«Egemen Qazaqstan» basylymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaýdy jalǵastyrady.
Búgingi nómirde oqyrmandar nazaryna eki maqala usynyp otyrmyz. Prınston ýnıversıtetiniń bıotehnıka professory Pıter Sınger óziniń maqalasynda Jer-jahandy ábigerge salǵan koronavırýs pandemııasymen kúresý úshin lokdaýn engizý qajet pe, joq pa degen máselege nazar aýdarady. Avtordyń aıtýynsha, lokdaýnnyń áserinen indetti birshama aýyzdyqtaýǵa múmkindik týdy. Alaıda tabysy tómen otbasylar birqatar qıyndyqqa tap keldi. Pıter Sınger pandemııamen kúresti áli de jetildire túsý qajettigine toqtalady.
Halyqaralyq qatynastar jónindegi Eýropalyq keńestiń dırektory Mark Leonard halyqaralyq saıasat týraly oı qozǵaıdy. Avtordyń paıymdaýynsha, qazirgi tańda Eýropalyq odaq úlken tańdaýdyń aldynda tur. Bir jaǵynan, Transatlanttyq kelisimdi saqtap qalý maqsatynda AQSh bıliginiń yǵyna jyǵylýdy nemese óńirlik qaýipsizdikti saqtaý úshin óz múddesine beriktik tanytýdy tańdaýy tıis. M.Leonard qazirgi tańda álem eýrosentrıstik kózqarastan bas tartqanyn aıtady. Osy oraıda, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eýrosentrıstik kózqarasty synaǵany, onyń qazirgi zamanǵy qajettilikterge jaýap bermeıtinin aıtqany eske túsedi. Muny maqala avtory da moıyndaıdy.
BERLIN. COVID-19 indeti álemniń alpaýyt elderin kelemejdegendeı boldy. AQSh prezıdenti «Amerıkanyń ulylyǵyn qaıtaramyn» dep ýáde etse de, onyń ákimshiligi pandemııamen kúres kezinde ulylyqqa tán eshteńe isteı alǵan joq. Qytaı prezıdenti Sı Szınpın «qytaılyq arman» týraly jıi aıtady. Biraq onyń daǵdarysqa qarsy kúresý tásili avtorıtarlyq júıege ıek artqandyǵyn kórsetti. Al kópjaqtylyq týraly árdaıym sóz qozǵaıtyn eýropalyqtar indetpen kúreste jahandyq kóshbasshyǵa aınalýdyń ornyna shekarasyn jaýyp, memleketishilik sheshim izdeýge kiristi.
Negizinde, Eýropadaǵy ahýal sál ózgeshe, tereńirek úńilýdi qajet etedi. Ásirese «qyrǵıqabaq soǵystan» keıingi halyqaralyq tártip jónindegi, Eýropany temirqazyq retinde kórý josparynyń kúl-talqany shyqty. Búginde Eýropalyq odaqty fılosofııalyq jáne geografııalyq kúızelis kezip júr. Fılosofııalyq turǵyda qarasaq, eýropalyqtar qazirgi daǵdarysqa qarsy kúrestegi tıimdi tásil ereje emes, dóreki kúsh ekenimen betpe-bet kelip otyr. Keıingi úsh jylda eýropalyqtar ózderiniń negizgi eki saýda áriptesiniń jahandaný kóshbasshysynan bólinýdiń qozǵaýshy kúshine aınalǵanyn baqylady.
AQSh ta, Qytaı da kádýilgi qarýdy qoldanyp soǵysýdy qalamaıtyndyqtan, ekeýi de jahandyq jáne jergilikti ınstıtýttardy bir-birine aıdap salady. AQSh kezinde qoǵamnyń ıgiligi sanalyp kelgen qarjylyq júıe, bankaralyq aqsha aýdarymy, Dúnıejúzilik saýda uıymy, Halyqaralyq qarjy qory men ınternetke saıasatty aralastyrsa, Qytaı naryqqa manıpýlıasııa jasap, Batystyń basty salalaryn tunshyqtyrý maqsatynda memlekettik kómek pen strategııalyq ınvestısııany qoldanýǵa kirisip ketti.
Geografııalyq kúızelis mynada. Qazir jahandyq saıasat Eýropa emes, Azııanyń aınalasyna shoǵyrlanǵan. «Qyrǵıqabaq soǵys» kezinde jáne odan keıin Eýropanyń óńirlik tártibi men Batys bastaǵan jahandyq tártip bir-birin tolyqtyryp turǵandaı kórinetin. Sondaı-aq Transatlanttyq qoǵam men ortaq qundylyqtar jóninde naqty senim boldy. Eýropa AQSh pen Keńes ókimetiniń jarysynda alǵy shepte turdy. Eýropanyń mańyzy zor edi. Birinen keıin biri aýysqan AQSh-tyń prezıdentteri Eýropanyń máselelerine uqyptylyqpen qarady.
Biraq Qytaı men AQSh-tyń básekelestigi eýropalyq problemalardan nazardy basqaǵa aýdardy. Amerıkanyń Taıaý Shyǵystaǵy, Shyǵys Eýropadaǵy jáne Balqan túbegindegi shıelenisterge enjar aralasýy bos qalǵan oryndy toltyrýǵa Túrkııa men Reseıdiń umtylýyna ákelip soqty. Eýropalyqtar 1990 jyldary basqa da álemdik kúshter Eýropadaǵy óńirlik qaýipsizdik tártibin qamtamasyz etýge kómektesip, NATO men EO negizgi tirekke aınalady dep paıymdady. Áıtse de, ásirese keıingi on jylda, kúshti bir jerge shoǵyrlandyrý jónindegi eýropalyqtardyń armany onyń jan-jaqqa taralyp ketýine qarsy kele alǵan joq.
Osy qos daǵdarys, erejeden kúshke kóshý jáne Eýropadan Azııaǵa basymdyq berýdegi jedel ózgeris Eýropanyń tártip jónindegi túsinigin de shaıqap ketti. Budan bylaı eýropalyqtardyń óńirlik jáne jahandyq kelisimderi ózara bir-birin tolyqtyra almaıdy. Kerisinshe, Batystyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýi tıis eýropalyq quqyqtyq tártip qanatyn jaıýdyń ornyna, osy eki másele bir-birine qarsy keldi.
Sondyqtan eýropalyqtar úshin «bylaı tartsa arba synyp, bylaı tartsa ógiz ólip tur». Bir jaǵynan, olar jahandyq qaýipsizdik tártibin saqtap qalý úshin áli de AQSh-tyń kómegine muqtaj. Sonymen qatar osy kelisimdi saqtap qalý úshin eýropalyqtar óńirlik qorǵanysqa ózderi jaýapty ekenin sezinip, Qytaımen báseke barysynda AQSh-tyń qyzý qoldaýyn qajet etedi. Qysqa merzimde Qytaı Transatlanttyq áriptestikti saqtap qalýda basty ról oınaýy múmkin. О́ıtkeni amerıkalyqtardyń da, eýropalyqtardyń da atalǵan eldegi bılik basqaratyn ekonomıkalyq model men adam quqyǵy taptalýyna qatysty kózqarasy óte uqsas.
Ekinshi jaǵynan, Qytaı men AQSh-tyń básekelestigi Eýropanyń óńirlik tártibine qysym túsiredi. AQSh tarapynyń geosaıasattyń sahnasyna jıi shyqpaýy Eýropaǵa úlken qaýip tóndiredi. Tramp basshylyq jasaıtyn qazirgi Amerıka syrtqy saıasat máselesinde, tipti Irak sekildi eýropalyq sarbazdar boryshyn ótep júrgen memleketter jóninde de burynǵydaı Eýropa elderimen keńespeıdi. О́kinishtisi, AQSh eýrosentrıstik álemdi negizge alyp qurylǵan kóptegen ınstıtýttar men erejelerdi Qytaımen básekelesýdegi basty kedergi kóredi.
Máselen, Tramp ákimshiligi AQSh-tyń qarýlanýyna kedergi jasaıdy degen jeleýmen kópten beri kele jatqan qarý-jaraqty baqylaý jónindegi kópjaqty kelisimdi buzyp, Qytaıdyń qalaǵanyn jasaýyna múmkindik berip otyr. Aldaǵy aılarda Eýropa basshylary osyndaı kelisimderdi saqtap qalý men AQSh-pen aradaǵy qaýipsizdik (qarýlanýdy baqylaý), ekonomıka (saýda erejeleri), tehnologııa (5G, shalaótkizgish) jáne klımat kelissózderi sekildi qarym-qatynasty buzbaýdyń bireýin tańdaýyna týra kelýi múmkin.
AQSh-ta 3 qarashada ótetin prezıdenttik saılaý Transatlanttyq qatynasta úlken mańyzǵa ıe. Tramptyń jeńisi Eýropany óz máselesimen jalǵyz qaldyrady. Degenmen Tramp Djo Baıdenge jeńilip, Transatlanttyq baılanys qalpyna kelgen kúnniń ózinde, jańa ákimshiliktiń jumysqa kirisýi AQSh-tyń uzaqmerzimdi basymdyqtaryn ózgertip, Amerıka qoǵamynyń ulttyq egemendik jónindegi kózqarasyn jeńildetýi neǵaıbyl.
Byltyr Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron NATO-nyń «mıy ólgeni» týraly daýly pikirin aıtqanda, eýropalyq kóptegen basshylar tis jara qoımaıtyn qorqynyshty – birpolıarly, eýrosentrıstik, erejege baǵynǵan tártiptiń Qytaı, Reseı, Túrkııa jáne Tramptyń Amerıkasy atanǵan tórtjaqty haosqa aýysqanyn bildirgen-tuǵyn. Mundaı ahýalǵa beıimdelý úshin Eýropanyń basshylary geosaıasaty turaqty odaqtas pen ınstıtýttar basymdyq etetin meken týraly pikirin ózgertýi tıis. Eýropalyq odaq qundylyqtary men múddelerin qorǵap qalý úshin olar óńirlik qaýipsizdikti qorǵaý maqsatynda dıplomatııalyq jaýapkershilikke kóbirek den qoıyp, Reseımen, Túrkııamen aradaǵy kelissózderge abaı bolýy kerek.
Jańa strategııany qabyldaý barysynda Eýropalyq odaq áskerı josparlaýdy esten shyǵarmaýy tıis. Tipti syrtqy saıasattaǵy kúsh negizinen saýda, tehnologııa jáne tártipti qoldanýǵa basymdyq berilse de. Máselen, Germanııanyń qorǵanysqa bóletin qarajatyn ishki jalpy ónimniń 2 paıyzynan arttyrýdyń ornyna, Eýropalyq odaq nemisterden ekonomıkanyń qalǵan 98 paıyzyn saýda men basqa salalardaǵy eýropalyq múddeni saqtaýǵa arnaýyn suraǵany jón.
Mark LEONARD,
Halyqaralyq qatynastar jónindegi eýropalyq keńestiń dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org