«Egemen Qazaqstan» basylymy Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalaryn jarııalaýdy jalǵastyrady.
Búgingi nómirde oqyrmandar nazaryna koronavırýs pandemııasynan keıingi kezeńde atqarylýy tıis jumystar jónindegi eki maqalany usynyp otyrmyz. Eýropalyq ınvestısııa bankiniń prezıdenti Verner Hoıer búgingi jarııalanymynda qart qurlyqtyń qazirgi tańdaǵy álemdik arenadaǵy jaǵdaıyna toqtalady. Onyń paıymdaýynsha, Eýropalyq odaq kóshbasshyǵa aınalýy kerek. Bul maqsatqa qol jetkizý úshin Brıýsseldegi saıasatkerler qarjylandyrý máselesine basa nazar aýdarǵany jón.
Afrıka damý bankiniń bastamasymen qurylǵan Africa 50 ınvestısııalyq alańynyń dırektory Eleın Ebobısse post-pandemııa kezeńinde qara qurlyqty tyǵyryqtan shyǵaratyn jol retinde aktıvterdi jekeshelendirýdi usynady. Avtordyń sózine súıensek, Afrıka elderiniń basshylary sıfrlandyrýdy belsendi júrgizip, jekeshelendirý máselesine erekshe den qoıǵany jón.
LIýKSEMBÝRG – Qazirgi tańda álemniń túkpir-túkpirinde ultshyldyq ıdeıasy beleń alyp kele jatqan ýaqytta Eýropa óz aldyna odan da mańyzdy máselelerdi qoıýǵa tıis. Saýdany jolǵa qoıyp, adam quqyǵyn qorǵaýdy nasıhattaýdan bastap indet pen klımat ózgerisiniń keri áserin jeńildetýge deıingi túıtkilderdi qamtyp, Eýropa jahandyq kóshbasshyǵa aınalýy kerek. Mundaıda Eýropalyq odaqtyń negizgi temirqazyǵy sanalatyn kópjaqtylyq negizge alynǵany jón.
Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron BUU Bas Assambleıasynyń qyrkúıektegi otyrysynda aıtyp ótkendeı, «Eýropa jańa sheshimder qalyptastyrýǵa belsene aralasqany abzal. О́ıtkeni biz jappaı kúshtilerdiń bıleýin aıyptaǵanymyz joq. Bul óz kezeginde jappaı álsizdigimizge ákelip soqty».
Áleýetti jahandyq ról Eýropalyq odaqtyń damý jónindegi baǵytyn múltiksiz kelisýdi qajet etedi. Dúnıejúzilik banktiń málimetine saı, COVID-19 daǵdarysy damýdyń jahandyq josparyn kúl-talqan etip, qosymsha 100 mln adamdy kedeılik shegine jetkizýi múmkin. Sol sebepti damý týraly Eýropanyń zor daýsy moraldy turǵyda kerek.
Mundaı ustanym Eýropanyń óz múddesi úshin de qajet. Damýshy elder pandemııanyń densaýlyq pen ekonomıkaǵa tıgizgen saldarymen kúresip jatqanda, ondaǵy qaýipsizdikke qatysty qaýip-qaterleri men túıtkilderiniń eshqaısysy báseńdegen joq. Qazirdiń ózinde Sahel men Irak sekildi qaýipti ne qaqtyǵysqa toly aımaqtarda zorlyq-zombylyqtyń artyp kele jatqany týraly málimet bar.
Klımat ózgerýiniń damýshy elderge tıgizgen joıqyn áseri de Eýropanyń halyqaralyq rólin kúsheıtýdi talap etedi. Jahandyq jylynýǵa qatysty tek eýropalyqtardyń áreketi eshteńe sheshpeıtinin jaqsy bilemiz. Oǵan qosa, Eýropanyń kómirtegi gazyn shyǵarý kólemi Azııanyń deńgeıiniń úshten birin ǵana quraıdy. Klımat ózgerýiniń áserin boldyrmas úshin biz óz shekaramyzdan shyǵyp, basqalardan sabaq alyp, tájirıbemizben bólisip, shartaraptaǵy «jasyl» energetıka ınvestorlarymen yntymaqtasýymyz qajet. Birtutas klımattyq strategııa tıimdi Eýropalyq damý strategııasynyń negizgi quraly bolýǵa tıis.
Bul Eýropanyń damý jóninde tereńirek oılanyp, EO-nyń damýdy qarjylandyrýdaǵy tórt baǵytynyń sheńberinen shyǵýyn talap etedi. Odaq Dúnıejúzilik bank sııaqty jahandyq uıymdarǵa, sondaı-aq Afrıka Damý banki jáne Eýropalyq Qaıta qurý jáne damý banki sııaqty aımaqtyq baǵyttaǵy uıymdarǵa qatysady. Budan bólek, Eýropalyq ınvestısııalyq bank (EIB) arqyly damýdy ekijaqty, Agence Française de Développement sekildi ınstıtýttar arqyly ulttyq baǵytta qarjylandyrady.
Eýropa tórt baǵytty jalǵastyra berýi kerek. Biraq ulttyq múddeler alshaqtaǵan álemde EO basymdyqtary men qundylyqtaryn halyqaralyq deńgeıde ilgeriletý úshin óziniń strategııalyq avtonomııasyn kúsheıtkeni jón. Klımattyń ózgerýi, adam quqyǵy, dúnıejúzilik qundylyqtar tizbeginiń ózgerýi, kóshi-qon sııaqty strategııalyq mańyzdy máselelerde AQSh, Qytaı ne Reseıdiń áreketin kútip otyra almaımyz. Onyń ústine, Eýropalyq odaqtaǵy jekelegen elderdiń birjaqty áreketteri Eýropa úshin jetkiliksiz, tıimsiz jáne tipti nátıjesiz.
EO basqa álemdik derjavalar sekildi daýsyn anyq ańǵartqany jón. Qytaı Azııa Infraqurylymdyq ınvestısııalar bankin quryp qana qoımaı, sonymen qatar Sı Szınpınniń «Bir beldeý – bir jol» bastamasy arqyly Qytaı Damý bankiniń ekijaqty damý ınstıtýtynyń resýrstary men mindettemelerin ulǵaıtty. Alańdatatyny, Qytaı janar-jaǵarmaı óndirisine ınvestısııa salýǵa ishki naryqta shekteý qoısa da, shetelde kómir jáne gaz jobalaryn ınvestısııalyq qarjylandyrýǵa umtylysy anyq ańǵarylady. Osylaısha, álemniń taza tehnologııasyn usynatyn kompanııalary bas tartqan naryqqa qytaılyq fırmalar belsene aralasyp otyr.
Osy oraıda, prezıdent Donald Tramptyń basshylyǵymen «Áýeli Amerıka» saıasatyn ustanǵan AQSh tarapy túrli ınstıtýttardy eldiń ekijaqty damý áreketin kúsheıtý úshin AQSh Halyqaralyq damý qarjy korporasııasynyń quramyna biriktirdi. Eger Eýropalyq odaq jaǵdaıdy teńestirgisi kelse, sondaı-aq 2015 jylǵy Parıj klımattyq kelisimi men BUU-nyń turaqty damý maqsattarynyń jahandyq kún tártibinen aýytqyp ketýine jol bermeýdi kózdese, damýdy qarjylandyrý qyzmetin kúsheıtýge tıis.
Kópshilik EO damý bankin qurýdy uıymnyń jahandyq rólin kúsheıtý úshin qajetti ári durys qadam dep esepteıdi. Uıymǵa múshe memleketter osyndaı ustanymmen EIB shatyrynyń astyna jınalatyn, osylaısha birge salǵan aktıvti paıdalanatyn ýaqyt jetti.
Eýropalyq odaqtyń damý banki jedel, mańyzdy jáne resýrstarǵa tıimdi áseri bar. Qarjy mınıstrlikteriniń jalpy qadaǵalaýyn qamtamasyz etip, uıymnyń ulttyq damý mınıstrlerine tizgin tapsyrylady. Jańa ınstıtýt osyǵan deıin jetispeı kelgen úılestirilgen, ashyq jáne qarjylandyrýdyń eýropalyq tásilin júrgizýge múmkindik beredi. Oǵan qosa, Eýropalyq Komıssııa men Eýropalyq syrtqy is-qımyl qyzmetiniń áleýetti basqarýy banktiń strategııasyna, sondaı-aq jekelegen jobalardyń áý bastan-aq EO-nyń damý saıasatynyń maqsattaryna sáıkes keletinine kepildik beredi.
Bul jańa ınstıtýt Eýropanyń jahandyq jáne aımaqtyq banktermen kópjaqty qatynasyn almastyra almaıdy. Sonymen qatar ulttyq damý ınstıtýttarynyń qýatty jáne san túrli naqty baǵytyn álsiretpeıdi. Kerisinshe, bul qadam múshe memleketterge túıtkildi elderdegi qoǵamnyń turaqtylyǵyn qoldaý jáne klımat ózgerisine qarsy áreketi sekildi jahandyq jáne aımaqtyq deńgeıde jetkilikti dárejede talqylanbaıtyn ortaq máselelerge qatysty Eýropalyq odaqtyń erkin pikir bildirýine jaǵdaı jasaıdy.
Qazirgi Eýropalyq damý jumysynyń múmkindigin tolyq paıdalaný úshin búkil ulttyq damý bankteri men agenttikteri EO-nyń jańa damý bankine qatysýǵa quqyly. Ondaı bolmaǵan jaǵdaıda, derbestigin, ulttyq mandattaryn jáne EO qarjylandyrýyna qol jetkizýi ekitalaı. Bul damýdyń qarjylandyrý qyzmetin EO men ulttyq deńgeıde baılanystyrýǵa jáne mindetterdiń aıqyn bólinýin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Eýropalyq odaq Damý banki men ulttyq damý ınstıtýttary birlesip qarjylandyratyn sharalar odaqtyń qaterlerdi bólisý mandattaryn jedeldetilgen bekitý prosedýrasyna aınaldyrýy múmkin (búginde EO-nyń keı mandattary osyndaı). Bul qosymsha qarajatty qajet etpesten ony bólýge qatysatyn bıýrokratııany (jáne ýaqytty) qysqartyp, áseri edáýir artady.
EO damýdyń jańa baǵytyn belgilep, Eýropanyń álemde mańyzdy róli bar ekenin ańǵartýy tıis. Tarıhymyz, ustanymdarymyz ben órshildigimizge keregi tek osy.
Verner HOIER,
Eýropalyq ınvestısııa bankiniń prezıdent
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org