Buryn kıberqaýip degende oıymyzǵa aldymen kompıýter oralatyn. Qazir ol kúndelikti ómirimizge dendep enip barady. Sondyqtan bolashaqta adamdardy kıberqaýipten qorǵaıtyn mamandyqtar suranysqa ıe bolmaq. Osy oraıda, The Wall Street Journal iskerlik aptalyǵy bolashaqta kerek bolatyn bes mamandyqty ataǵan eken.
1. Dıpfeıkterdi anyqtaıtyn maman
Dıpfeık (Deepfake) degenimiz – jasandy ıntellektiniń kómegimen jasalatyn daýys, túr, qımyl-qozǵalys. Muny nıeti túzý emes adamdar óz maqsattaryna tıimdi paıdalanýǵa tyrysady.
Máselen, sotta bank tonaǵan urynyń isi qaralyp jatyr delik. Sottalýshynyń advokaty onyń kináli emestigin aıtyp, dálel retinde beınejazbany usynady. Beınejazba jasandy ıntellektiniń kómegimen jasalǵan. Iаǵnı kameraǵa túsip qalǵan shyn qylmyskerdiń túrin ózgertip, ornyna basqa adamnyń bet álpeti qoıylǵan. Osylaısha, sottalýshy ózin aqtap shyǵyp, jazadan qutylyp, al bul iske múldem qatysy joq, biraq beınejazbada kórsetilgen basqa adam temir torǵa qamalýy múmkin. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda sottar dıpfeıkterdi anyqtaıtyn mamannyń kómegine júginýge májbúr bolady. Sóıtip, beıneniń túpnusqa nemese dıpfeık ekenin anyqtaıdy.
Bul bir ǵana mysal. Dál osyndaı jolmen túrli zańsyz áreketterge baratyndar aldaǵy ýaqytta kóbeıýi múmkin. Sondyqtan iri uıymdar, medıakompanııalar, sottar jańa tehnologııalardyń kómegimen adam túriniń, daýysy men qımyl-qozǵalysynyń qanshalyqty shynaıy ekenin anyqtap beretin sarapshylardy qyzmetke tartatyn bolady. О́ıtkeni tehnologııa jedel damyp jatyr. Al medıafeıkterdi anyqtaý tipti qıyndap barady. Mundaı mamandar jumys barysynda fakt-chekıng, kontekstik taldaý jáne vızýaldy tergeý quraldaryn paıdalanýy da múmkin. Máselen, beınejazbadaǵy adam kóleńkesiniń qımyl-qozǵalysqa qanshalyqty sáıkes keletinin naqty anyqtap berýi shart.
2. О́zdiginen júretin kóliktiń qaýipsizdigin qadaǵalaıtyn maman
Iá, mundaı da mamandyq paıda bolmaq. Mysal keltireıik. О́zdiginen júretin avtomobıl qaptaǵan kóliktermen qatar júrip kele jatyp, joldyń ortasyna toqtap qaldy delik. Demek, hakerler qashyqtan otyryp-aq kóliktiń qozǵaltqyshyn sóndirip tastady. Mine, mundaı keleńsizdik oryn almas úshin avtoóndirýshiler ózdiginen júretin tehnıkalardyń qaýipsizdigimen aınalysatyn mamandardy jumysqa qabyldaýy kerek. Al olar avtomobıldi kıberqaýipterden qorǵaýy kerek. Ol úshin tehnıka týraly aqparatty qashyqtan alýǵa múmkindik beretin lıdarlar paıdalanylady. Sondaı-aq mundaı mamandar jolǵa shyqqan kólikterdiń baǵdarlamalaryn naqty ýaqyt rejiminde baqylap otyrýy kerek.
3. Implanttalǵan qurylǵylardy qorǵaıtyn maman
Bir naýqasqa mı ımplantyn ornatý kerek. Al onyń qaýipsizdigine qatysty máselelerdiń bárin kıbersarapshy qadaǵalaıdy. Bolashaqta hakerler ımplantasııalanǵan qurylǵylardy, máselen, jadty jaqsartatyn mı chıpin jazý qurylǵysy retinde nemese qupııa kelissózderdi tyńdaý úshin qoldanýy múmkin. Sondaı-aq olar qurylǵynyń akkýmýlıatoryn otyrǵyzyp tastaýy da yqtımal. Oǵan bazalyq stansadan sıgnaldar jiberilip, munyń sońy túrli zardaptarǵa ákelýi múmkin. Al dárigerlerde kıberqaýipsizdik táýekelderin baǵalaıtyn tıisti tájirıbe joq. Bul rette, ımplanttalǵan qurylǵylardy qorǵaıtyn adamnyń medısınalyq bilimi bolýy kerek. Jańa kıberqaýipter men zııandy baǵdarlamalar týraly aqparattardan habardar bolyp otyrsa, tipti jaqsy.
4. Qýlyqqa qarsy sýdıa
Búginde mıllıardtaǵan qoldanýshy túrli onlaın-oıyndardyń qyzyǵyna batyp júr. Biraq mundaı oıyndardyń barlyǵy derlik ádil ótedi dep aıta almaımyz. Keıbir oıynshylar júıedegi qatelikterdi qarsylasyn tuqyrtý úshin paıdalanyp jatady. Bul rette, oıyndar damyǵan saıyn, ony ázirleýshiler alaıaqtyqpen kúresý maqsatynda jasandy ıntellekti negizindegi zamanaýı júıelerge súıenetin bolady. Alaıda mundaı algorıtmder alaıaqtyq shemalardy baıqamaı jańylys iske qosylýǵa jol berip qoıady. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda jasandy ıntellektige qýlyqqa qarsy sýdıa kómekke kelmek. Ol kúmándi is-qımyldardy qadaǵalap otyrady. Ázirleýshiler sekildi oıyndaǵy olqylyqtardy anyqtaýǵa tyrysady. Qazir mundaı sýdıalardyń múmkindigi shekteýli. Biraq olarǵa ekonomıka men psıhologııany sińire otyryp damytsa, quqyq buzýshylardy anyqtaý, alaıaqtardyń oınaýyna tyıym salý mundaı sýdıalar úshin qıyndyq týdyrmas edi. Olar jasyryn operasııany josparlaǵan quqyq qorǵaýshylar sekildi áreket etedi.
5. Sıfrly aýtentıfıkasııa jónindegi maman
Qyzmetker, merdiger nemese úshinshi taraptaǵy adamnyń kompanııa platformasyna qatysty júıege kirýi kıberqylmyskerlerge uıymnyń jelisine ený núktesin anyqtaýǵa, aqparatty urlaýǵa múmkindik týǵyzady. Sondyqtan bolashaqta kompanııa dırektorlarynyń qatary sáıkestendirý jáne sıfrlyq tehnologııalar jónindegi dırektorlarmen tolyǵýy múmkin. Olardyń maqsaty bireý-aq – kompanııanyń platformasyna kire alatyn paıdalanýshylardyń kim ekenine kóz jetkizý. Ol úshin aýtentıfıkasııanyń sońǵy tehnologııalary qoldanylady. Máselen, qyzmetkerlerdiń, jetkizýshilerdiń jáne merdigerlerdiń qulaǵyn skanerleý arqyly smartfonnyń qulpyn ashý. Qazir bul mindetterdiń keıbirin aqparattyq qaýipsizdik bóliminiń basshylary atqaryp júr. Biraq pandemııa kezinde qashyqtan jumys isteýge kóshý qyzmetkerlerdiń jumys oryndaryna kirý tásilin túbegeıli ózgertedi jáne qatań aýtentıfıkasııa prosesin engizýge sebep bolady.