Ár dáýirde talaı kepti bastan keshken qazaqtyń tarıhynda áli de ashylmaǵan, qansha ýaqyt ótse de bulyńǵyr tartyp, belgisiz qalyp kele jatqan oqıǵalar kóp. Mysaly, Syr boıynda Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldary bolǵan alapat ashtyq týraly sońǵy jyldary ǵana tam-tumdap aıtyla bastady. Maldynyń da, jarlynyń da baryn tartyp alyp, kúshtep biriktirý saıasatyna qarsy shyqqan Qaraqum kóterilisi de áli kúnge deıin eleýsiz qalyp kele jatyr. Bıyl qııanatqa qarsy bas kóterip shyqqan babalar erligine týra 90 jyl tolady.
Qarabógetten bastalǵan qarsylyq
1929-1931 jyldary Qazaqstanda irili-usaqty 372 bas kóterý bolǵan eken. 1931 jyly memlekettik saıası basqarma málimetinde eki jylda 1350 top joıylyp, onyń quramynda bolǵan 7,5 myń adam qolǵa túskeni jazylady. Sol tusta elimizdiń barlyq óńirinde osyndaı tolqýlar ótti.
Osy taqyrypty kópten zerttep júrgen pedagogıka ǵylymdarynyń magıstri Baqytjan Ahmetbektiń dereginshe, 1930 jyly naýryz aıynyń ortasynda Qarmaqshy aýdanyna qarasty Qarabóget degen jerde №1 aýyl turǵyndarynyń jıyny ótedi. Áýeli baılar men ortashany, keıinnen kedeıdi salyqpen qysqan saıasattyń qııanatyna shydaı almaǵan halyq osy jıyn sońynda bas kóterýge sóz baılassa kerek. Jurt aldynda Buharadaǵy medreseden bilim alǵan dindar Jumaǵazy Báıimbetov sóz sóılep, eldi Keńes ókimetinen qorǵanýǵa shaqyrady. Bul qylt etkendi qylyshtaı qıyp túser sol kezdiń saıasatyna esh syımaıtyn áreket edi. Jańa ókimettiń jarylqamasyn túsingen el aǵalary urpaǵynyń keleshegi úshin osyndaı kózjumbaı erlikke barady.
Osy jıynnan keıin ile-shala 700-deı tútin Qaraqumǵa qaraı kósh túzepti. Jol-jónekeı aýa kóshýge kedergi jasamaq bolǵan jergilikti keńes, partııa qyzmetkerleri tabanda tutqyndalady. Bul keńestik saıasatqa ashyq qarsy turý bolatyn.
On jetinshi naýryz kúni kóterilisshiler Altyn Syǵaı batyrdyń urpaǵy Jumaǵazyny han saılaıdy. Oǵan Ysqaq Álmaǵambetov, Saǵıt Kúzdikbaev, Orazbaı Omarbaev, Berish Baıbaqtın, Meshitbaı Qypshaqbaev, Buqarbaı Qojamjarov, Januzaq Tájenovter keńesshi retinde bekitiledi. Jańa ókimettiń kópe-kórneý qııanatynan ish jıǵan jurt kún saıyn kóterilisshiler qataryn toltyryp jatypty.
Jumaǵazy toby ornalasqan jerge taıaý Tuzdaq Qaraúńgir dep atalatyn jerde kóterilisshilerdiń taǵy bir úlken shoǵyry qalyptasady. Olar óz ortalarynan basshy etip Pirmaǵambet Laýbaevty saılap, kóteriliske aǵaıyndy Nurhan, Jumash Qaraevtar jetekshilik etedi. Olar ózderi boı tasalaǵan aýmaqqa keletin jol boıyndaǵy qudyqtardy qumǵa toltyryp, iz jasyrýǵa tyrysqan.
О́kimetke qarsy shyqqandardy jazalaýǵa Qarmaqshy men Yrǵyzdan shyqqan otrıadtar 7 sáýirde kóterilisshiler turaǵyna taıaý kelip, qandy shaıqas boldy. Urys kezinde kóterilisshilerden 35 adam ólip, 23-i jaraqattanǵan. Memlekettik saıası bas basqarma derekterine sensek, Qaraqumdaǵy kóterilisshilerdiń jalpy sany 5000 adamǵa jetken.
– 1930 jyly 13 sáýirde Aralǵa kelgen áskerı okrýgtik top ókilderi Qaraqumǵa úkimettik komıssııa jiberýdi usyndy. Nátıjesinde, Álibı Jangeldın basqarǵan memlekettik komıssııa Qaraqumǵa attandy. Birneshe kúnge sozylǵan kelissózden keıin, olar kóteriliske shyqqandardy qarýyn tapsyrýǵa kóndirdi. Bul kelissózge Jumaǵazy Báıimbetov qatysyp, úkimet aldyna 7 shart qoıady, – deıdi Baqytjan Ahmetbek.
Komıssııa tarapynan dinge bostandyq berý, shamadan tys kóbeıip ketken alym-salyqty azaıtý sekildi talaptardy oryndaýǵa ýáde berilip, Jumaǵazy Báıimbetov, Ospan Aqmoldın, Tileýǵalı Ahmetov sekildi dindarlar Qyzylorda okrýgtik atqarý komıtetiniń tóraǵasy Júnisov qol qoıǵan zańdy kýálik alady. Biraq, bas kótergender kelisimge kelip, qolyndaǵy qarýlaryn tapsyrǵannan keıin kóp keshikpeı bul ýádeniń bári umytylyp shyǵa keledi. Otyzynshy mamyrda Jumaǵazy Báıimbetov óziniń 8 keńesshisimen birge tutqynǵa alynady. 1930 jyly 15 shildede Qazaqstandaǵy Birikken saıası bas basqarmasynyń úshtigi olardy túgeldeı atý jazasyna kesipti. Tek Jumaǵazyǵa qatysty úkim belgisiz sebeptermen bir jylǵa deıin oryndalmaǵan. Ol 1931 jyly 16 sáýirde Almaty qalasynda jazalaý organy jendetteriniń qolynan qaza tabady.
Izdeýsiz qalǵan qaharmandar
Alǵashqy talpynystan taýy shaǵylǵan jurt Jumaǵazy molda tutqyndalǵannan keıin ótken bir jıyn ústinde Qojban Jubanovty ózderine basshy etip saılaıdy. Ataqty Altyn Shuńǵyr batyrdyń urpaǵy Qojban jurt tilegimen han atanyp, el ishinen myltyqtar jınatyp, 28 mergennen turatyn arnaıy top jasaqtaıdy.
– Kóterilisti basýǵa Orskiden, Orynbordan, Tashkentten, Qyzylordadan kelgen jazalaýshy ásker bólimderi de bolǵany resmı qujattardan belgili. Olar 8-atty ásker dıvızııasynyń atty ásker polkteri, osy dıvızııanyń baılanys mektebi, ulttyq atty ásker eskadrony, jeke baılanys eskadrony, atty-taýly batareıa, Orta Azııa áskerı okrýginiń hımııalyq bólimi, Qarsaqpaı kommýnıstik otrıady. Bular Qaraqumda Qojban hannyń sarbazdarymen birneshe ret urysqa túsken. Árıne, jaraǵy saıly ásker qatarynan oqqa ushqandar az boldy. Al taıaq, naıza, shoqpar jáne ishinara ańshy myltyǵymen qarýlanǵan kóterilisshiler qatary ár shabýyl saıyn seldirep otyrǵan, – deıdi Baqytjan Muqaramuly.
Sheshýshi shaıqas 1930 jyly 8 jeltoqsanda Sarysýǵa jaqyn Kójebaı saıynda bolady. Muzdaı qarýlanǵan ásker kóterilisshilerdi demde talqandap tastaıdy. Qojban batyrdy jıyrmashaqty qarýlasy qorǵap, qym-qıǵash urystan sytylyp shyqsa da, kóp keshikpeı qolǵa túsedi.
Derekter tergeý isi boıynsha 400-den asa adam qamaýǵa alynǵan. Birikken saıası bas basqarmasy úshtiginiń úkimimen 19 qazanda 227 adam jazalanǵan. Onyń 118-i atý jazasyna kesilip, 108 adam bas bostandyǵynan aıyrylyp, ártúrli merzimge lagerlerge jiberilgen. Al Qojban batyr Qyzylorda qalasynda atylyp, shahar mańyndaǵy Qaraýyltóbe aýylyna jerlendi. Ekinshi top qazirgi Birqazan stansasy tusyndaǵy Qońyrtóbede oqqa baılanady. Kóterilisshilerdiń taǵy bir shoǵyry qazir qala aýmaǵyndaǵy Araı shaǵyn aýdanynda atylady. Áli kúnge deıin kópshiliginiń jatqan jeri de belgisiz. Teńdik surap, tolqýǵa shyqqandardyń taǵdyry osylaı boldy.
«О́lseńder – sháıitsińder, ólmeseńder – báıitsińder...»
Qazaly topyraǵynda bolǵan «Asandar kóterilisi» týraly tek bertinde aıtyla bastapty. Osy óńirdegi Ǵabdýlla Izzatov degen azamat babalar erligi haqynda sol tolqýǵa qatysqan aqsaqaldan estipti. 1910 jyly týǵan Muzat aqsaqaldyń aıtýynsha bas kóterýge Orynbet ıshannyń balasy, Dármenqul ıshannyń nemeresi Iman maqsym basshylyq jasaǵan eken.
– Eki myńynshy jyldary dúnıeden ozǵan sol Muzat qarııa kóteriliske qatysqanda 19-20 jastaǵy jigit shaǵy eken. Shabýylǵa shyǵar aldynda eki myńǵa jýyq sarbazdy sapqa turǵyzǵan Iman maqsym «О́lseńder – sháıit, tiri qalsańdar – báıitsińder» dep janazalaryn tirideı shyǵarypty. Sháıit degeni túsinikti, al báıiti el aýzynda ańyz, óleń-jyr bolyp qalasyńdar degen sózi eken, – deıdi Ǵabdýlla Izzatov.
Almatydan bulǵaqqa shyqqandardy basýǵa kelgen 30 shaqty sarbaz kóterilisshilerdiń 44-in alǵashqy shabýylda baýdaı túsiredi. Úsh jerden qoıylǵan pýlemet oǵyna ushqandardyń qatarynda bir tizerleı qulaǵan Iman maqsym da qalǵan eken. Osydan keıin qýdalaý bastalyp, kóterilisshilerdiń birazy atylyp, qıyr shetke aıdalyp, keıbiri el aýyp ketken. Qarýlastar tergeý kezinde aralaryndaǵy Muzat sekildi jastar týraly eshteńe aıtpaı, olardy aman alyp qalypty. Qazir Qazaly jerinde babalar erligin eske túsiretin «Asandar kóterilisi» eskertkishi tur.
Jasyryn ótken jıyn
Qazir Qyzylorda qalasynda Aqmyrza ıshan atynda kóshe bar. Bar ómirin ıslamnyń tylsymyn zertteýge arnaǵan Aqmyrza da Syrda bolǵan kóterilisterdiń birin bastaǵan qaıratker. Jalpy, sol tustaǵy tolqýlarǵa el ishindegi bedeldi din adamdary basshylyq jasaǵanyn aıta keteıik. Eldi ilim-bilimge baýlyǵan ıshan jurtqa tizesi batqan jańa ókimetke qarsy urystardyń birinde oqqa ushady. «Túrki ıman» sekildi teńdessiz týyndy jazǵan qaıratkerdiń urpaqtary Aýǵanstan aýyp ketken.
– Urpaǵy úshin jalań qolmen jaraqty áskerge qarsy shyqqan batyrlar rýhyn qurmetteýde qazalylyq aǵaıyndar ozyp tur. Olar osy ýaqytqa deıin «Asandar kóterilisine» arnap 3 márte konferensııa ótkizdi. Úlken eskertkish turǵyzdy. «Qaraqum kóterilisi» qurbandaryna Jalaǵashta jáne Qarmaqshy aýdanyndaǵy Maral ıshan qorymy burylysynda eskertkish turǵyzyldy. Biraq áli kólemdi sharalar uıymdastyrylǵan joq, – deıdi ǵalym.
Oblys ortalyǵynda osydan 5 jyl buryn kóterilistiń 85 jyldyǵyna baılanysty tarıhshylar basqosýy ótipti. Uıymdastyrýshylar jergilikti ýnıversıtette ótken sharada bılbordty kóshege emes, ǵımarat ishine qoıýǵa májbúr bolǵan. Baqytjan Ahmetbek biz áli kúnge sol batyrlar erligin ulyqtaýǵa qulyq tanytpaı kele jatqanymyzdy, tipti olardyń atyn aıtýǵa qorqasoqtaıtynymyzdy aıtady.
Árıne, qazirgi sát jınalyp jıyn, topyrlap toı ótkizetin ýaqyt emes. Degenmen de bar qazaq qııanatqa qarsy shyqqan oqıǵanyń 90 jyldyǵy onlaın túrde bolsa da uıymdastyrylsa, mektepterde atalar erligine arnalǵan arnaıy sabaqtar ótse. Bul ótkennen ónege alar el ekendigimizdi tanyta túser edi.
QYZYLORDA