Rýhanı jańǵyrý ulttyq jańǵyrýǵa ulasýy qajet

El Prezıdenti Joldaýda belgilegen basym baǵyttarǵa toqtalyp, «ulttyń jańa bolmysyna» qatysty jan-jaqty pikir almasýdy usynǵan Memlekettik hatshy Q.Kósherbaev mádenıet pen ǵylym salasy ókilderi aldyna úlken oı tastady.

«Qasym-Jomart Kemeluly Joldaýda «Qazirgi mindet – halqymyzdyń jańa bolmysyn qalyptastyrý, tutas ult sapasyn arttyrý ekenin atap ótip, ultymyzdyń jańa sapaǵa kóshýi úshin kúndelikti ómirlik ustanymdarymyz da ózgerýi kerektigin, qazaq qoǵamynda jańa qaǵıdattar jáne jańa baǵdarlar saltanat qurýǵa tıis ekenin aıtty. Olar «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyna jańa tynys, jańa ózgerister ákelýi kerek dep oılaımyz. Memleket basshysy HHI ǵasyrdyń urpaǵy tereń bilimdi bolǵanyn, jas býyndy erinbeı eńbek etýge beıimdeý qajettigin, kez kelgen isti kásibı daǵdy arqyly júzege asyrýdy, sondaı-aq temirdeı tártip jáne joǵary jaýapkershilik barshamyzdyń boıymyzda bolýy kerektigin alǵa mindet etip qoıdy. Biz sonda ǵana básekege qabiletti memleket, zııatker ult qalyptastyra alamyz», dep atap ótti Q.Kósherbaev.

Memlekettik hatshy atap ótkendeı, «Endigi jerde, osy mindetterdi laıyqty oryndap, ulttyń jańa bolmysyn qalyp­tastyrýǵa qaltqysyz qyzmet etý siz ben bizdiń óskeleń urpaq al­dyndaǵy asyl paryzymyz dep bilemin. Sarapshylardyń piki­rinshe, halyq sany 19 mıllıonǵa, al, memleket quraýshy ult – qazaq­tardyń úlesi keminde 78 paıyzǵa jetedi dep kútilýde. Buıyrtsa, aınalasy otyz jyldyń ishinde qazaqtardyń el halqyndaǵy úles salmaǵy 1991 jylǵy 39 paıyzdan eki esege artqaly otyr. Osy oraıda ultaralyq kelisimdi saqtaı otyryp, til jáne basqa da ulttyq máselelerdi qoǵamda aıqynyraq aıtýǵa negiz bar. Qazaqta «Teksizdik – tilsizdikten bastalady» degen sóz bar. Dástúri berik, taǵylymdy tarıhy tańbalanǵan halyq jat qundylyqtardyń jeteginde ketpeıdi. Bul baǵytta Elbasynyń bastamasymen latyn álipbıine kóshý memlekettik tildiń damýyna jasalǵan jańa betburys. Jańa álipbı qazaq tiliniń HHI ǵasyrdaǵy aqparattyq tehnologııalar tiline aınalýyna jol ashady. Iаǵnı qazaq tiliniń jańa dáýiri bastalady!».

«Ult jáne Abaı týraly» te­reń­nen oı tolǵaı otyryp, «Osy­naý mártebeli mindet jolynda uly aqyn murasyna súıenip áreket jasasaq, bereket tabatynymyz anyq. Abaıdan asqan aqyl­shy joq. Abaı ańsaǵan qoǵam – oıy ozyq, sanasy sergek «tolyq adamnyń» tolyqqandy qoǵamy» degen Q.Kósherbaev osy oraıda zııaly qaýymnyń qaı kezeńde de jaýapkershiligi men halyqty bereke-birlikke shaqy­rýdaǵy mindetine toqtaldy. Al qazaq zııalylary – ulttyń uly maqsatyna adastyrmaı aparatyn temirqazyǵy bola bilýi kerek. Memleket basshysy Q.Toqaevtyń halyqqa Joldaýynda ult ustazy A.Baıtursynulynyń «Bilimdi bolýǵa oqý kerek. Baı bolýǵa kásip kerek. Kúshti bolýǵa birlik kerek. Osy kerekterdiń jolynda jumys isteý kerek» degen sózi durys keltirilgen. Bul kózqaras búginde óte mańyzdy. Sondyqtan Memleket basshysy 6 ustanymdy erekshe atap ótti. Birinshiden, HHI ǵasyrdyń urpaǵy tereń bilimdi bolǵany jón. Ekinshiden, jas býyndy erinbeı eńbek etýge beıimdeý qajet. Úshinshiden, kez kelgen isti kásibı daǵdy arqyly júzege asyrǵan durys. Tórtinshiden, temirdeı tártip jáne joǵary jaýapkershilik barshamyzdyń boıymyzda bolýy kerek. Besinshiden, ádildikten aınymaǵan jón. Ádildik – qoǵam damýynyń bas­ty sharty. Ádilettilik, ásirese el-jurttyń taǵdyryn sheshý úshin asa qajet qasıet. Altynshydan, bizge keregi – adaldyq, uqyptylyq, tııanaqtylyq. Jan tazalyǵyn tanytatyn bul qasıetter qoǵamǵa da, adamǵa da qajet. Biz sonda ǵana básekege qabiletti memleket, ıntellektýaldy ult qalyptastyra alamyz. Prezıdentimiz aıtqandaı, bizdiń elimizde «Jaýapty memleket – jaýapty qoǵam – jaýapty adam» júıesi berik ornyǵýy kerek. Memlekettik hatshy osy oraıda «Elbasy N.Nazarbaev usynǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń tyń tynysy ashylady deýge ábden bolady. Jahandyq daǵdarysty jeńil eńserý úshin halyqtyń sanasyn, ómir-salty men ustanymdaryn transformasııalaýymyz kerek. Bul turǵyda baǵdarlamanyń jańa jobalary qajet».

Dúnıejúzilik pandemııa tusynda jáne odan keıingi kezeń­de ǵuryptyq rásimderdi zań­men retteý sharalary boıyn­sha zııaly qaýym men qoǵam qaı­rat­kerleri, osy salamen aınalysatyn zańgerlerden quralǵan jumys tobyn qurýdy usynǵan Mem­lekettik hatshy kórshi elder­diń tájirıbesin zerttep, halyq­tyń oı-pikirin zerdelep, qajet bolǵan jaǵdaıda tıisti nor­matıvtik-quqyqtyq aktiniń jobasyn ázirleý qajettiligin alǵa tartty. Sondaı-aq otbasy máselesine de erekshe nazar aýdardy. Jahandaný zamanynda ult retinde saqtalyp qalý úshin otbasydaǵy urpaq tárbıesiniń máni zor ekendigine toqtaldy. Osyǵan oraı Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń orta mektepterde otbasy qundylyqtary men ulttyq tárbıege baǵyttalǵan arnaıy pán engizý boıynsha usynystar engizetin kezi keldi. Belgili ǵa­lym­dar, qoǵam qaıratkerleri ata-analar mınıstrlikpen birle­sip «Otbasy – orta mektep» atty jastarǵa tárbıe berýdiń jal­pyhalyqtyq ádistemesin ázirleýi qajet. Eńbek muratymen qatar alǵa jyljýda densaýlyq muraty da kemeldi. Bul baǵytta Qytaıdyń densaýlyq saqtaý baǵytyndaǵy is-qımyl amaldarynan úırenýdi alǵa tarta otyryp, bilim muratyna jetýde elimizde kitap kýltin jasaý isi mańyzdy. Búginde álemniń ozyq elderinde kitap oqý memlekettik deńgeıdegi mártebeli mindet. Sondyqtan jastardyń boıyna eńbek, densaýlyq, bilim murattaryn sińirý, halyqtyń eńbekke degen qulshynysyn arttyrý, sala­ýatty ómir saltyn ustaný, kitap oqýǵa yntalandyrýdyń qazirgi zamanǵy tásilderi men tehnologııalaryn qalyptastyrý boıynsha usynystar engizýlerińizdi suraımyz. Sonymen qatar jı­naqtalǵan usynystardy naq­ty júzege asyrý baǵytynda «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý jó­nindegi ulttyq komıssııa otyrysynyń kún tártibine, baıan­damasyna jáne hatta­masynyń jobasyna engizemiz. El da­mýyna qatysty kez kelgen utymdy usynys pen ornyqty oı jerde qalmaıdy, rýhanı jańǵyrý ulttyq jańǵyrýǵa ulasýy qajet, – dep atap ótti Q.Kósherbaev.

Zııaly qaýym aldynda sóz sóılegen Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaev el ahýalyna egjeı-tegjeıli taldaý jasaǵan dástúrli Joldaý ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrýǵa ózgeshe sıpat, zor serpin beretinin atap ótti. B.Saǵyntaevtyń aıtýynsha, «Bul ekonomıkany yntalandyrýǵa arnalǵan aýqymdy paket. Jańa syn-qaterlerge oraı memlekettik basqarý júıesin jetildirý. Áleýmettik rýhanı baǵdar alý. Memleket basshysy tujyrymdaǵandaı, «Jańarǵan ult qana jańǵyrǵan eldiń jetistigin jahan jurtyna tanyta alady». Almatynyń zııa­lylary qazirgi kezeńde rýhanı damýdyń jańa paradıgmasyn qalyptastyrý boıynsha óte uqypty ári eleýli jumysty qalaı durys qurý týraly óz paıymdaýlarymen bólisetinine senimdimin. Ulttyń jańa bolmysyn bederleıtin, bekzattyǵyn arttyratyn ol adaldyq, tazalyq. Eńbek etken adam ǵana qoǵamǵa paıdasyn tıgizip qana qoımaı, aqyldy ultty qalyptastyrýǵa az da bolsa óz úlesin qosary anyq. Prezıdent amanattaǵan mindetter qalada sózsiz oryndalatyn bolady. Oǵan bizdiń áleýetimiz jetkilikti».

Joldaý júktegen mindetterdi júzege asyrýǵa oraı tushymdy oılaryn ortaǵa salǵan ǵalymdar, qalamgerler men ustazdar qaýymy bul baǵytta árbir Qazaqstan azamatynyń jaýapkershiligi turǵysynda oı bólisti. Kúni búginge deıin qoǵamda sheshýin tappaı kele jatqan túıtkildi máseleler barshylyq. Osy oraıda ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, akademık O.Sábden «osy kezge deıin qazba baılyǵymyzǵa ıek artyp kelsek, endi ıntellektýaldy eńbekke mán beretin kez keldi», dedi. Ǵalymnyń aıtýynsha, búginde damyǵan elderdiń ózi daǵdarysta. Alaıda aldyńǵy qatarly memleketter tabysynyń 75 paıyzdan astamy ıntellektýaldy eńbekpen baılanysty. Prezıdent aldaǵy mindetterdi halyqpen birge iske asyrýdy maqsat etedi. Ol úshin árbir azamattyń yntasy, kúsh-jigeri, sanasy ózgerýi qajet. Al ekonomıkanyń tiregi ulttyq ıdeo­logııa» deı kele, rýhanı tarıhy Shyǵystan bastaý alatyn qazaq qoǵamy jasandy ıntellekt, IT tehnologııalar sııaqty jańa zaman mindettegen talaptarmen betpe-bet kelip otyr. Alda sana ǵasyry. Osy oraıda ǵalymdardy qoldaý máselesin kótere kele O.Sábden jergilikti ózin-ózi basqarý týraly zańnyń qabyldanýy, Ulttyq qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyn qurý men elimizdegi qoǵamdyq ınstıtýttardyń ıntegrasııalyq máselelermen aınaly­sýyna qatysty oılaryn ortaǵa saldy.

Al óz kezeginde qalamger S.Elýbaı «Endigi damý adamı faktordyń joǵary deńgeıimen baılanysty. Joldaýda aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa kóńil bólingeni qýantady, óıtkeni aýylsyz qazaq halqyn elestetýge bolmaıdy» degen pikirimen bólisse, mádenıettanýshy M.Áýezov «Halyqtyń jańa biregeıligin qalyptastyrý jóninde tarıhı mindet tur. Halyqtyń ǵasyrlyq kemeńgerliginiń úzdikterin alyp, alǵa nyq qadam basyp, ekonomıkalyq, saıası, rýhanı jáne mádenı turǵyda damıtyn bolamyz», dep atap ótti. Halyq densaýlyǵyn jaqsartýda ulttyq taǵamdardyń paıdasy turǵysynda sóz qozǵaǵan akademık T.Sharmanov tabıǵı ónimder óndirisine toqtaldy. Al Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık M.Jurynovtyń aıtýynsha, otandyq ǵylym salasynda áli kúnge sheshimin tappaı kele jatqan máseleler jetkilikti. El damýy jolyndaǵy ıgi isti atqarý úshin bılikke talapty adamdar kelý kerek, al ekonomıka ártaraptanbaı damý bolmaıtynyna toqtaldy. Almaty qalasy Qoǵamdyq keńesiniń tóraǵasy R.Alshanov joǵary oqý oryndaryndaǵy stýdentter máselesin, kitap oqý men sapaly bilimge jetýdegi oılaryn ortaǵa saldy. Elimizdegi ekonomıkalyq turaqtylyqty keleli bilim, otbasy tárbıesimen ushtastyrý qajettigin alǵa tartqan M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory K.Matyjanov «Otbasy tárbıesin damytýǵa baǵyttalǵan arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldanýy kerek. Bul jalpy, tárbıe isine, otbasyna, ata-analarǵa jasalǵan úlken memlekettik qamqorlyq», degen oı tastady. «Joldaýda shıkizat salasyndaǵy kásiporyndar tabysynyń bir paıyzyn ǵylym men tehnologııany damytýǵa berý týraly aıtyldy. Alaıda buǵan qatysty zańnamanyń shyqqanyna jeti jyl boldy, biraq talaptary áli kúnge iske aspaı keledi. Búginde elimizdegi jeke bıznes ókilderiniń ǵylymdy damytýǵa qosyp otyrǵan úlesi nebary 20 paıyz. Al álemniń damyǵan elderinde bul kórsetkish 70-80 paıyzdy quraıdy», dep atap ótti Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory A.Bıjanov. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Basqarma tóraǵasy U.Esdáýlettiń rýhanııat­ty damytý, ulttyq ádebıetti kóterý máselesindegi tushymdy oılary, qoǵam qaıratkerleri A.Mırazova, D.Isabekov, S.Do­sa­nov, N.Núsipjanov A.Áshimov, E.Hasanǵalıev, t.b. shyǵarmashyl qaýym daǵdarysty jeńý men ha­lyqtyń jańa biregeıligin, óskeleń urpaqtyń boıynda má­de­nı rýhty qalyptastyrýǵa baılanysty aıtqan pikirleri de qoǵam nazarynda turǵan keleli másele.