgimelesip, ekeýi qala máselesin muqııat talqylaıdy eken. Jetpisbaı aǵanyń Nurtas Dándibaıulymen ár kezdesýi, bir-birine degen qurmeti óz aldyna bólek áńgime.

Kezinde Jańaózen qalasynyń irgesin qalaýǵa zor eńbek sińirgen, keıin 1973 jyldan bastap on bes jyl boıy Mańǵystaý gaz óndirý jáne tasymaldaý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan, Lenındik syılyqtyń laýreaty, ataqty geolog Ha­lel О́zbekqalıevpen úzeńgiles bolǵan Jetpisbaı Esenjanulynyń bul óńirde ózindik qoltańbasy bar.

Bıyl toqsan jasqa kelgen qaharman qart jaýyngerge, zapastaǵy polkovnıkke, talaı qıyndyqty bastan keshse de qaıyspaǵan nartulǵa aǵamyzǵa telefon shalyp habarlasyp turamyn. «Assalaýmaǵaleıkúm» dep amandasa bastaǵanymda-aq daýysymnan tanyp: «Aınalaıyn, amansyń ba?» dep meıirlene sóıleıdi. О́miri shejire, ózderi ónege qarttarymyzdyń aman-saý júrgenin tileımiz!

Samat IBRAIM,

jýrnalıst.

ALMATY.