“KEDEN ODAǴYNAN KEDERGI KELMEIDI”

Gazetimizdiń bıylǵy 9 sáýir kúngi sanynda  “Keden odaǵynan kedergi kelmeıdi” degen taqyryppen Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanovamen suhbat jarııalanǵan bolatyn. Osy suhbatta mınıstr bildirgen pikirler kóptegen oqyrmandar oılaryna qozǵaý salǵan syńaıly. Oǵan redaksııamyzǵa kelip jatqan lebizder dálel. Tómende túrli kózqarastar bildirilgen osyndaı hattardyń birqataryn oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz. KÁSIPKERLIK KО́KJIEGI KEŃEIEDI Jańa jyldan bastap Qazaq­stan­nyń Reseımen jáne Belo­rýs­sııamen Keden odaǵyna kirýi elimizdiń ekonomıkalyq áleýetin arttyra túsetini áýel bastan-aq aıtylyp keledi. Bul sondaı-aq óz kezeginde elimizge jańa tehnolo­gııa­lardyń kelýine yqpal eteri sózsiz. Búkilálemdik saýda uıymyna kirýge baǵyt ustaǵan eldiń shekarasyn jaýyp alyp, tomaǵa tuıyq ómir súre almaıtyny da beseneden bel­gili. Desek te Keden odaǵynyń Ke­den kodeksi kúshine enetin ústi­mizdegi jylǵy 1 shildege deıin osy baǵyttaǵy ózekti máselelerdi yq­tııattap alǵannyń artyqtyǵy joq. Bul baǵytta Keden odaǵyna engen elder arasynda biraz sharýa­lar tyndyrylyp jatqany da ras. Qazaqstan da osy turǵyda jumys istep, birqatar máselelerdiń oń sheshilýine qol jetkizdi deý oryn­dy. Osy júıege kóshkende eń bas­tysy, bizdiń kásiporyndar men kásipkerler óndiretin ónimderdi ótkizýdiń múmkindigi molaıady. Munyń ózi kásipkerliktiń kók­jıe­gin keńeıtedi. Sonymen birge elimizde Reseı men Belorýssııanyń birlesken kásiporyndary ashylyp, jańa tehnologııalar engiziledi. Keden odaǵy aqjarylqap kún tý­ǵy­zady dep qol qýsyryp qarap otyrýǵa da bolmaıdy. О́nimderimiz ben taýarlarymyzdy básekege qabiletti, sapaly etip shyǵarý kún tártibine qoıylýy kerek. Sonda ǵana biz Qazaqstannyń 16 mln. adam­dyq rynogyn 170 mln. adam­dyq rynokqa ulǵaıta alamyz. Qa­zir­gi kelisimder osyǵan jetýge qyz­met etetin sharalardy qabyldaýǵa alǵyshart jasaýy tıis. Sol sebepti Ke­den odaǵynyń artyqshylyq­ta­ryn jete túsiný qajet. Bul baǵytta kóptegen kásipkerlerdiń kóńilinde Reseı men Belorýssııanyń bizge qaraǵanda sapaly da arzan ónimderi qazaqstandyq ónimderdi ishki rynoktan yǵystyryp shyǵarmas pa eken degen kúdiktiń bolyp kelgenin jasyrýdyń da reti joq. Osy kú­mándi oıdyń tumanyn “Egemen Qazaqstan” gazetiniń ústimizdegi jylǵy 9 sáýirdegi sanynda jaryq kórgen Saýytbek Abdrahmanovtyń Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanovamen júrgizgen suhbatyndaǵy pikirler seıiltip-aq tastady desem artyq aıtqandyq bolmas. Keden odaǵy, biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik, erkin saýda aımaǵy jáne ekonomıkalyq odaq sııaqty arajigi ajyramaıtyn dúnıejúzilik damý talaptarynyń táýelsizdikke eshqan­daı nuqsan keltirmeıtini, Búkil­álem­dik saýda uıymyna kirý qaǵı­da­larymen úndestigi taıǵa tańba basqandaı túsindirilgen eken. Suhbatta 400-den astam kedendik ımport salyǵyn qoldaný úshin 3-5 jyl ótpeli kezeńder belgilengeni, qandaı taýarlarǵa 0 paıyz ım­porttyq baj salyǵy qoldanyla­tyny da anyq aıtylǵan. Kásip­kerler emes qarapaıym halyqtyń ózine túsinikti de jatyq jetkizilgen Keden Odaǵy máseleleri týraly pikirlerdi oqyǵan adam onyń el ekonomıkasyn damytýǵa yqpal etetinine kámil senetini belgili. Asqar SADYQOV, “Atameken”odaǵy” QUEP Aqtóbe fılıalynyń dırektory. Aqtóbe. TEK JAQSYLYQ KÚTIP OTYRMYZ Aldymyzdaǵy 1 shildeden bas­tap Keden odaǵynyń Kedendik ko­deksi kúshine enetin bolady. Osy kúnnen bastap Reseı, Belorýssııa jáne Qazaqstan elderi arasynda ke­dendik resimdeý alynyp tasta­la­dy. Sodan keıin jaǵdaıdyń dál qa­laı bolaryn men naqty aıta al­maımyn. Biraq osy úsh eldiń Keden odaǵyna birigýinen bizdiń elge tek jaqsylyq bolady dep kútemin. Aldymen Keden­ odaǵynan elimiz­diń táýelsizdigine keler qaýip joq. Keden­ odaǵy ortaq qazan jasaý emes qoı. Bul elderdiń alys-beris jasaýda bir birine degen senimin kúsheıtý dep bilemin. Mınıstr Janar Aıtjanova Keden­ odaǵy arqyly Qazaqstan ry­nogy ulǵaıady dep durys aıtady. Syrttan keletin ónim túrleri kóbeıedi, bizdiń ónimder kedergisiz eksporttalatyn bolady. О́ndirgen ónimdi syrtqa shyǵarý úshin jeńil­dik­terdiń keletinine de senimdimin. Eń bastysy, Keden odaǵy qazaq­standyq kásipkerlerge serpin beredi, sapa úshin ár óndirýshi atsalysatyn bolady. Negizi tomaǵa tuıyqtyq ekonomı­kanyń damýyna kedergi bolmasa, jol ashpaıdy. Kásipkerler men ónim óndirýshiler erkin aralasady, bul ozyq tehnologııalar men tájirıbeniń kelýine múmkindik jasaıdy. Keden odaǵy ekonomıkadaǵy shynaıy básekelestikke túrtki bolady. Bizdiń kásiporyn óndirgen sút ónimderi Qazaqstannyń kópte­gen oblystaryna jiberiledi. Reseı de bizdiń ónimniń dámin biledi. Endi Keden odaǵy kúshine engende biz óndirgen sút pen sary maıǵa, irim­shik túrlerine suranys syrttan kó­beıe túsedi dep oılaımyn. Al ol ar­tyq tabys tabý, artyq jumys orny degen sóz. Azyq-túlik túrlerin óndiretin ká­siporyndardyń barlyǵy da aýyl­men, aýyl sharýashylyǵymen baılanysty. Sondyqtan onyń da­mýyna biz múddelimiz. Keden ashyl­ǵanda etke, júnge, dándi, maıly daqyldarǵa suranys artyp jatsa bul aýyl sharýashylyǵynyń da­mýy­na jol ashpaı ma? Aýylǵa ın­vestısııa mol tartylsa, jumys bo­la­dy, jumys bolǵan jerde aýyl­daǵylardyń da jaǵdaıy jaqsarady. Mysaly, mınıstr aıtqandaı, biz­diń elimizde veterınarlyq-sanı­tarlyq talaptardyń barlyǵy jolǵa qoıy­lyp, sapaly et óndirilse ir­gedegi Re­seı odan nege bas tartsyn? Elimizdiń keń baıtaq dalasynda qansha mal ósirsek te múmkindik ashylar edi. Evgenıı DRÝJININ, “DEP” JShS dırektory. Qshstanaı. BÁSEKELESTIKKE BEIIMDEIDI Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderi  arasynda qurylǵan Keden oda­ǵyna bastapqy  kezderi túrli kóz­qarastardyń, tipti túsinbeý­shi­liktiń de bolǵany ras  Sońǵy ýa­qytta pikirtalastar saıabyrsyp, jurtshylyq Keden odaǵynyń artyqshylyqtaryn túsingen syńaı­ly. Oǵan túrli basylym betterinde jarııalanǵan  saraptama, taldama materıaldardyń da áser etkenin jasyrmaımyz. Máselen, “Egemen Qazaqstan” gazetinde “Tolǵandyrar taqyryp” aıdarymen jaryq kór­gen “Keden odaǵynan kedergi kel­meıdi” atty suhbatta Keden odaǵy jaıly jan-jaqty áńgimelenip, artyqshylyqtary qolmen ustatqan­daı baıandalǵan. Árıne, 170 mıl­lıon adamdyq  rynok keńistigine shyǵý Qazaqstan úshin berilip otyrǵan zor múmkindik bolǵanymen, ekonomıkalyq básekelestikke tótep berý, halyqaralyq standarttarǵa saı ónimder shyǵarý ońaı emes. Bul oraıda Úkimet tarapynan ulttyq múddege esh nuqsan kelmeıtin sharalardyń jasalyp jatqany qýantady. Kez kelgen jańa istiń basy qatty bolǵanymen aıaǵy tátti keletini sekildi  odan kúterimiz kóp. Memlekettik turǵydan alǵanda, mán-mańyzy tipti aıryqsha. Osy  jóninde Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri óz áńgimesinde jan-jaqty  aıtyp bergen.  Endigi istiń túıini Keden odaǵy aıasynda qabyldanǵan sheshimderdiń naqty júzege asýyna kelip tireledi. Biz kásipkerlikpen kópten beri aınalysyp kelemiz. Ol san-salany qamtıdy. Sonyń bir túri kolbasa óndirýmen  shuǵyldanamyz. Onyń elýge jýyq túrin elimizdiń oblys­taryna jiberip júrmiz. Mundaı úl­ken suranymǵa ónim sapasyn art­tyrý arqyly ıe bolsaq, endigi maq­sat Reseıdiń shekaralas óńirlerine jetkizý bolyp otyr. Ol — óz qo­lymyzda. Bizde jaqsy jabdyq­tal­ǵan, veterınarlyq-sanıtarlyq nor­malarǵa saı keletin mal soıý sehtary bar. Demek, kórshi eldiń suranysyn  talaptaǵydaı qanaǵat­tan­dyrý, eksportqa laıyq et ónimderin jóneltý sonshalyqty qıyndyq týdyrmaıdy degen sóz. Bir sózben aıtsaq, úsh el  arasyndaǵy Keden odaǵynan paıda kórmesek, zııan tartpasymyz anyq. Asqar QAPEZOV,  “Fregat” JShS dırektory. Petropavl. О́ZIŃE SENIMDI BOLSAŃ  MÚMKINDIK TE MOL Keden odaǵynyń qurylýy tý­raly qazir de kóptegen áńgimeler, pikirtalastar aıtylýda. Jalpy, jańa bir nárse ómirimizge enerde jaq­sylyq bolsyn, ózgeris bolsyn, jan-jaqty oılar aıtylýy zańdy da. Keden odaǵy kúshine tolyq engen soń, árıne, sheteldik ónimder bizdiń elge qaptap kele bastaıdy. Ol buryn da solaı boldy ǵoı. Mysaly, bizdiń ob­lysqa kóptegen zattar, azyq-tú­lik bolsyn, bári de Reseı jaǵynan kelip turdy. Endi burynǵydan da kóp kele bastaıtyny beligili. Osydan keıin bizder sııaqty kásip­kerlerge, ıaǵnı jergilikti taýar ón­dirýshilerge básekege qabilettilikti kóterýdi oılastyrýymyzǵa týra keledi. Mysaly, men ózim basqaratyn “Sút” aksıonerlik qoǵamynda, atynyń ózi aıtyp turǵandaı, sút ónimderiniń túr-túri, 26 túrli ónimder shyǵarylady. Táýligine 250 tonna sút ónimderin shyǵaramyz. Aksıonerlik qoǵamda 300-deı adam jumys jasaıdy. Jalǵyz bir ob­lys­ty ǵana emes, basqa da óńir­ler­ge, máselen, Astanaǵa, Ekibastuzǵa, Semeıge ónimderimizdi aparamyz. Ekonomıka­lyq damý jáne saýda mınıstri Ja­nar Aıtjanova “Ege­men Qazaqstan” gazetine bergen suh­batynda “О́mir talabyna beıim­delip, shyńdala túsemiz. Biliktilikti arttyramyz. О́nim­derimizdiń sapasyn jaqsar­ta­myz. О́zimizdi ózimizdi qamshylaı­myz”, depti. Budan artyq el damýy­na úles qospaqshy kásipkerge ne ke­rek. Sút ónimderin óndirý sala­synyń alpaýyttary sanalatyn Reseı, Belarýs sekildi elder bizdiń rynokty jaýlap alady dep qor­qý­dyń da qajeti joq. Bizdiń zaýytta qazir modernızasııalaý jumystary júrgizilýde, jańa tehnologııalar­men jumys jasaýǵa da kirise bas­ta­dyq. Bul rette qazir bizge “Lak­to­lıs” atty álemdik iri sút kompa­nııa­synyń mamandary kelip, kó­mek­tesýde. Mysaly, biz jańa teh­no­logııalardyń arqasynda Reseıge byltyr 200 tonna qur­ǵaq sút eks­porttaǵan bolsaq, bı­yl onyń kó­lemin taǵy da 30 paıyzǵa arttyr­maq maqsatymyz bar. Keden odaǵy óńirlik rynokty keńeıtip jáne ony álemdegi barynsha tar­tymdy rynoktardyń birine aınal­dyra alatynyna senimim mol. Sáýle DÚISENBAEVA, “Sút” AQ dırektory. Pavlodar. EMDIK ShО́PTI ShETELDIKTER TERIP JÚR Eshqandaı eldermen baılanys­paı­myn, tomaǵa tuıyq ómir súremin deıtin memleketterdiń syrt kózge upaıy túgel kóringenimen túbinde ekonomıkalyq aýyr zardaptarǵa urynatyndyǵy sózsiz. Biz bul baılamǵa “Egemen Qa­zaqstan” gazetinde Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıt­­janovamen  jasalǵan “Keden odaǵynan kedergi kelmeıdi” degen suh­­battan keıin odan ári bekı tústik. Mamandyǵymyz provızor, bir­neshe  dárihana­lary­myz bar bol­ǵan­nan keıin bizge jaq­sy tanys jaıttardy áńgimeleıin. Dári-dármekterdiń baǵasy  qym­battaýy múmkin ekeni aıtylyp júr. Ony ýaqyt kórsetedi. Tipti  solaı bolǵan kúnde de muny Keden oda­ǵyna kirýmen tikeleı baıla­nys­tyrýdyń jóni joq. Inflıasııa – naryqqa tán qubylystardyń biri. Búkil álemde baǵa naryqtyń óz zańdylyǵymen ósip otyrady. Másele el azamattary tabysynyń ósýi baǵanyń ósýinen joǵary tu­rýynda. Ony boldyrmaý úshin Elbasymyz dári-dármekterdiń jartysyn ózimizde óndirý mindetin alǵa qoıyp otyr, eldiń birneshe qalasynda farmasevtıka kásip­oryn­dary iske qosylady. Dermene degen qasıetti shóp bar. Álemde Kanada men Qazaq­stan­da ósedi. Elimizde, dálirek aıt­qan­da, Ońtústiktiń birneshe aýdanynda ǵana. Jýsannyń osy bir túriniń dánegi jazda ashy bolǵanymen kúzgi jańbyrmen jýylǵannan keıin keremet juǵymdy shóp bolady. Mal tez ońalady. Dermeneniń shı­pasyn baıqaǵan patshalyq Reseıdiń orys kópesi sonyń negizinde Oń­tústikte dári-dármek zaýytyn ash­qan. Qazir onyń ornynda Qazaq­stan­daǵy eń iri zaýyt “Hım­farm” otyr. Baıqap júrmiz, jaz shyǵa Oń­tús­tikke aýǵan azamattary keledi. Jer­gilikti adamdardy jaldap, qý­raı túbin qazady. Ártúrli  jolmen alyp ketedi. Estýimizshe, emdik dári jasaıdy eken. Qytaıǵa múıizin ótkizemiz dep saıyn dalaǵa syımaı júretin kıikterdi qyryp saldyq. Jyldyń tórt mezgili saqta­la­tyn keń baıtaq  Qazaqstanda túrli aýrýlarǵa em bolatyn shıpaly shóp­ter kóp. О́zgelerdiń jınap alýyn kútpeı, nege ózimizdiń zaýyt­tar óńdep, dári shyǵarmaıdy? Keden odaǵy Qazaqstanǵa úlken ry­nok ashty. Janar Aıtjanova­nyń “túbi kerek dúnıeni ózimizde óndir­mesek, onyń baǵalary ózgermeı tura beredi dep úmittenýdiń keregi joq” degeni farmasevtıka maman­daryn qatty oılandyrýy kerek. Nurjan TО́LEKOV, “Nur farm” JShS dırektory. Shymkent.