«Breksıttiń» jyry bitpeı tur

Bıylǵy jyldyń basynda Uly­brı­tanııanyń premer-mınıstri Borıs Djonson Eýropalyq odaqtan shyǵý jónindegi kelisimge qol qoıdy. Brıýs­seldegi atqaminerlermen basy pispegen Brıtanııa basshylary «Breksıt» merzimin birneshe ret uzartty. Mejeli ýaqytta túk tyndyra almaǵan aǵyl­shyndar Eýropalyq odaqtyń astanasy Brıýsselden 2020 jylǵy 31 qańtarǵa deıin mursat suraǵan.

Osylaısha qart qurlyqty áýre-sarsańǵa salǵan kelisimge qol qoıylyp, 31 qańtar kúni Ulybrıtanııa resmı túrde Eýropalyq odaqtan shyqty. Degenmen, Ulybrıtanııa qart qurlyqtan birjola qol úzgen joq. Ekijaqty kelisimge sáıkes, bıylǵy 31 jeltoqsanǵa deıingi ýaqyt «tranzıttik merzim» sanalady. Osy ýaqytta Daýnıng strıt «Brek­sıtti» aıaqtaýǵa qajetti resmı qujat­tardy, kelisimderdi pysyqtap, ortaq mámilege qol jetkizýi tıis.

Esterińizge sala ketsek, 2016 jyly Tumandy Albıonda jalpyhalyqtyq refe­rendým ótip, qart qurlyqpen qosh­tasýdy ańsaıtyndar basym shyqqan-dy. Osylaısha resmı túrde «Breksıt» bastaldy. Biraq referendým ótkizý kúrdeli túıtkildiń basy ǵana. О́ıtkeni Ulybrıtanııa Eýropalyq odaqpen qoshtasý úshin kóptegen kelisimdi qaıta qarap, ózekti máselelerdiń ońtaıly sheshimin tabýy tıis.

Máselen, Eýroodaqtan shyqqannan keıin Soltústik Irlandııa men Ir­lan­dııa arasyndaǵy shekara, odaqpen qosh­tasqany úshin tólenetin aıyppul sekildi suraqtar Eýropa saıasatkerleriniń de, Daýnıng strıttiń de ábden basyn qatyrdy.

Irlandııa men Soltústik Irlandııa arasyndaǵy shekara máselesi áli de tal­qylaýdy qajet etedi. Buǵan sebep jeterlik. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Irlandııa araly tynyshsyz edi. Irlandııanyń birigýin qoldap, brıta­nııalyq basqarýdy toqtatýǵa qarsylar men Ulybrıtanııany qoldaıtyndar arasynda qarýly qaqtyǵys jıi bolatyn. Shıelenisti retteý úshin 1998 jyly Belfast kelisimi jasaldy. Soǵan sáıkes, eki tarap ta qarýyn tastap, 30 jylǵa sozylǵan teketireske núkte qoıyldy.

Keı sarapshylar «Breksıttiń» res­mı aıaqtalýymen ótken ǵasyrdyń ensh­i­sinde qalǵan qaqtyǵys qaıta basta­lýynan qaýiptenedi. О́ıtkeni Tumandy Albıondy úreıde ustaǵan Irlandııa respýblıkashylar áskeri (IRA) taraǵanymen, onyń músheleri eshqaıda ketken joq. Olardyń keıbiri sýyq qarýlaryn jasyryp qalǵany buqaralyq aqparat quraly betine ara-tura shyǵyp turady. Onyń ústine, qarýyn tárkilegenmen, soǵys ónerine ma­shyq­tanǵan adamnyń áskerde úıren­genin umyta qoıýy ekitalaı. Iаǵnı, alda-jalda Irlandııada qaıta qaqtyǵys týa qalsa, IRA-nyń qaıta toptasýy ábden múmkin. Bul – birinshiden.

Ekinshiden, shekara daýy munymen aıaqtalmaq emes. Irlandııa men Soltústik Irlandııa túıisken jerde kóptegen aýyl bar. Mysaly, dál shekarada orna­lasqan eldi mekenniń brıtanııalyq jaǵy Belký, al ırlandııalyq jaǵy Bleklaıon aýyly dep atalady. Eki ortany Belký ózeni bólip jatyr. Aýyldyń turǵyndary da kóp emes. Belkýde bes júzge jýyq, Bleklaıonda úsh júzge jýyq adam bar. Eki memleketke tıesili ekenine qaramastan, halyqtyń «aýyly aralas, qoıy qoralas». Eldi mekendegi jalǵyz et dúkeni ırlandııalyq tarapta ornalasqan. Al shashtaraz, sharýashylyq dúkeni Ulybrıtanııa aýmaǵynda tur. Tumandy Albıonda mundaı eldi mekender jetip-artylady. Iаǵnı, Ulybrıtanııa qart qurlyqtyń esigin japqannan keıin, mundaı aýyldardaǵy jaǵdaı qalaı bolmaq? Áli kúnge deıin bul másele sheshimin tapqan joq.

Kelesi túıtkil – Irlandııa men Sol­tús­tik Irlandııaǵa keletin taýarlardy kedendik rásimdeý. Eýropalyq odaq­tyń basqa elderinen ákelingen taýar­larǵa Ulybrıtanııanyń baj salyǵy saly­na ma? Álde, Dúnıejúzilik saýda uıy­mynyń bekitken erejeleri qoldanyla ma? Bul da áli basy ashyq turǵan másele.

Byltyr Ulybrıtanııanyń syrtqy ister mınıstrligi «tranzıttik merzim» aıaqtalǵannan keıin Eýropalyq eko­nomıkalyq aımaq pen Shveısarııa azamattaryna Tumandy Albıonda qalýy úshin arnaıy baǵdarlama ashyp, jarty jylǵa mursat berýge kelisken.

Syrtqy ister mınıstrligi ázirlegen qujatta qart qurlyqtyń ekonomıkalyq belsendi turǵyndary Ulybrıtanııada burynǵydaı jumysyn jalǵastyra bermek. Bastysy, 2021 jylǵy 30 maýsymǵa deıin baǵdarlamaǵa ótinish berýi tıis. Biraq bul qujattyń shıki tusy kóp bolyp tur. Máselen, osy zań jobasyna sáıkes, stýdentter, zeınetkerler jáne koronavırýs pandemııasyna baılanys­ty jumysynan aıyrylǵandardyń Anglııada qalýy qıyndaı túspek. Ulybrıtanııada zańdy turýy úshin olar bıylǵy 31 jeltoqsanǵa deıin arnaıy saqtandyrýdan ótýi kerek.

Bul kóptegen túıtkildiń bir parasy ǵana. Borıs myrza bastaǵan aǵylshyn atqaminerleri jańa jylǵa deıin qarap otyrmaýy tıis. Osy ýaqyt aralyǵynda kóptegen kelisimdi birjaqty sheship alýy qajet. Máselen, Irlandııa shekarasy, Eýropalyq odaqqa kiretin elder azamattarynyń quqyǵy, tólemaqynyń naqty somasy áli de tolyq sheshilgen joq.

EO azamattarynyń quqyǵy da áli talqylaýdy qajet etedi. Odaq quramyna kiretin memleketterdiń turǵyndary uıymǵa múshe elderdiń aýmaǵynda erkin júrip-turýǵa, kóship-qonýǵa, jumys isteýge quqyly. 2021 jyldan keıin Tumandy Albıondaǵy eýropalyqtar men qart qurlyqtaǵy aǵylshyndardyń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Burynǵydaı emin-erkin júre bere me, álde arnaıy vıza ázirletýi kerek pe? EO quramyndaǵy bir elde jumys istep, basqa memlekette zeınetke shyqqandar zeınetaqyny qalaı alady?

Munyń bári jan-jaqty talqylaýdy qajet etedi. Alda-jalda 31 jeltoq­sanǵa deıin bul máselelerdiń bári she­shilmese, Ulybrıtanııadaǵy jaǵ­daı qıyndaıdy. London School of Economics ýnıversıteti ǵalymdarynyń esepteýinshe, Anglııa EO-dan kelisimsiz shyqsa, onyń saldary koronavırýs pandemııasynan da aýyr bolmaq.

Onyń sebebi mynada. Qazir Eýro­palyq odaq pen Ulybrıtanııa ortaq naryq arqyly jumys isteıdi. Iаǵnı, eki taraptyń taýarlaryna salyq salynbaıdy. Kedendik talaptar da ortaq. Eger Daýnıng strıt mejeli merzimde Brıýssel sheneýnikterimen kelispese, qart qurlyqtan Ulybrıtanııaǵa keletin taýarlarǵa nemese keri baǵyttaǵy ónim­der men qyzmetterge Dúnıejúzilik saýda uıymynyń erejeleri qoldanylady.

О́z kezeginde, munyń bári taýardyń qymbattaýyna ákelmek. Iаǵnı, Uly­brı­tanııa ónimderiniń baǵasy ósip, Eýro­palyq odaq elderinde básekege qabiletti bolýy qıyndaı túsedi. Mysaly, aǵylshyndar tutynatyn taýardyń 30 paıyzy Eýropalyq odaq elderinen ákelinedi. «Breksıt» kelisimsiz aıaqtal­sa, atalǵan taýarlardyń baǵasy óspek. Aǵylshyn banki basshysy Mark Ker­neıdiń boljaýynsha, azyq-túlik baǵasy 10 paıyzǵa qymbattaıdy.

Sonymen qatar Ulybrıtanııa men Eýropalyq odaq elderi azamattarynyń ózara qatynasy qıyndaı túsedi. Keden beketterinde pasport tekserý ýaqyt alyp, bank kartalaryn, mobıldi jelini qoldaný barysy ózgeriske ushyraıdy. Páter qunynyń qymbattaýy, kedendik ótkizý beketterindegi kezekterdiń ul­ǵaıýy sekildi máseleler týyndamaq.

Qoryta aıtqanda, koronavı­rýs pan­demııasy saldarynan Uly­brı­tanııa­nyń Eýropalyq odaqpen «qosh­tasýy» qıyndaı tústi. Buǵan deıin Irlan­dııa­daǵy shekara, kedendik odaq se­kildi máselelermen basy qatqan pre­mer-mınıstr Borıs Djonson endi jahandyq indettiń keri áserin de, «Breksıttiń» kemshiligin de boldyr­maýǵa tyrysýy tıis.