«Úshinshi sektor» úlesi (Úkimettik emes uıymdarǵa úmit artýǵa bola ma?)

Árıne árkim buqaraǵa ár qalaı qyzmet kórsetedi. Bireýler mem­lekettik qyzmette, endi biri tur­ǵyn­dardyń qaýipsizdigin qorǵar quqyq qorǵaý salasynyń jumysyn jandandyrýǵa bet burǵan. Al úkimettik emes uıymdar she? Máse­len, Arman Haırýllın jetek­shilik etetin «Atameken Eko» qoǵamdyq qory qorshaǵan ortanyń tazalyǵyna úles qosýdy maqsat tutypty. «Volonter jyly» jarııalanýyna oraı Atyraý oblysyndaǵy qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi resmı ambassadory bolyp tanyldy. О́ıtkeni onyń qoǵamdyq jumysy tabıǵatqa janashyrlyq tanytýmen tyǵyz baılanysty bolyp otyr. Sonyń dálelindeı, 2017 jyly Atyraý qalasynda 10 000 kóshetti tegin taratý aksııasyn uıymdastyrdy. Qaladaǵy mektepter aýlasyna kóshet egý aksııasyna da uıytqy boldy.

Sondaı-aq sol jyly Atyraýda topınambýr dep atalatyn ósimdikti egýdi qolǵa aldy. Bastapqyda Saraı­­shyq aýylyndaǵy 1 gektar jerge «IýJNIIJIR» JShS Aty­­raý fılıalynyń ǵylymı qyz­met­keri Tımýr Mýsınmen birge topınambýrdyń bes túrin ekti. Maqsat – Reseıden ákelingen topı­nambýrdyń qaı túri Atyraýdaı jar­tylaı shóleıtti aımaqqa tózim­diligin tekserý.

Qoǵam belsendisi Arman Haı­­­rýl­lınniń aıtýynsha, topı­nambýrdyń birneshe ereksheligi bar. Birinshiden, bul ósimdik qorsha­ǵan ortaǵa orman aǵashtarynan eki ese kóp ottegi bóledi. Máselen, bir gek­tar aýmaqtaǵy orman jylyna úsh-tórt tonna kómirqyshqyl gazyn jutady. Al topınambýr alty ton­­na kómirqyshqyl gazyn sińirip alady.

Ekinshiden, topınambýrda fotosıntez qarqyny ózge ósimdikter­den on ese joǵary ekeni daýsyz. Úshinshiden, topınambýr ósirilgen aýmaqta topyraqtyń qunarlylyǵy 70-90 paıyzǵa artatyny ǵylymı turǵyda dáleldenip otyr. Demek, bul ósimdikti ósirý arqyly aýyl sharýashylyǵy maqsatynda paıdalanylatyn jerlerdi qunarlandy­ryp alýǵa bolady.

– Topınambýr – qaldyqsyz ónim beretin biregeı ósimdik. Ony bir­neshe maqsatta qoldanýǵa ábden bolady, – deıdi qorshaǵan ortaǵa janashyrlyq tanytyp júr­gen Arman Haırýllın. – Topı­nam­býrdan ınýllın, odan frýktoza, glıýkoza, medısınadaǵy ártúrli bıologııalyq belsendi zattardy, sonymen birge, kondıterge qajetti qospanyń barlyq túrin alady. Ony spırt óndirisine de qoldana­dy. Eń bastysy, topınambýrdyń quramyndaǵy kalıı, magnıı qan qysymymen jáne júregi aýyra­tyndarǵa qoldanylyp júrgen preparattardy tolyq almastyrady. Sebebi bul ósimdiktegi tabıǵı magnıı men kalıı qosylystaryn ıshemııalyq aýrýlardy, stenokardııany emdeý barysynda qaýipsiz ári áserli preparat retinde qoldaný múmkindigi bar.

Qoǵam belsendisi topınam­býrdyń adam densaýlyǵy úshin paıdasy óte kóp dep esepteıdi. Sońǵy zertteýlerge súıensek, bul ósim­dik aǵzadaǵy holes­terın deń­geıin tómendetedi eken. As qory­tý júıesin rettep, ımmýnı­tet­ti kúsheıtedi. Qan qysymyn qalyp­qa keltiredi. Ásirese shajyrqaı bezi­niń aýrýyna shaldyqqan­darǵa bastap­qy kezeńde qoldaný usynylady. Ony dıetaǵa engizse, búırek aýrýyna shıpa bolary anyq. Topınambýrdan jasal­ǵan taǵamdar men dári-dármekterdiń aǵzadaǵy aýyr metaldardy shyǵarýǵa da tıgi­zer septigi mol. Tipti qant dıa­beti men onkologııalyq aýrýlardy emdeýge de taptyrmas preparat deýge ábden bolady.

Arman Haırýllın bastaǵan volonterler eki jyl buryn demeý­shilerdiń kómegimen san alýan paıdasy bar topınambýrdyń 13 000 kóshetin saıabaqqa ekti. Sondaı-aq ol Ádilet Jaqashovpen birge, kraýdfandıng jarııalap, 2 500 000 teńge jınady. Bul qarjyǵa gazanalızator apparatyn satyp aldy. Sóıtip Atyraý qalasynda atmosferalyq aýa sapasyn taldaý úshin balamaly monıtorıng júrgizip keledi.

– Tabıǵatty qorǵaý – ár adam­nyń mindeti. О́ıtkeni ózimiz tu­ryp jatqan óńirdiń aýasy taza bol­ǵanyna ne jetsin! Sol sebepten, barshany qorshaǵan ortany qorǵaýǵa úndep júremin, –deıdi «Atameken Eko» qoǵamdyq qorynyń dırektory Arman Haırýllın.        

Jaqynda oblys ákimi Mahambet Dosmuhambetovtiń qatysýymen «úshin­shi sektordyń» belsendileri bas qosqan jıynda birneshe usy­nysyn ortaǵa saldy.

– Birinshiden, Atyraýda aýa­nyń sapasyn baqylaıtyn arnaıy mo­nı­torıng júıesin qurý kerek. О́ıt­keni zaýyttardyń 90 pa­ıyzynyń mur­jalarynda fıltr júıesi joq. Ekin­shiden, sońǵy kezde Jaıyq ózeniniń deńgeıi úsh esege tómendedi. Osyǵan oraı ózen túbin tereńdetý, jaǵalaýdy las­taý­­shylardy anyqtaý, sý astyn brakonerlik aýlaýdan tazartý máselesi týyndaıdy. Úshin­shiden, qorshaǵan ortanyń taza­­lyǵy úshin kógaldandyrý ju­my­syn jedeldetý kerek. Mine osyn­daı túıindi máselelerdi sheshý úshin 10 jylǵa 300 mlrd teńge qajet. Sondyqtan atalǵan kezeń­ge arnaıy baǵdarlama jasaýdy usy­namyz, –deıdi ol.

Taǵy bir qoǵam belsendisi – Erlan Kúmisqalıev. Týmysynan aýyr dertke ushyraǵan balalardy emdeý úshin «Atyraý. Malenkaıa strana» qoǵamdyq birlestigin qur­dy. Onyń aıtýynsha, júıke jú­ıe­si zaqymdanǵan balalar em alyp, balabaqsha, mektepke baryp júr. Arnaıy emdeý kýrsynan 400-ge jýyq bala ótken.

– Erekshe balalarǵa arnalǵan áleý­mettik aýyl qurylysyn júr­gizýdi uıǵaryp, 2017 jyly 5 gektar jer aldyq. Munda dárigerdiń minde­tin jylqylar atqarady, – deıdi E.Kúmisqalıev.

Ras, mundaı is Atyraýda ǵana emes, tipti elimizde de buryn bol­maǵanyn eskersek, Erlan Kúmis­qalıevtiń bul qadamyn kópshilik qoldaǵanyn aıtqanymyz jón. О́ıt­keni bul óńirde de baýyr eti bala­lary jazylmastaı dertke ushy­­raǵan otbasylar kóp. Jal­py, dál osyndaı joba aldy­men Uly­­brıtanııada, sodan keıin Reseı­de ashylǵan eken. Al úshin­shisi – Aty­raýda. Joba erekshe bala­lar­dyń saý­lyǵyn jaqsartyp, olar­dyń ıntellek­týaldyq turǵyda damýyna keń aýqymdy múmkindik jasaýǵa baǵyttalyp otyr.

Qazir Atyraý oblysynda irgeli isterge uıytqy bolatyn «úshinshi sek­tordyń» úlesin quraǵan 667 úki­met­tik emes uıym tirkelipti. Alaı­da bel­sendi jumys istep júr­geni kóp emes. Resmı derekke júginsek, 120 úkimettik emes uıym ǵana óńirdiń qoǵamdyq-saıası ómirine aralasady. Desek te eki jylda jergilikti bıýdjetten áleýmettik jobalardy iske asyrýǵa grant retinde 206 mln 562 myń teńge bólinipti. Al bıyl mundaı maqsatqa baǵyttalǵan qarjy 734 mln 452 myń teńgeni qurap otyr.

– Qaýipti indettiń birinshi tol­qyny órshigen tusta úkimettik emes uıym­dardyń belsendiligi arta tústi. Olar birneshe baǵytta halyqqa kómek kór­setýge atsalysty. Ásirese «Biz de adambyz!», «Samǵa, júregim», «Atyraý-Raýan» qorlarynyń jetekshileri G.Qos­murzıeva, E.Aralova, Á.О́te­ǵalıev, «Qyzyl Jarty Aı» qoǵam­dyq birlestiginiń jetekshisi Á.Qul­janova sekildi belsendiler ortaq iske uıytqy bolyp, bilek sybana kiristi. Volonterler shtabymen birlesken úkimettik emes uıymdar 11 mln teńge qarjy jınap, 2800 otbasyna azyq-túlik, medısınalyq betperdeler men qorǵanysh qolǵap­tary men kıimderin, ózge de qural­dardy satyp alyp, tegin taratyp berdi, – deıdi oblys ákiminiń orynbasary Baqytgúl Hamenova.

Qalaı degende de «úshinshi sektor» atalatyn uıymdar búgingi qoǵamnyń bir bólshegi ekeni daýsyz. Tek olardyń isi semınar-trenıngter men konkýrstardy ótkizýmen shektelmeı, el úmit artatyndaı belsendiligi arta túskenin qalar edik. О́ıtkeni úkimettik emes uıymdar qolǵa alar bolsa, túıini tarqatylma­ǵan eldik máseleler áli de kóp. Demek «úshinshi sektor» músheleri «ashylmaǵan araldardy» baǵyndyrýǵa daıyn ba?

Atyraý oblysy