Adam – Qudaı jasaǵan shedevr desedi. «Sonda jazýshyǵa ne qaldy?» degen suraq týady. Sıýjettiń bári o basta jasalyp qoıǵan bolsa, jazýshyǵa ne qaldy? Jazýshyǵa qalǵany bir-aq nárse: ortaq sıýjetten aýytqyp, keıipker boıynda rýhanı silkinis týdyrý! Jazýshy ol mıssııasyn oryndap boldy da, eki alaqanyn bir ysqylap alyp, endi bıliktiń usharbasy týraly jańa bir shyǵarmasyn jazýǵa kiristi.
Bárimizdiń de bir-bir «Esbaı tigimiz» bar, «Esbaı tigine» shyqqan da bar, shyqpaǵan da bar. Jumabaı Shashtaıulynyń «Esbaı tigi» atty áńgimesin oqyǵanda osy oı mıyńdy eriksiz úıekteıdi. Túısigińe túınekteı túıilgen áldene ishińdi qylpyldatyp ta qoıady. Jazýshy árkim-árkimniń basynda bolatyn ómir atty sıýjettiń bir kezeńinen, týra qaraýǵa júziń taısaqtaıtyn osyndaı bir obrazdy kórinis týyndatypty.
Zamandasymyzdyń osy áńgimesin uly jazýshylarymyzdyń hantalapaıyna salyp kep jiberýge de bolady. Áýezovtiń alǵashqy áńgimelerindeı el sýretteriniń jalǵasy, bálkim sońy da shyǵar. Oralhan Bókeıdiń romantıkasynyń qatal realızmge aınala bastaǵan túri de bolar. Muhtar Maǵaýınniń shyǵarmalaryndaǵydaı shymyr namys ta shymyr-shymyr qan júgirtip turǵandaı kóriner.
Bul áńgimedegi psıhologııalyq ıirimderdi taldaý úshin qoltańbadan adamnyń minez-qulqyn biletin grafologtar sııaqty jumys isteýge týra keledi. О́ıtkeni avtordyń munyń aldynda bıik minberden qandaı synǵa ushyraǵanyn oılamaıyn deseń de oılaısyń. «Qyzyl qar» atty hıkaıasynda ómirdiń kóleńkeli jaqtaryn jazǵany úshin respýblıkadaǵy birinshi basshynyń baıandamasyna ilikti.
Biraq odan keıin jaqsy ómirdi jazyp aqtalǵan joq. Qaıta adamdardyń basyndaǵy súreńsiz ómir, kóńilsiz kórinister bir shyǵarmasynan ekinshi shyǵarmasyna kóshe berdi. Bir ǵana tapqan amaly, ol sonyń bárin otbasylyq kıkiljińdermen jasyryp-jaýyp kórsetip otyrdy. Adamdardyń ishki qarsylyǵyn basqa bir nársemen búrkemeleýdiń jaqsy ádisin taýyp aldy.
«Qyzyl qardan» keıingi hıkaıatynyń keıipkerin Aspanqoramen alystyryp qoıdy. Ol shynymen Aspanqora ma, álde sımvoldyq beıne me? Aspanqorany ata-baba jeri, malǵa jaıly dep jaqsy kóredi. Tipti qınalsa sol Aspanqoranyń bir bıigine shyǵyp muńyn shaǵady.
Alaıda Aspanqora báribir oǵan ishin bermedi. Syrtqy sulýlyǵymen arbasa, ishki qasiretimen azap shektirdi. El «Etekke kósh» dedi, ol kóshpedi. Aspanqoranyń basyn mekendep, eteginen sý tasýmen ómiri ótti. Aqyrynda sol Aspanqoranyń eteginen basyna azaptanyp túıemen aýyzsý tasyp júrip qazaǵa ushyrady. Bul shyǵarmany osylaı da taldaýǵa bolady.
Odan keıingi «Esbaı tigi» de osy izben taldap shyǵýǵa suranyp tur. Munda da keıipker qartaıǵan shaǵynda qatyn-balanyń qaq-soǵyna ushyraıdy. Soǵan ashýlanyp úıden túzge bezgende odan da asqan qorlyqtyń ústinen túsedi. Árıne, namysy bolmasa qorlyq emes, namysy bolǵan soń qorlyq. Osyny shetinen avtormen birge baıandap kóreıik.
Mysaly: «Kókpardy ortaǵa alǵan analar tipti jaıbaraqat. Aldaryn orap kelip tosyp turǵan Esbaıdy kisi dep eler emes. Jaıshylyqtaǵydaı áńgime bazaryn quryp, qarq-qarq kúle me, Esbaı qansha qulaǵyn túrip tyńdaǵanymen sózderin túsine almaı dal boldy. Kózi jóndi kórmeı, qulaǵy shala estip qalǵaly osyndaı máńgirgen keıpin jurt músirkeıtin sııaqty seziletin. Mynalar da súıtpese qaıtsin» degende, biraz oqyrman ózin sol keıipkerdiń ornynda kóredi.
Sebebi bizdiń ómirimizde keshegi Keńes zamanynan beri namysqa tıetin nárseler az bolǵan joq. Ekinshi sortty halyq, ekinshi sortty ult, ekinshi sortty adam degen psıhologııa kúshtep tańyldy. Osy kompleks boıyn qursaǵan keıipkerdiń ashynýy emes, ashylýynyń ózi narazylyq bolyp tanylady. Shyndyǵynda onda bireýdi muqatsam degen emes, ózin dáleldesem degen oı ǵana bar.
Sodan keıingi: «Shot mańdaıynyń ájim qatparlary jıyryla túsip, usqyny qashqan nobaıymen analardyń kózine qorash kórinip turǵanyn bildi. Qapelimde mynalardyń Qaınazardaǵy sheshen jigitter ekenin baıqady. «Bir qora qazaq jigitterinen jyrylyp shyqqan bulardyń esiretin jóni de bar» degen joldardan da ózgeniń emes, óz ishin qazǵan adamnyń bolmysyn kóresiz.
Soǵan jalǵasqan: «Kenet Esbaıǵa bir ór, bir yldı, oıqy-shoıqy jerdiń kıesi bardaı kórindi. «Ýa, Qarasaı! Arýaq! Saqalymnyń aǵynda, ólerimniń shaǵynda bir iske barǵaly turmyn. Jebeı gór!» dedi. Kózinen ytyp-ytyp shyqqan jasyn elemesten, jańaǵylardyń sońynan quıyndatyp shapty» degen joldardaǵy arýaq pen jer ony qoltyǵynan demeıtin biri mıftik, biri mıstıkalyq kúshter sekildi elesteıdi.
Joǵarydaǵydaı synnan keıin osy joldardy jazý úshin avtordyń ózine de qandaı rýh kerek bolǵanyn ishimiz sezedi. Ádebıet teorııasyndaǵy avtor keıipker áreketine aralaspasyn degen sóz shepti berip qoısyn degen sóz emes. Eger avtor namystyń adamy bolmasa, el ishindegi namyssyzdyqty bulaısha sýrettemes edi. Aldarynda turǵan adamdy kisi eken dep elemeýdiń qandaı qorlyq ekenin kórsetýdiń astarynan da biraz nárse uǵýǵa bolady. Jaıshylyqta «bir qora adam» dep qoldanyla beretin sóz tirkesiniń, «bir qora qazaq jigiti» dep jańa mánde qoldanylýy da jaıdan-jaı emes.
Emosııasy kúshti osy tirkestiń astarynda «bulardyń namysy qaıda ketken» degen kúıinish jatyr. Kókpar da bolsa solardyń báriniń namysy kózi kórýden, qulaǵy estýden qala bastaǵan shalǵa tirelip turǵanyna ne dersiz. Baqsańyz bul azat joldaǵy epızod tutasymen shendestirýge qurylǵan eken de, sonysymen emosııalyq áseri kúsheıe túsip otyr eken.
«Seni tulpardyń basy dep kim aıtar, meni Tolybaı synshynyń balasy dep kim aıtar» degen de sóz bar edi. Usqyny qashqan nobaıymen analardyń kózine qorash kórinip turǵan qarttyń beınesi de shendestirýdiń klassıkalyq úlgisine jatsa kerek. Budan keıingi árqaısy jeke-jeke azat jolǵa ıe bolatyndaı ekpindi tirkesterden de qalam qýaty aıqyn bilinedi.
Oqıǵany qyzyqty etip áńgimeleıdi, bolyp jatqan jaıttardy jup-jumyr qylyp sýretteıdi, oıdy irketin basy artyq sózderge barmaıdy. Kókpardy alyp ta tartady, shalyp ta tartady, biraq Jumabaı Shashtaıuly jazǵandaı ádis-aılasyn taýyp ta tartqandy birinshi ret oqydyq. Oqyrmandy yntyqtyrmaı, odan da bir keń úzindi berip qoıǵannyń artyǵy joq shyǵar.
«Úzeńgilikten joǵary qyltıyp shyqqan serkeshtiń aldyńǵy sıraǵyna qoly ilikti. Ary-beri julqyp kórdi, qozǵalmady. Myna jazǵan óziniń taqymynyń myqtylyǵyna senedi eken dep túıdi. Qalǵan ekeýi bul shaldyń ne qaýqary bar eken kórelik degendeı jikterin kádimgideı ajyratyp, ańysyn baǵyp qana tur. Esbaı tartysatyn jaǵdaıǵa endi kelgenin sezdi. О́zin ortaǵa alyp, saıqymazaq etip ketýi yqtımal. Dámesi aldyńǵy jaqta ǵana degen syńaı tanytyp, biraz julqylasyp baqty. Bir-birine taqasa bergende, taqymǵa salbyrata basylǵan serkeshtiń jonynan teýip ótip, eńkeıip baryp artqy sıraqty ilip aldy. Bul qımyldy kútpegen jigit kókpardyń taqymynan sýsyp shyǵyp ketkenin sezbedi».
Jumabaı Shashtaıulynyń ómirdi bilýmen birge, fantazııasy da kúshti jazýshy ekenin osy úzindiden de ańǵarar edińiz. Men osy jerin oqyp bergende kókparmen kózin ashqan bir qoıshy: «Oı, pále!.. Ah, pále!.. Oh, pále!..» dep dóńgelegen de qalǵan. Quddy kókpardy óz taqymynan tartyp áketkendeı kúrekteı alaqanymen tizesin salyp-salyp ta jibergen. Tastaı qatqan taqymdaǵy serkeshti jonynan teýip ótip, bosaı bergende eńkeıip baryp ilip alǵan tusyn ózim de qaıtalap-qaıtalap oqyǵam. Onda da eseni basqadan emes, qaımanadan qaıyrǵanyn kóńilimniń bir túkpirine túıip te qoıǵanmyn.
«Qyzyl qarda» kompartııa tarapynan bir synalsa, «Esbaı tiginde» qazaq pen sheshendi bir serkeshke talastyryp qoıǵany úshin eki synalmasyna eshkim de kepildik bere almasy haq-tuǵyn. Biraq búkil ómirdiń kóleńkeli jaǵyn keńirek jazyp, bir ǵana tusyn appaq qyp qoısa, Jumabaı Jumabaı bolmas edi. Qazaq ádebıetinde qatal realızmdi shegine jetkize jazǵan bir jazýshy bolsa, ol da osy Jumabaı Shashtaıuly der edik. Jumabaı Shashtaıulynda pessımıstik saryn optımıstik kóńil kúıge bergisiz sarynda aıaýly da áserli sezimde oqylatynyn osy tusta bir eske salyp qoıǵannyń esh artyǵy joq shyǵar.
«Qol sozym jerde qaýmalasa qalǵan jańaǵylar munyń adymyn uzartpaı, aldyn oraýǵa tyrysyp júr. Kenet tula boıyn maqtanysh tárizdi bir nárse kernep, delebesi qozyp, qıqýlaı bastady. Qaraýyl shoqynyń qııa jalynan eńistegen boıy baǵanaǵy ózi shyqqan pyshaqtyń qyryndaı tikke quldılap sorǵalady. At ekpinin tejeı almaı aragidik quıryǵymen shómıe shóge jazdaǵany bolmasa, ázirge baǵdarynan jańylmaı kidirissiz batyl syrǵydy. Osy kezde shyń basynda úıirilip qalǵan úsheý janynan bezgen myna shaldyń sumdyq áreketinen shoshyna úıirilip tańyrqap tursa, saıdyń etegindegi qara tobyr qııa shyńnan domalaǵan tastyń qaı tusqa baryp toqtaıtynyn kútkendeı úrpıisip qaldy».
Osyndaǵy «Qııa shyńnan domalaǵan tastyń qaı tusqa baryp toqtaıtyny» ádemi keltirilipti. Tutas sóılemnen turatyn metafora oıyńa qorǵasyndaı quıyla qalady. Domalaǵan tas dep bárin ishine jıǵan jumyryqtaı shaldy aıtyp otyr. Jumabaı Shashtaıuly Qasym Amanjolovtyń óleńderin jatqa biledi deýshi edi. Metaforanyń kúshtiliginen myna sóılem qara sózben jazylǵan óleńge aınalyp tur.
Tutas sóılemnen turatyn metafora qazaq aqyn-jazýshylarynyń báriniń ustazy Abaıda jıi kezdesýshi edi. «Men jaraly jolbarys em, Sen kıiktiń laǵy eń». «Qııa shyńnan domalaǵan tasqa aınaldym» degendeı muńly. Árkim-árkim Abaıǵa adal shákirt bola almaı júrgen ádebıette jylt etken sóılem kórseń balasha qýanasyń. Jazýshy jańaǵy qııa shyńnan domalaǵan tasty tómendegi úrpıisken qara tobyrdyń sanasyna solq etkizip tastap jibergendeı kúı keshtiredi.
Odan ári at mertigip, adam aman qalǵan áńgimeniń qalaı aıaqtalǵany mańyzdy emes jáne odan keıingi epızod áńgimeni aıaqtaýǵa ǵana qyzmet etip tur. Biraq negizgi mıssııa oryndalyp qoıǵanmen, attyń qalaı mertigip, shaldyń qalaı qulaǵany kóz aldyńnan kınosýretteı tizilip ótkende de sheriń bir tarqap, bir tarqamaı turǵandaı áserlenesiń.
Ádette poezııany matematıkaǵa telip jatady. Jol, shýmaq, býyn asqan sheberlikpen túziledi. Árıne, bul syrt kórinisi ǵana. Al ishine úńilseńiz poezııada oı da, sezim de matematıkalyq erejege baǵynatynyn baıqaısyz. Olaı bolsa, prozany geometrııaǵa telýdiń esh ábestigi joq shyǵar. Negizinde prozashylar oıshyl adamdar bolyp keledi. Al oıshyl adamdy tiginen, kóldeneńinen, tereńinen oılaıtyn tulǵa dep bólýge bolady. Keıbir jazýshylardyń tek bıiktik týraly jazatyny, al keıbiriniń eki sóziniń biri keńdik bolyp keletini, taǵy bireýleriniń únemi áldeneniń túp-tamyryn izdeı beretini sodan da bolýy kerek.
Ádebıetimizde bıiktikti Oralhan Bókeıdeı qara sózben jyrlaǵan eshkim joq. Bir ǵana «Muztaýdyń» ózi nege turady. Muny aıtyp otyrǵanymyz, sol Oralhan Bókeıdiń «Saıtan kópiri» men Jumabaı Shashtaıulynyń «Aspanqorasynyń» aty uqsas, biraq zaty basqa. Uqsastyq: «Aspanqora osy óńirdiń qaraýyl shyńy bolmaǵanmen, anaý andyzdaǵan Kóktóbemen terezesin teńestire, ıyq tirestirip tur. «Taý ekesh taý da bir-birimen baq-kúndes emes pe osy?» degen oı janyna birtúrli tynshý bermedi. Baıaǵyda osy Aspanqorany Tobyqbaı bı nege jaqsy kórdi eken? Onyń da dúnıeden baz keshken kúnderi bolǵan shyǵar? Ondaıda ol da osy shoqyǵa shyǵyp, arly-berli jalǵandy boljaǵan bolar?» degen sııaqty joldarmen ǵana shekteledi. Al basqasynyń bárinde qalamdas ini kóp eliktep-solyqtaýǵa barmaıdy. Qaıta keıipkerlerin barynsha taǵdyrly adam etip kórsetkisi keledi.
Mysaly, Jumabaı Shashtaıulynyń «Aspanqoradaǵy» bir taýǵa myń ret túsip-shyǵatyn keıipkeri neni izdep júr? Ár túsip-shyqqan saıyn oıyna birdeńe túsedi, ár túsip-shyqqan saıyn sonyń jaýabyn tappaı azaptanady. «Aspanqoranyń basyna bir shyqqan adam qaıtyp túskisi kelmeıdi degen ras-aý, batyrekesi. Kózimdi ashyp, kóńilime toqyǵaly seni osy shoqynyń basynan kórip kelemin. Bir ýaq myna baýyrǵa qonys aýdarsań qaıtedi?» degenge de qaramaıdy.
Ol da shirkin Aspanqoranyń basynan túskisi kelmeıdi. Bul ómirdiń shyndyǵy ma, qoǵamnyń shyndyǵy ma, ol basqa áńgime. Basqany qoıyp, qoınyndaǵy jary Hanymkúl de: «Bizdiń Atan Aspanqora men ıt ólgen jerdegi bastaýdan basqa esh nárse bilmeıdi» dep áldeneni betine basady.
Aqyry sol taýdyń basynda kishigirim bir bastyq adal tósegin bylǵap, áıelimen de ajyrasyp tynady.
Osydan sońǵy jerde Jumabaı Shashtaıulynyń naǵyz sýretker ekenin kórsetetin keremet eki epızod bar. Ol eki epızod sizge bıikti de umyttyrady, kúıikti de umyttyrady. Keıipkerdi de, oqyrmandy da naǵyz qaıǵy-qýanyshpen betpe-bet qaldyrady. Myna dúnıede Aspanqora degen taý bary da, ony baǵyndyram dep áýre bolý da beker ekeni bir qýanysh, bir qaıǵymen qatar óriledi.
Ol oqıǵa, ıaǵnı birinshi sıýjettiń jalǵasy, ekinshi sıýjet, Atannyń Hanymkúlden keıin, Qalamqas esimdi ekinshi áıelin alýdan bastalady. Atannyń Aspanqoramen alysýy, Aspanqoraǵa muńyn shaǵýy, Aspanqoradan tıtyqtap sharshaýy taǵy qaıtalanady. Sondaı kúnderdiń birinde Qalamqas: «Shal-aý, biz qartaıǵanda jorǵa shyǵyppyz» dep alyp: «Sý ákelip qoıshy, búgin-erteń kir-qońyńdy jýyp bereıin» dep ústi-basyn qaǵyna qalady.
Búkil ómir osy eki aýyz sózdiń arasyna qalaı syıyp ketkenin oqyǵanda bar qarý-jaraǵyńdy sheship avtordyń aldyna qoıǵandaı kúı keshesiń. Sondaǵy birinshi epızod estigen jańalyǵyn únsiz boıyna sińirip, áıelin bas salyp qushaqtamaı da, alaqaılap bas kıimin aspanǵa laqtyrmaı da tynysh qalýymen bitedi. Ekinshi epızod ekiqabat áıeliniń tapsyrmasymen tómennen túıemen sý ákele jatqanda bolǵan qaıǵyly oqıǵanyń aıanyshty kórinisterimen bastalyp, bolashaq urpaǵyn ózi qaster tutatyn Aspantaýǵa amanattaýymen aıaqtalady.
Jazýshy Jumabaı Shashtaıulynyń ózi de kóp nárseni ishine saqtaǵan bir minezdi adam. Onyń negizgi keıipkerleri de kóbinshe bir minezdi bolyp keledi. Uly kitapta da adam bir minezdi bolýy kerek dep kórsetedi. Biraq ádebıettiń aıyrmashylyǵy sol, ondaǵy keıipkerdiń rýhanı kóterilis jasaýyna múmkindik bar. Jazýshynyń mıssııasy da sol desek, «Aspanqora» sol mıssııanyń údesinen shyqqan shyǵarma deýge tolyq negiz bar.
Munda «Aspanqora» degen jer aty erekshe mańyzǵa ıe bolyp tur. Ol kim kóringen kelip jaılaı salatyn, jaıǵasa qalatyn jer emes. Jerdiń tóresi ǵana emes, tóbesi de bolyp turǵan bıik jer. «Aspan men jerdiń arasy» dep mıfke aınaldyryp jiberýge de bolady. Bir qoly sholaq, biraq sonshalyqty ólermen Atan sol Aspanqoranyń eteginde áli aıqaılap turǵan sekildi. Sol aıqaı bıliktiń ushar basyn áli de jańǵyrtyp turǵany jazýshynyń kelesi «Aıaz bı» atty romanynda jaqsy kórsetilgen. Ony da táýelsiz kózqarastarymyzben jańasha taldaý aldaǵy kúnderdiń enshisinde dep bildik.
Júsipbek QORǴASBEK,
«Egemen Qazaqstan»