Dáriden ýlanǵandy dáriger emdeıdi, al aqparattan «ýlanǵandy» kim emdeıdi? Aqparattyq vaksına, aqparattyq ımmýnıtet syndy tyń sóz tirkesteri de búginde qoldanysqa ene bastady. Iá, beti aýlaq, koronavırýstyń ekinshi tolqyny bastala qalǵan jaǵdaıda ınfodemııanyń, ıaǵnı jalǵan, el arasynda úreı týdyratyn aqparattardyń kóptep taralýy da ǵajap emes. Olaı deıtinimiz, alǵashqy tolqynda ınfodemııanyń oryn alǵany málim. Jalǵan men shynaıy aqparattardy ajyrata almaı qalǵan nemese ony zerttep-zerdelep otyrýǵa murshasy joq adam dárigerlerdiń keńesine qulaq asa qoımaıdy. Al bul bárinen de qaýipti. Endeshe, ınfodemııanyń ekinshi tolqynyna aqparat quraldary, onyń ishinde jýrnalıster daıyn ba?
Osy suraqtarǵa jaýap jáne usynys-pikirler Shymkent qalalyq ákimdigi men Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń Túrkistan oblystyq fılıaly uıymdastyrǵan «Infomedıanyń ekinshi tolqyny: Aldyn alý jáne jańa aqparattyq strategııa» atty onlaın konferensııada aıtyldy. Qazaqstan Medıa alıansynyń basqarma tóraǵasy, senator Nurtóre Júsip, Senat depýtaty Aıgúl Qapbarova, «BAQ KASIPODAQ» salalyq kásipodaǵynyń tóraǵasy Zeıin Álipbek, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń tóraǵasy Seıitqazy Mataev, Shymkent qalasy ákiminiń birinshi orynbasary Shyńǵys Muqan, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy Shymkent qalalyq fılıalynyń tóraǵasy Ýálı Qydyr jáne jýrnalıster, blogerler, dárigerler onlaın qatysqan jıynda buqaralyq aqparat quraldarynyń pandemııa kezindegi áreketi men jaǵdaıy talqylandy.
Dárigerler – qoǵamdy pandemııa kezindegi koronavırýsten qorǵasa, jýrnalıster – ınfodemııa kezeńindegi aqparattyq vırýstan qorǵaýy tıis. Iаǵnı aqparattyń shuǵyl berilýimen qatar senimdiligi men shynaıylyǵy mańyzdy. Qoǵamdaǵy qaýesetterdiń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý jýrnalıst jumysyndaǵy basty mindettiń birine aınaldy.
«Infodemııanyń basty qaýpi – aqparattar tasqynynda kópshilik shynaıy aqparat pen jalǵan málimetti ajyratýǵa qabiletsiz bolyp qalady. Osynyń saldarynan dárigerlerdiń keńesterin oryndaýǵa, qaýipsizdik sharalaryn saqtanýǵa nemquraıly qaraıdy. Iаǵnı ınfeksııanyń taralýyna jol bermeýge baǵyttalǵan is-sharalardyń júzege asýy qıyndaıdy. Infodemııa – qaýpi jaǵynan pandemııanyń ózinen asyp túspese, kem bolmaıtynyn Birikken Ulttar Uıymynan bastap búkil álem moıyndady. Halyqaralyq deńgeıdegi medıa salasynda ınfodemııa taqyryby qyzý talqylanýda. Bizdiń el de bul úrdisten tys qalmady. Qazaqstanda ótip jatqan túrli medıaforýmdar, konferensııalarda ınfodemııa kún tártibindegi máseleniń birine aınaldy. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, eń basty qıyndyqtardyń biri – vırýs týraly naqty málimet az bolǵan soń memlekettik organdardyń taratyp otyrǵan kez kelgen aqparatyna qoǵam senimsizdik tanytyp otyrady. Bul rette memlekettik organdar ár qadamyn jeti ólshep bir ret kesýi kerek ekenine nazar aýdarǵymyz keledi. Sebebi bir sheneýniktiń nemese dárigerdiń aıtqanyn basqa bireý teriske shyǵaryp jatsa, aýdıtorııa ádette eki jaqtyń da pikirin qabyldamaıdy. Eń bastysy – memlekettik organdar árbir sheshimdi málimdeýden buryn mindetti túrde onyń alǵysharttaryn, sebepterin túsindirip ótýi kerek. Máselen, «erteńnen bastap qoǵamdyq oryndar jabylady. Kelesi aptadan bastap joldarǵa posttar qoıylady» degen sekildi aqparatty birden taratyp, ony keıinnen baryp túsindirgennen góri, áýeli ahýaldy jan-jaqty túsindirip baryp, sheshimdi negizdeý kerek. Iаǵnı memlekettik organdardyń árbir shekteýdiń sebebin túsindirip otyrǵany jón. Infodemııamen kúreste memlekettik organdar men buqaralyq aqparat quraldary birigýi tıis. О́kinishke qaraı, feık jańalyqtarǵa qaraǵanda, resmı aqparattyń taralý tıimdiligi men jyldamdyǵy tómen. Kópshilik áli de bolsa resmı aqparatqa senimsizdikpen qaraıdy, kúdiktenedi. Máselen, elimizdegi sosıologtar júrgizgen saýaldama boıynsha densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń saıtynda shyqqan aqparatqa aýdıtorııanyń tek 5 paıyzy ǵana senedi eken. Mundaıda aqparattyq saıasatty júrgizý strategııasy qaıta qaraýdy qajet etedi. Pandemııa degenimiz – daǵdarys. Daǵdarys kezinde biz qalypty kezeńdegi kommýnıkasııalardy qoldana almaımyz. Iаǵnı daǵdarys ýaqytynda aqparattyq saıasatty júrgizýdiń jańa strategııasy kerek», dedi onlaın konferensııanyń moderatory, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy Túrkistan oblystyq fılıalynyń tóraǵasy «Egemen Qazaqstan» gazetiniń menshikti tilshisi Ǵalymjan Elshibaı.
Al Shymkent qalasy ákiminiń birinshi orynbasary Shyńǵys Muqan vırýsqa qaraǵanda, jalǵan aqparttyń qateri kóbirek ekenine toqtalyp, oǵan qarsy ımmýnıtet qalyptastyrý qajettigin aıtty. «Koronavırýs pandemııasynda «anany jeseń jazylyp ketedi ekensiń» degen sekildi áńgimeler jeldeı esip, keıbireýler shynynda da sol aqparatqa sendi. Sondyqtan aqparatty tekserýdiń birinshi erejesi – aqparat berýshiniń kompetensııasyna mán berý qajet. Emdelýdiń jolyn medısınadan habary joq nemese áldebir adamnyń aıtqany durys pa, dárigerdiń aıtqany durys pa? Osylarda aıyrmashylyq úlken. Feıknıýs koronavırýstan da zııan bolýy múmkin. Jalǵan aqparatqa ımmýnıteti joq adam densaýlyǵyna odan beter zııan keltiredi. Osy turǵyda Shymkent qalasynda indetpen dári-dármekpen ǵana emes, aqparat arqyly da kúresý úshin shymkent.kz biryńǵaı aqparattyq portalyn iske qostyq. Sonymen birge 1460 nómirli koll ortalyq jumys isteıdi. Oǵan ózderinizdi tolǵandyrǵan suraqtaryńyzdy qoıýlaryńyzǵa bolady», dedi Shyńǵys Jumabekuly.
Infodemııa dáýiri jańa termınderdi shyǵarýda. Solardyń biri – «aqparattyq vaksına». Bul – ásirese, jýrnalısterge qatysty másele. Osy salada tereń zertteý júrgizgen sarapshylar jýrnalısterden koronavırýs taqyrybyndaǵy materıaldardy azaıtýǵa keńes beredi. Sebebi COVID-19 jaıly aqparat neǵurlym kóp bolǵan saıyn, aýdıtorııa soǵurlym depressııaǵa ushyraıdy eken. Sondyqtan aqparat quraldary tarapyna aıtylyp jatqan negizgi ótinishterdiń biri – koronavırýs taqyrybynan upaı jınamaýǵa tyrysý. Keıbir saıttar men telearnalar kórilimderdiń sanyn kóbeıtý úshin sensasııalyq jańalyqtar berýge qumar. Keıde aqparattyń ras-ótirigin teksermesten jarııalaýǵa beıim. Túptep kelgende – bul másele jýrnalıstik etıkaǵa kelip tireledi. Jýrnalısti koronavırýs taqyrybynda materıal jazbaýǵa eshkim májbúrleı almaıdy. Alaıda jýrnalısterdiń el aldyndaǵy jaýapkershilikti sezinýi mańyzdy.
Osy oraıda onlaın-konferensııada pikirin bildirgen Qazaqstan Medıa Alıansy basqarmasynyń tóraǵasy, belgili jýrnalıst, senator Nurtóre Júsip árbir kásibı jýrnalıst óz isine jaýapkershilikpen qaraýy tıis dep sanaıdy. «Pandemııa kezinde jýrnalıster de dárigerlerden kem jumys istegen joq. Biraq aqparat salasy qyzmetkerlerine jaǵdaıdyń jasalmaǵany ras. Eger adam dáriden ýlansa, dáriger emdep alady. Al adam aqparattan «ýlansa», ony kim emdeıdi? Qazirgi qazaq jýrnalıstıkasynda negizgi úsh másele bar. Birinshisi – reıtıngtiń sońyna túsý. Osynyń saldarynan feık aqparattar óristep barady. Ekinshisi – syrtqy aqparat tasqyny. Reseılik derekkózderin paıdalanýshylar da barshylyq. Bul oraıda qazaq jýrnalısteriniń aǵylshyn, túrik, qytaı, japon tilderin meńgergeni mańyzdy. Úshinshisi – qarjylyq táýeldilik. Redaksııalardyń qarjylyq jaǵdaıynyń nasharlap turǵany ras. Keshe ǵana Almatyda 5 metr qar jaýdy degen aqparat taratyldy. Bir qalada ákesinen júkti bolǵan qyz týraly málimet berildi. Osyndaı aqparattardyń anyq-qanyǵyn bilýge qatysty tekserister, sottar bolyp, teriske shyǵaryp jatqan jaǵdaılar da kezdesedi. Jalǵan aqparattardy birlesip kúreskende ǵana jeńe alamyz», dedi senator.
Birikken Ulttar Uıymy ınfodemııaǵa tótep berý boıynsha arnaıy qolǵa alǵan jobalardyń biri «Tekserilgen aqparat» dep atalady. Jobanyń maqsaty – tek qana jan-jaqty tekserilgen aqparatpen bólisý, al urany – «jeti ret ólshep, bir ret kes!».
«Barlyǵymyz betperde taǵyp, qol jýatynymyz, dezınfeksııa júrgizetinimiz sııaqty, ár jýrnalıst te «aqparattyq gıgıenany» saqtap, tek tekserilgen málimetpen jumys isteýi qajet. Koronavırýstyń mýtasııaǵa ushyraıtyny jaıly kóp áńgime aıtylyp júr. Sol sııaqty aqparattyq feıkterdi taratý joldary da kúrdelene túsýde. Osyny da eskerýimiz qajet. Jalǵan aqparat kózderi, oıdan shyǵarylǵan saraptamalyq ortalyqtar men áleýmettik jelilerdegi akkaýnttar paıda bolýda. Sondyqtan barlyq jýrnalıster derekterdi tekserý, senimdi aqparat kózderine júginýdi, sıfrlyq saýattylyqty meńgerýi tıis. Taǵy bir ózekti másele – otandyq buqaralyq aqparat quraldarynyń qarjylyq qıyndyqtary. Barlyq derlik medıa resýrstardyń jarnamadan túsetin tabysy kúrt azaıdy. Karantın sharalarynyń saldarynan kóptegen basylym bankrotqa ushyrady. Talaı jýrnalıst jumyssyz qaldy. Jalpy, koronavırýsqa baılanysty aqparattyq saıasatty qalaı ózgertý qajet?», dedi moderator Ǵ.Elshibaı.
Bul oraıdaǵy memlekettik qoldaý tóńireginde Senat depýtaty Aıgúl Qapbarova áńgimeledi. Depýtattyń aıtýynsha, aqparat quraldaryna memleket tarapynan salyqtyq jeńildikter jasalǵan. «Pandemııa kezinde asa qaýipti jaǵdaıda qyzmet etken dárigerler men quqyq qorǵaý salasy qyzmetkerleriniń qatarynda BAQ ókilderi de boldy. Olar óz jumystaryn adal atqaryp shyqty dep oılaımyn. Qazirgi tańda Senatqa elimizdegi aqparat salasyn jetildirýge baǵyttalǵan zań jobasy keldi. Oǵan sizder de oı qosyp, atsalyssańyzdar deımin. Búginde blogerlerdiń de dáıekti jazbalary qoǵamdy beıjaı qaldyrmaıtyn boldy. Olardyń mártebesin zerdeleı otyryp, naqtylasaq, blogerlerdiń quqyqtyq jaýapkershiligi artyp, zańmen qorǵalady. Qazirgi ýaqytta aqparat salasyn damytýdyń Ulttyq jospary ázirlendi. Osy josparda aldaǵy ýaqytta aqparat quraldaryn memlekettik satyp alýdan tys qarjylandyrý, memlekettik tapsyrys berýde saraptamalyq materıaldarǵa kóbirek mán berý, blogerlerdiń quqyqtyq mártebesin aıqyndaý syndy máseleler qaralǵan. Sondaı-aq búginde salalyq jýrnalıstıkany damytý baǵytynda birqatar bastamalar júzege asyryla bastady», deıdi A.Qapbarova.
Al «BAQ Kásipodaq» uıymynyń tóraǵasy Zeıin Álipbek jalǵan aqparat taratýdyń artynda jaýapkershilik baryn eske saldy. Kóp jaǵdaıda adamdardyń jalǵan aqparat taratýy, sol arqyly eldi úreılendirýi osy jaýapkershilikti tereń sezinbeýden týyndaıdy. Eger memlekettik organdar negizsiz aqparatqa qatysty máseleniń mán-jaıyn anyqtap, halyqqa jan-jaqty aqparatty der kezinde taratsa, feıkke eshkim senbeıdi. Zeıin Álipbek sondaı-aq pandemııa kezinde indettiń alǵashqy tolqynynda dárigerlermen birdeı qyzmet etken, indet oshaǵynda júrgen jýrnalısterdiń áleýmettik jaǵdaıyna, qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesine de toqtaldy.
Konferensııada salalyq jýrnalıstıkany damytý máselesi kóterildi. Feık aqparattyń kóptep taralýyna senimdi derek kóziniń joǵy jáne qoǵam senim artatyn bedeldi tulǵalardyń bolmaýy da sebep. «Máselen, shymkenttik turǵyndardan «qalamyzda naǵyz maman derlik dárigerlerden kimdi bilesiz?» dep surasańyz, kópshiligi jaýap berýge qınalady. Sóıte tura Reseıdiń Malysheva, Komarovskıı syndy birqatar dárigerin atap beredi. Bul bizdegi medısınalyq jýrnalıstıkanyń artta qalǵanyn, áli de bolsa bul baǵytty kúsheıtý qajettigin bildiredi», dedi moderator Ǵalymjan Elshibaı. Osy turǵyda Ońtústik aımaqta jaryq kórip kele jatqan salalyq «Dıagnoz» gazeti bas redaktorynyń orynbasary Asylbek Dosaly óz oıyn ortaǵa saldy. Dárigerlerdiń aqparat quraldaryna belgili bir máselelege qatysty túsinikteme berip, dertke baılanysty keńes aıtýǵa ýaqyty bolmaýy da múmkin. Bul oraıda jumysty úılestirip, oqyrmannyń kókeıindegi saýalǵa jaýap izdeıtin salalyq basylym úlken ról atqarady. Osy oraıda Shyńǵys Muqan bul ózekti máseleni birlese sheshýge daıyn ekenin jetkizdi. Sondaı-aq konferensııa barysynda Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy Shymkent qalalyq fılıalynyń tóraǵasy Ýálı Qydyr, «Temirqazyq-Oı» gazetiniń bas redaktory Anar Súleeva, bloger Rústem Áshetaev sóz alyp, óz pikirlerin bildirdi.
Erkin DOSYMBAI,
jýrnalıst
Túrkistan oblysy