Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kásiptik jáne basqa da merekelerdiń tizimine qazan aıynyń sońǵy jeksenbisinde atalyp ótiletin áleýmettik qorǵaý júıesi qyzmetkerleriniń de kúni engizildi. Mine, sodan beri áleýmettik salada qyzmet atqaryp júrgender ózderiniń kásibı merekelerin kóterińki kóńil-kúımen qarsy alady.
Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kásiptik jáne basqa da merekelerdiń tizimine qazan aıynyń sońǵy jeksenbisinde atalyp ótiletin áleýmettik qorǵaý júıesi qyzmetkerleriniń de kúni engizildi. Mine, sodan beri áleýmettik salada qyzmet atqaryp júrgender ózderiniń kásibı merekelerin kóterińki kóńil-kúımen qarsy alady.
Halyqty áleýmettik qorǵaý HH ǵasyrdyń aıaǵynda kez kelgen órkenıetti memlekettiń áleýmettik saıasatynyń negizgi atrıbýty boldy. Kóptegen áleýmettik qorǵaý júıeleriniń mindeti halyqtyń turaqty tabysyn qoldaý, medısınalyq kómekke qoljetkizý jáne qajetti áleýmettik qyzmetter kórsetýden turady. Uıymdastyrylǵan júıe retinde ol álemniń kóptegen elderinde turaqty jumys isteıdi. Ekonomıkasy damyǵan memleketterde áleýmettik qorǵaý, búginde jumsalatyn shyǵyndary jalpy ishki ónimniń tórtten bir bóligin quraıtyn, ulttyq ekonomıkanyń mańyzdy bóligi bolyp tabylady.
Eýroodaq elderinde áleýmettik qorǵaý júıesine naqty áser qazirgi zamanǵy demografııalyq qarqyndar (halyqtyń tabıǵı ósimi deńgeıinen týýdyń tómendeýi jáne halyqtyń qartaıýy), eýropalyq yqpaldastyq pen ekonomıkalyq jahandanýdyń kúsheıýi áser etýde. Bul Eýroodaq elderinde ekonomıkalyq damý basymdyqtary men áleýmettik ádilettilik qaǵıdattary arasyndaǵy qaıshylyqtardy boldyrmaýǵa múmkindik týdyratyn qoǵam damýyndaǵy ekonomıkalyq jáne áleýmettik quramdardyń arasyndaǵy tıimdi qatynasqa qol jetkizý úshin jańa joldardy izdeý qajettiligin týdyrady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ata Zańynda Qazaqstan quqyqtyq áleýmettik memleket bolyp tabylady dep atap kórsetilgen. «Áleýmettik» sózi memlekettegi barlyq azamattardyń ál-aýqatynyń qandaı da bir deńgeıin qamtamasyz etýge, halyqtyń áleýmettik álsiz toptaryn qoldaýǵa jáne qoǵamda áleýmettik ádilettilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan saıasatty júzege asyrýǵa beıimdelgen jaǵdaıdy bildiredi.
Qoǵamdaǵy áleýmettik kelisim men yntymaqtastyqqa járdemdesetin, azamattardyń materıaldyq ál-aýqatyn arttyrý úshin qajetti halyqty áleýmettik qorǵaý júıesi áleýmettik memlekettiń ajyramas bóligi ekendigi aıan. Qazaqstannyń aldynda da halyqtyń áleýmettik álsiz toptarynyń ómir súrý deńgeıin sapaly ári jyldam arttyra alatyn áleýmettik qorǵaý júıesin qurý mindeti tur.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev óziniń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda «Áleýmettik saıasattyń jańa prınsıpteri – áleýmettik kepildikter men jeke jaýapkershilik bolyp tabylady», dep atap kórsetti.
Sondyqtan, áleýmettik jańǵyrtý eń aldymen qyzmetkerlerdiń, jumys berýshilerdiń jáne memlekettiń múddeleri áleýmettik ádilettilik pen jeke jaýapkershilik qaǵıdattary eskeriletin júıe qurý arqyly júrgiziledi.
Kóptegen elderdegi áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ulttyq júıesiniń negizgi faktorlary – eriktilik nemese áleýmettik saqtandyrýdyń mindettiligi, memlekettiń qatysý deńgeıi, áleýmettik qorǵaý qyzmetterimen halyqtyń qamtylý dárejesi, beriletin áleýmettik qyzmetter men tólemder kólemi, áleýmettik qorǵaý maqsattaryna tabystardy qaıta bólý sıpatynda bolyp otyr.
Alaıda, damý joldary men uıymdastyrý erekshelikteriniń, qyzmet sapasy men kóleminiń ár túrliligine, sonymen qatar, qarjylandyrý tásiline qaramastan barlyq áleýmettik qorǵaý júıeleri biryńǵaı qaǵıdattar negizinde qyzmet etedi.
Álemdik tájirıbede jumys isteıtin halyq úshin olardyń áleýmettik qamsyzdandyrylý quqyqtaryn júzege asyrýdyń negizgi ınstıtýttary – jaldamaly jumysshylar men ózin-ózi jumyspen qamtyǵan halyqty asa mańyzdy jáne keń aýqymdy áleýmettik qaterlerden qorǵaýdy qamtamasyz etetin birden-bir jol – áleýmettik saqtandyrý.
Halyqaralyq eńbek uıymy (HEU) mamandarynyń pikirinshe áleýmettik saqtandyrý júıesi ekonomıkalyq qolaılylyqty, jeke ádilettilikti jáne áleýmettik tıimdilikti qamtamasyz etetindeı bolyp qurylýy qajet.
Halyqty áleýmettik qorǵaý halyqtyń tabıǵı ósý úrdisine onyń áseriniń aldyn alý nemese tómendetý, keltirilgen zııannyń ornyn toltyrý maqsatynda áleýmettik qaterlerdi basqarý júıesi retinde qaralady.
Halyqty áleýmettik qorǵaýdyń kóptegen júıeleriniń mindeti adamdar tabysynyń turaqtylyǵyn qoldaý, qajetti áleýmettik qyzmetterdi alýǵa qol jetkizýden turady. Tutastaı alǵanda, 2005 jyldan bastap engizilgen Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesin uıymdastyrýdyń negizine mynadaı qaǵıdattar alynǵan:
• jalpyǵa birdeılik - Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda turaqty turatyn jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda tabys ákeletin qyzmetti júzege asyratyn sheteldikter men azamattyǵy joq adamdardy qosa alǵanda, qyzmetkerler, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamdar mindetti áleýmettik saqtandyrýǵa jatady;
• tóleýshiniń jaýapkershiligi - Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qoryna (budan ári – Qor) áleýmettik aýdarymdardy esepteýdi jáne tóleýdi júzege asyratyn jumys berýshi jáne (nemese) ózin-ózi jumyspen qamtyǵan adamnyń jaýapkershiligi;
• yntymaqtastyq – áleýmettik qater tóngen qyzmetkerler ǵana nemese asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda onyń otbasy múshesi Qordan áleýmettik tólemder alýshylar bolyp tabylady;
• ádilettilik – Qordan tólenetin áleýmettik tólemniń mólsheri mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesine qatysý ótiline jáne Qorǵa túsken aı saıynǵy áleýmettik aýdarymdar mólsherine baılanysty bolady.
Tóleýshilerdiń qyzmetkerdiń tabysynan 10 tómengi jalaqy mólsherindegi (2013 jyly – 186 600 teńge) áleýmettik aýdarymdardy ýaqytynda tólep otyrýy mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesiniń qatysýshysyna zańnamamen kózdelgen áleýmettik táýekelder týǵan jaǵdaıda Qordan tólenetin tıisinshe áleýmettik tólemder deńgeıin qamtamasyz etedi. Mindetti áleýmettik saqtandyrýǵa jatatyn qyzmetkerdiń tabysyna shekteý belgileý áleýmettik saqtandyrýdyń halyqaralyq tájirıbesinde keńinen qoldanylady.
1-dıagramma
Qazaqstan Respýblıkasynda mindetti áleýmettik saqtandyrý mynadaı áleýmettik táýekelderdi qamtıdy:
-eńbek etý qabiletinen aıyrylý;
-asyraýshysynan aıyrylý;
-jumysynan aıyrylý;
-analyqty jáne balalyqty qorǵaý.
2-dıagramma
Qordan tólenetin eńbek etý qabiletinen aıyrylý, jumysynan aıyrylý jaǵdaılaryna jáne ana men balany qoldaýǵa tólenetin áleýmettik tólemderden mindetti zeınetaqy jarnalary ustalyp, biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna aýdarylady. Osylaısha, osyndaı tólemderdi alýshylarda mindetti zeınetaqy jarnalarynyń tıisti deńgeıi jınaqtalady.
2005 jyldyń 1 qańtarynan bastap 2013 jyldyń 30 maýsymy aralyǵynda Qordan tólengen áleýmettik tólemderdiń jalpy somasy 330,6 mlrd.teńgeni qurady, onyń ishinde 305 mlrd. teńge nemese 92 % ana men balany qorǵaýǵa jumsaldy.
Eńbek etý qabiletinen aıyrylý jáne asyraýshysynan aıyrylýy jaǵdaıyna tólenetin aı saıynǵy áleýmettik tólemder uzaq merzimdi bolyp tabylady. Eńbek etý qabiletinen aıyrylý jaǵdaıyna tólenetin áleýmettik tólem eńbek etý qabiletinen aıyrylǵan barlyq kezeńge tólenedi, biraq alýshy zeınet jasyna jetip, zeınetaqy taǵaıyndalǵan kúnnen bastap toqtaıdy, al asyraýshysynan aıyrylýy jaǵdaıyna tólenetin áleýmettik tólem – asyraýynda bolǵan adam kámelettik jasqa tolǵanǵa nemese joǵary oqý ornynyń kúndizgi bóliminde oqyǵan jaǵdaıda 23 jasqa deıin tólenedi. Taǵaıyndalǵan uzaq merzimdi áleýmettik tólemderdiń satyp alý qabiletin qamtamasyz etý maqsatynda QR Úkimetiniń sheshimi negizinde jyl saıyn aıtylyp otyrǵan áleýmettik tólemder ındeksteledi. 2013 jyldyń 1 qańtarynan bastap arttyrý mólsheri 16 %-dy qurady.
Sonymen, mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi ekonomıkalyq ósimge, áleýmettik ádilettilikke jáne halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýyna eleýli úles qosýda. Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesinde árbir ekonomıkalyq jáne áleýmettik qatynastar sýbektisi óziniń múddesin júzege asyrady:
- qyzmetkerler (jáne olardyń otbasy músheleri) tabystaryn joǵaltý jaǵdaılary týyndaǵanda (aýrý, óndiristegi jazataıym oqıǵa nemese jumyssyzdyq) yntymaqty áleýmettik qorǵalýǵa júgine alady;
- jumys berýshiler saqtandyrý jarnalaryn tóleı otyryp, osyndaı qaterlerdiń ótemin tóleýge shyǵyndardy azaıtady, sonymen birge, áleýmettik teńdikti qalyptastyrý úshin jaýapty bolady;
- memleket áleýmettik sýbektilerge ózara saqtandyrý qoǵamdaryn qurýǵa quqyq bere otyryp (zań arqyly), qyzmetkerlerdi áleýmettik qorǵaýdy tikeleı qarjylandyrý mindetin ózinen alady.
Qoryta kele, búginde mindetti áleýmettik saqtandyrý áleýmettik táýekelder týǵan jaǵdaıda jumys isteıtin halyqty qosymsha qorǵaýdy qamtamasyz etetin, Qazaqstandaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq qatynastardyń mańyzdy jáne qajetti elementi bolyp otyrǵanyn atap ótkim keledi. Qazirgi ýaqytta yntymaqtylyq pen ádilettilik qaǵıdattaryna negizdelgen Qazaqstannyń áleýmettik saqtandyrý júıesi densaýlyǵyna, jasyna, jynysyna, turǵylyqty jerine baılanyssyz onyń qatysýshylarynyń teń múmkindikteri men quqyqtaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan.
Memleket basshysynyń Joldaýy aıasynda áleýmettik jańǵyrtý sharalary álemniń jekelegen elderiniń áleýmettik-ekonomıkalyq damý tájirıbesinen asa sátti jáne tıimdi úlgilerdi alýǵa tıimdi jaǵdaı jasaı otyryp, qazirgi zamanǵy Qazaqstan úshin ózekti bolyp otyr.
Áleýmettik qorǵaý qyzmetkerleriniń kásibı merekesi halyqtyń ómir sapasyn arttyrýda jáne Qazaqstannyń tabysty áleýmettik-ekonomıkalyq damýy úshin qajetti turaqtylyqty, áleýmettik ádilettilikti qoldaý mindetterin sheshýde onyń mańyzdy ekendigin kórsetip otyr.
Almas QURMANOV,
«Memlekettik áleýmettik
saqtandyrý qory» AQ prezıdenti.