Bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetý máselesi kún tártibine osydan 35 jyl buryn Almatyda ótken Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń alqaly otyrysynda qoıyldy. Sonyń negizinde álemniń 157 eli «Densaýlyq saqtaýdyń uly hartııasy» dep atalatyn Almaty deklarasııasyn qabyldaǵan bolatyn. Jaqynda Almatyda osy aıtýly kúnge arnalǵan halyqaralyq konferensııa uıymdastyryldy.
Bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetý máselesi kún tártibine osydan 35 jyl buryn Almatyda ótken Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń alqaly otyrysynda qoıyldy. Sonyń negizinde álemniń 157 eli «Densaýlyq saqtaýdyń uly hartııasy» dep atalatyn Almaty deklarasııasyn qabyldaǵan bolatyn. Jaqynda Almatyda osy aıtýly kúnge arnalǵan halyqaralyq konferensııa uıymdastyryldy.
Keleli keńes barysynda bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetýde qol jetkizilgen jetistikter men kókeıkesti mindetter jáne ony odan ári jetildirý jóninde usynys-pikir aıtyldy. Konferensııaǵa qatysýshylar elimizde júrgizilip jatqan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy Almaty deklarasııasynyń qaǵıdattaryna tolyq sáıkes keletindigine kóz jetkizdi. Sondaı-aq, sońǵy jyldardaǵy jáne bir jetistigimiz – ulttyq josparly vaksına ekpesi baǵdarlamasy joǵary baǵaǵa ıe boldy. О́ıtkeni, qazaqstandyq bul baǵdarlamaǵa TMD elderiniń birde-bir osyndaı jobasy teńese almaıdy eken.
«Salamatty Qazaqstan» baǵdarlamasynyń aıasyndaǵy negizgi mindetterdiń biri – aýrýdyń aldyn alýdy kúsheıtip, vaksına ekpesin der kezinde jasaý, sóıtip, túrli syrqattyń taralyp ketpeýin boldyrmaý. Qazirgi kezde álemniń barlyq elderinde bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetýdi damytýdyń negizgi quramdasy – juqpaly aýrýlarǵa qarsy jumystar qarqyn ala túsken. Jalpy alǵanda, halyqqa ekpe júrgizý arqasynda búgingi tańda qaýip bulty seıilip, juqpaly indettiń beti qaıtty. Al budan otyz bes jyl buryn Almatyda «Densaýlyq saqtaýdyń uly hartııasy» qabyldanǵan kezde jaǵdaı tym múshkil edi. Ol ýaqytta juqpaly indet shyn mánisinde órship turǵan. Birlesip atqarǵan is qashanda nátıjeli bolmaq. Degenmen, medısına mamandarynyń aldynda kúrmeýi sheshilmegen túıinder áli de jetkilikti. Máselen, juqpaly emes aýrýlarǵa jatatyn – sozylmaly dert, onkologııalyq, sondaı-aq VICh/SPID sııaqty keselder ázirge boı bermeýde. Adamzatty alańdatatyn osy másele týrasynda bıylǵy konferensııada jan-jaqty sóz qozǵaldy. Árıne, bunyń bári ulttyń saýlyǵyn oılaýdan týǵan edi.
Ekpe júrgizý nátıjesinde sheshek, polıomıelıt, qyzylsha jáne dıfterııa aýrýlary joıyldy. Alaıda, ulttyq vaksına ekpesi kúntizbesinen mundaı juqpaly aýrýlarǵa ekpe jasaýdy alyp tastaýdyń ázirge esh reti joq. Sebebi, tájirıbe kórsetkenindeı, atalǵan keselderdiń aıaq astynan órship ketpeýi úshin qashanda saqtyq jasaǵan jón. Ýaqyt talabyna sáıkes josparly vaksına ekpesiniń baǵdarlamasyn únemi jańa dárilerimen tolyqtyryp otyrý kerek. Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary Erbol Orynbaev Almatydaǵy bıylǵy basqosýda bizdiń elimiz TMD-da alǵash ret pnevmonııalyq kókjótel juqpaly aýrýyna qarsy josparly ulttyq ekpe kúntizbesin engizgenin atap kórsetti. Mańyzdy sharýany júrgizýge álemdegi qazirgi qoldanystaǵy eń ozyq 13-valentti vaksına (PKV-13) tańdap alynypty. Bul vaksınany AQSh, Avstralııa, Fransııa, Kanada, Italııa, Ulybrıtanııa jáne basqa da damyǵan memleketter is júzinde keńinen paıdalanady.
– Qazaqstan óziniń ulttyq ekpe kúntizbesin túzý kezinde halyqaralyq ozyq tájirıbeni jáne Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń usynymyn paıdalandy, – deıdi Nazarbaev ýnıversıteti О́mir ǵylymy ortalyǵy translıasııalyq medısına, sapaly uzaq ómir súrý jáne jahandyq densaýlyq departamentiniń dırektory Talǵat Nurǵojın. – Oǵan úsh jyl buryn pnevmonııalyq kókjóteldiń juqpaly dertine qarsy dári engizgen kezde, 13-valentti PKV-13 vaksınasy tańdap alyndy. Ol 90%-ǵa deıingi óte qaýipti serotıpterdi emdeýdi qamtıdy. Tańdaýly dáriniń kómegimen kóptegen naýqas saýyǵyp ketti.
Álemde sonymen qatar, pnevmonııalyq kókjótelge qarsy qoldanylatyn 7-valentti jáne 10-valentti vaksınalar bar.
– Al PKV-13 vaksınasy serotıpterdiń eń kóp mólsherin quraıdy jáne de meılinshe ımmýnogendi bolyp tabylady. Sondyqtan da qamtý kólemi tar vaksınalardy qoldanýdyń qajettiligi shamaly. Qazaqstan qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasynda aldaǵy kezde de eń ozyq tehnologııalar men vaksınalardy paıdalanýy tıis, – deıdi Izraıldegi Beer-Sheva ýnıversıteti bakterııalyq juqpaly aýrýlardy zerdeleý ortalyǵynyń jetekshisi Ron Dagan. – Izraıl 2010 jylǵa deıin PKV-7 vaksınasyn qoldandy. Alaıda, ýaqyt óte kele ozyq ári zamanaýı vaksınaǵa kóshýdi maqul kórdi.
Onyń naqty aıǵaǵy – Ulybrıtanııa pnevmonııalyq kókjótelge qarsy 10-valentti vaksına óndirse de óz azamattary úshin AQSh-tan 13-valentti preparatty satyp alady.
– Bul oraıda Qazaqstan baǵa artyqshylyǵyna qaramastan vaksına satyp alýǵa qomaqty qarjy bóldi. О́ndirýshimen tikeleı shartqa otyryp, PKV-13 vaksınasyn josparly tegin ekpe jasaýǵa paıdalanyp otyrǵandyǵy qýantady, – deıdi B.Atshabarov atyndaǵy Irgeli jáne qoldanbaly medısına ınstıtýtynyń dırektory Lázzat Eralıeva. – Pnevmonııalyq kókjótelge qarsy vaksına quny qymbat ekendigi jasyryn emes. Keıbir elderde adamdar bul ekpeni aqyly negizde ıaǵnı tólengen saqtandyrý jarnalary esebinen jasatady. Bizdiń elimiz ulttyq ekpe kúntizbesine qyrýar aqsha bóldi. Mundaı ıgi isti TMD-nyń birde-bir eli júrgizip otyrǵan joq.
Mine osyndaı qamqorlyq óziniń jemisin berýde. Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Memlekettik sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý komıtetiniń bas sarapshysy Nurshaı Ázimbaevanyń málimeti boıynsha, ózge óńirlerge qaraǵanda Shyǵys Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystarynda pnevmonııalyq kókjóteldiń juqpaly aýrýyna shaldyqqan jandarǵa ekpe júrgizý erte engizilip, nátıjesinde 1 myń balaǵa eseptegende 1 jasqa deıingi nárestelerdiń pnevmonııadan syrqattaný kórsetkishi sáıkesinshe 46% jáne 49,6%-ǵa tómendegen. Sábıler arasynda ólim-jitim deńgeıi de edáýir azaıǵan.
«Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» demekshi, túrli syrqattyń aldyn erterek alǵan abzal. Ol ekonomıkalyq jaǵynan da memleketke arzan túsedi. Aýrýdyń órship ketpeýin tuzaqtaıtyn sharalardy der mezgilinde júrgizý tıimdiligin ákeleri sózsiz. Barynsha tazalyq saqtaý qajet. Salamatty ómir saltyn ustanyp, salaýatty júrgenge ne jetsin. Aǵzanyń qorǵanysh qabiletin tabıǵı jolmen shyńdaý – ult densaýlyǵynyń basty kepili. Árıne, durys tamaqtaný men dárýmenderdi utymdy paıdalaný da aǵzanyń syr bermeýine yqpal etedi. Der kezinde halyqqa ekpe jasaý da basty mindet.
Lıtva Respýblıkasynyń densaýlyq saqtaý mınıstri Vıtıanıs Andrıýkaıtıs Almatydaǵy alqaly jıynda bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetý máselesi týrasynda óz pikirin bildirdi. Onyń aıtýynsha, bul salany áli de jetildire túsý qajet. Ol úshin Qazaqstannyń tájirıbesin paıdalanýǵa ábden bolady eken.
Kez kelgen eldiń eń basty baılyǵy – ult saýlyǵy bolyp tabylatyndyǵy sózsiz. Mine, sondyqtan da bul iske barynsha jaýapkershilikpen qaraǵanymyz lázim.
Marat AQQUL,
«Egemen Qazaqstan».