Abaı synaǵan ádetten áli kúnge aryla almaı kele jatyp, «Abaı óz qazaǵyn synap, kelemejge aınaldyryp, mazaq etken» degen buralqy sózdi aragidik qoǵam aıdynyna alyp shyǵyp, keńirdegi sozylǵansha kerildesip, daý-damaı jasaýǵa qumarlar aramyzda órip júr. О́z ultyn janymen jaqsy kórip, janashyrlyqpen jazǵanyn túsinbeı turyp, Abaıdy óz boıyna sińire almaı júrip, sózdi aıdalaǵa ala qashatyndardyń tyrnaǵynan aqyndy arashalaý osy joıdasyz árekettermen qatar júrip keledi. Abaıǵa shabýyl ár kezeńderde bolǵan, alaıda zamanynyń týy ispetti aldyńǵy qatarly aqyl-oı ıeleri asqaq tulǵany orynsyz kinálaıtyndardy, ospadarsyz tirlikti ýaqytynda tyıyp tastap otyrady. Ulttyń rýhanı baǵdarshamy sııaqty Abaıdy qazirgi qazaq qoǵamynan alystatpaýdyń amaly qaısy? Máselen, ara-tura burq etip basylatyn osy qııampurys áńgimege teatr álemi, sahna óneri qalaı qarsy turyp, azamattyq únin qalaı qosqan bolar edi?
Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyna oraı M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatry qazaq óneriniń qarashańyraǵy degen qasıetti mártebeni arqalap otyrǵandyqtan bolar, qos birdeı qoıylym usynǵany bir jaǵy, ultymyzdyń bas aqynyna qurmeti bolsa, ekinshiden, álsin-álsin Abaıǵa semser, qylysh sermeıtinderge ǵana emes, jalpy qaýymǵa aqynnyń óz qara sózin qalqan etip, rýh kóterer qýatyna boılatyp, shyrynyn júrek sharasyna shúpildetip quıyp berýdi dittegeni anyq. Búgingi soraqylyqpen salystyrǵanda, Abaı mysqyldaǵan, aqyn qynjylǵan jaǵymsyz minez basyńnan sıpaǵanmen birdeı bolyp jaıdaq tartyp qaldy, sodan bergi bir jarym ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ishinde keshegi aqyn synaǵan dert azaımaq túgili, kerisinshe qaýlap ósip, aqyry, mine, júgensiz ketýge aınaldy. Ár dáýirmen tize túıistirip, qatar júretin Abaı synynyń da, qara sóziniń de qazaqqa kerek kezi dál osy ýaqyt bolyp tur. «Abaıdyń jumbaǵynan» soń rejısser Juldyzbek Jumanbaı sahnalyq nusqasyn jasaǵan «Qara» spektakliniń ile-shala kórermenge usynylýynyń osyndaı sebepteri bolǵanyn qoıylymdy tamashalaǵan adamnyń ózi-aq ishki paıymymen tuspaldaǵan bolar edi.
«Qara» – Abaıdyń «Qara sózderi» jelisimen jazylǵan drama-dıalog. Spektakl pikirtalas formasynda qoıylǵan. Abaıdyń qara sózderi negizinde jazylǵan spektaklde jalǵyz keıipker bar. Ol – Abaı jáne Abaıdyń oılary. Ol oılarǵa pishin darytyp, jan búrketin otyz bes akter. Spektakl Abaıdyń keıingi urpaqqa aıtyp ketken ósıetin búgingi zaman tynysy, kókeıkesti máseleleri aıasynda qarastyra otyryp, ulttyq qundylyqtardy, salt-dástúrdi, adamzattyq ańsardy dáripteıdi.
Qoıylymnyń qysqa ári nusqa «Qara» ataýynan kórermen ózi túsingen, ózi izdep, qajetsingen kez kelgen maǵynany taba alady. «Qara» «Qara sózderdiń» qysqarǵan nusqasy ǵana emes, Abaı kelip, suq saýsaǵyn bezep, buıryq raıda áldeneni nusqap, uǵyndyrýy úshin qaratpa maǵynada alynǵanyn baıqaý qıyn emes. Bálkim, ár qazaqty, ár adamdy jan tartyp, qara tutyp turǵany bolar, múmkin kerisinshe, «aqqa qudaı jaq» dep, ózin perishte, ózgeni jaý kórip, birin-biri qııanatqa shalýdan sharshamaǵan, tipti Abaıdyń ózin qaralaǵan qazaqtyń júregindegi qara daq, basynan arylmaǵan qarasha tirlik... Taratyp aıtqan saıyn tarqatyla beretin qoıylymnyń tereń fılosofııasy osy qysqa ataýdyń ózinen bastalyp tur.
Búgingi kezeńmen tamasha úılesim tapqan spektaklde mindet-maqsaty aıqyndalǵan belgili bir keıipker joq, onyń ornyna ǵylym bar, aqyl bar, qaırat, júrek bar. Aqyl, qaırat, júrekti birlikte ustaýǵa úndegen gýmanıst aqynnyń óz ıdeıasyna beriktigi, ony meılinshe sanaǵa shegelep, baǵynýǵa shaqyrǵany barshanyń kóńilin tolqytqan sát boldy. Qara sózderge ózek bolǵan urlyq, paraqorlyq, mansapqorlyq, páleqorlyq, partııagerlik, maqtanshaqtyq, jalqaýlyq, qaıratsyzdyq taǵy basqa tolyp jatqan kemshilikti Abaı halyqtyń kózqarasy turǵysynan synap, adamgershilik pen izgilikke negizdelgen jaýaby men sheshý jolyn ózi kórsetedi. Búgingi kezeńniń ótkir máseleleri, áleýmettik jaǵdaılar Abaıdyń oılarymen astarly maǵynada birge órilip otyrady. Rejısserdiń, ásirese «Bı ekeý bolsa, daý tórteý bolady» degen sózge aıryqsha nazar aýdartyp, shenqumarlardy shenegen dıalogtyń sońyn bılikti bólisken «Hantalapaı» oıynyna ulastyra kórsetýi óte áserli sahna. Ashy ári aıanyshty kórinisti júz elý jyl buryn aıtyp ketken Abaıdy osydan keıin «qazaqty synady» dep kinálaý tipti qısynsyz hám kúlkili.
Dramanyń júregi – shıyrshyq atyp sharpysqan, shym-shytyryq shıelenis, daý týǵyzatyn oqıǵa desek, munda onyń biri de joq, alaıda qara sózder ár akterdiń minez ereksheligi men daýys yrǵaǵy arqyly túrli boıaý taýyp, kórermendi jetelep, óz-ózinen damyp, óristep otyrady. Abaıdyń 41 qara sózin akterler jattap alyp, jarysa, kezektesip, monolog túrinde aıtyp jatsa, tyńdaýdan jalyǵyp, basy qazandaı bolǵan kórermen teatrdy tastap qashar edi. Nópir sóz kórermendi jalyqtyrmas úshin rejısser áıelder toby oryndaýyndaǵy salt-dástúr aıshyqtaryn, án men bıdi qoıylymǵa úılesimdi paıdalana bilgen. Osy arqyly ulttyq rýh pen qazaqy bolmystan eshqashan aınymaýǵa, aıyrylmaýǵa bolatynyn uǵyndyrǵysy kelgen rejısserlik murat ta aıqyndalyp tur.
Qazaqstannyń halyq ártisi Tuńǵyshbaı Jamanqulov bastap shyqqan ártisterdiń úlken shoǵyry orta býyn men kishi tolqyndy tutas qamtydy. Qoıylymnyń qazyǵy bolyp, pikirtalas kórigin qyzdyrǵan belgili sahna sańlaqtary Bekjan Turys pen Dýlyǵa Aqmolda jáne Saıat Merekeuly, Omar Qyıqymov, Murat Nurásilov, Jumaǵalı Mahanov, Eljan Turys, Baýyrjan Manjigitov, Ermek Bektasov, Maǵjan Asaýbaı, Jansultan Qonysbaı, Dárııa Júsip, Madına Kelgenbaı, Baıan Qajynabıeva, Shynar Asqarova, Nurjan Beksultanova, Záýre Kópjasarova, Indıra Meńdibaeva, Láılá Tileýova, Ajarlym Maǵzum syndy otyzdan artyq ártis ár joly aforızmge aınalǵan Abaı qara sózderiniń qýatyn sezindire tústi.
Qoıylymnyń sońynda T.Jamanqulov pen D.Aqmoldanyń shańyraq kóterip shyǵýy, ýyǵy shashylyp, synǵan shańyraqty jóndep, kóterýge tyrysqanymen, ekeýiniń bilek kúshi jetpeı qaltyldaı, qańǵalaq qaǵýy «birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń, istiń bári bos» ıdeıasynyń shyndyǵyna kóz jetkizedi. Erler toby tutas kelip kóteriskeni sol edi, jumylǵan, qýatty qoldaǵy shańyraq aspan astyn mekendegen adamzattyń bir bólshegindeı bıiktegi óz ornyn nyq belgilep, birlik pen beıbitshilikke shaqyrǵan uran bolyp qalyqtady. Bul pafos emes, qazaq sahnasynda júz jylǵa jýyq beınelenip kele jatqan Abaı tulǵasyn jańa qyrynan tanytýdyń taǵy bir ozyq úlgisi, reformator rejısserdiń ǵana qııalynan týatyn batyl sheshimniń biri.
ALMATY