Kıik qorǵaýshylarmen ótken bir kún

Oral qalasynan tań ata shyq­­qanbyz. Jol talǵamaıtyn júrdek Land Cruiser yzǵytyp ke­­le­di. Biz otyrǵan kóliktiń ıesi – 33 jas­­­­ta­ǵy Dosan Darhanov «Qıs­sa­­­sýl-ánbıanyń» aqbóken jaıly­ hı­­kaıa­laryn yqylaspen aıta­­­­­­­­dy.­

– Ertegi shyǵar, – deıdi meniń orystildi basylymda isteıtin árip­tesim.

– Iá, ańyz ǵoı. Biraq kıiktiń erekshe maqulyq ekeni ras. So­naý mamont zamanynan kele jat­qany óz aldyna, adam aıtyp túsindire almaıtyn ǵajap qasıeti kóp. Bu­larda jetim laq degen bolmaıdy. Kıik tóldeıtin «qu­ralaı» kezinde shybyn-shirkeı shyqpaıdy, ıt-qustyń tábeti tyıylady. Bilesiz be, aqbóken jatyrynda jatqan laqtyń jynysyn ózgertip, qajet bolsa erkek, qajet bolsa ur­­ǵashy ete alady, – deıdi Dosan shyn kóńi­limen. 2010 jyldan beri Batys Qazaqstan oblystyq Orman sharýashylyǵy jáne janýar­lar dúnıesi aýmaqtyq ınspek­sııasynda, keıingi eki jyl «Ohot­zooprom» mekemesinde qyz­met etetin Dosannyń sózine kúmán kel­­tirý qıyn. Men qapysyz senip kelemin...

Kóbeıgen kıik

Batys Qazaqstannyń baıtaq dalasy – úıir-úıir kıiktiń úırenshikti me­keni. Bir kezderi aıaýsyz aýlaý men belgisiz indet saldarynan aq­bókenniń Oral popýlıasııasy joıy­­­lyp kete jazdaǵan. Qazir Qu­daıǵa shúkir, kıik sany kóp. Dınozavrlar dáýiriniń kýási bolǵan jezkıiktiń búginde eń kóp saqtalǵan jeri Qazaqstan bolsa, elimizdegi eń kóp jaılaǵan mekeni Edil men Jaıyq arasyndaǵy Bókeılik bolyp tur.

2019 jylǵy áýe sanaǵy Batys Qazaqstanda 217 myń bas kıik bar dep kórsetken. Bıyl pandemııaǵa baılanysty sanaq júrgizilmepti. Naqty sanyn eshkim bilmeıdi. «Edáýir kóbeıdi» deıdi osy aqbókendi kúni-túni qoryp júrgen «Ohot­zooprom» mekemesiniń mamandary. «400-600 myńǵa jetip qalǵan shyǵar» deıdi beıresmı áńgimede.

Elimizde «Kıik» keń aýqymdy tabıǵatty qorǵaý aksııasy jyl sa­ıyn ótedi. Bıyl da jeltoqsannyń alǵashqy kúnderinen bastalǵan aksııa jyl sońyna deıin jalǵaspaq. Aqbókendi qorǵaý, brakonerlikpen kúres máseleleri, tabıǵat qorǵaýshy ınspektorlardyń búgingi ahýalymen jaqyn tanysý úshin uıym­das­tyrylǵan press-týrǵa yqylaspen qosyl­ǵanbyz. Kózimizben kórdik – Qaztalov aýdany aýmaǵynda kóz jeter jerdiń bári aqbóken úıirine tolǵan eken.

Baq pa, sor ma?

Bir qyzyǵy, dál osy kıik kóbeıgen aımaqta turatyn aýyl adamdarynyń pikiri ekige jarylyp tur qazir. Aq­bókenniń shekten tys kóbeıgeni – mal ósirýge kedergi deıtinder de kóp.

– Kıiktiń kóbeıgenine qarsy emespiz, biraq biz mal ósirip otyrmyz ǵoı. Aqbóken jaıylym qaldyrmaýǵa aınaldy. О́te kóp. Erterekte kıik sanyn shektep, retimen aýlap, etin, súıegin daıyndaıtyn arnaıy mekeme boldy. Qazir she? Osy kıikti ósirgennen memleketke paıda bar ma? Jerimizde mıllıondaǵan kıik júr, odan aýdanymyzǵa bir tıyn da paıda joq. Osy máseleni oblys ákimi Ǵalı Es­qalıevke de aıttyq. Ákim «Bul res­pýblıkalyq deńgeıde sheshiletin másele» deıdi. Biz, jergilikti halyq, kıiktiń paıdasyn emes, zııanyn ǵana kórip jatyrmyz, – deıdi bizge Ájibaı aýylynyń turǵyny, «Qyzyl tý» sharýa qojalyǵynyń basshysy Dostyq Jarasov.

Degenmen bul pikirmen «kıik­shiler» – «Ohotzooprom» mekemesiniń qyz­metkerleri kelispeıdi. Kıik qor­ǵaýshylardyń Batys Qazaqstan fılıalyn basqaryp otyrǵan Arman Qo­jahmetov bir kezderi dál osy ólkede kıik sany 1 mln 200 myńǵa deıin jetkenin, jaıylym sol kezde myńǵyrǵan malǵa da, aqbókenge de jetkenin aıtady.

«Keıingi jyldary qýańshylyq saldarynan mal azyǵy tapshy ekeni ras. Biraq buǵan kıiktiń kinási joq» deıdi D.Darhanov. Onyń ústine, aqbóken kóbine úı maly jemeıtin ý­­ly shópterdi de azyq ete beredi. Kıik­tiń taǵy bir qasıeti – qys qatty, mal azyǵy tapshy bolsa, bir kúnde aýyp, jaıylym aýystyryp ketedi. Jylda osy ýaqytta Naryn qumyna mıgrasııa jasaıtyn janýardyń áli kúnge deıin qyrda júrýi – qys jaıly bolady degen belgi bolýy múmkin.

Aqbókendi aıalaý

«Kıik» aksııasy barysynda kó­zimizben kórdik – aqbókendi qorǵaý sharalary Batys Qazaqstan óńirinde jaqsy júıege túsken eken. Eńbektiń eń birinshi nátıjesi – janýarlardyń sany ósýi ǵoı. Qaztalovtan asyp, Áji­baı aýylyna burylǵan sátten bas­tap qaı jaǵymyzǵa qarasaq ta jon­dary aǵara jóńkilgen kıik úıirin kór­dik. Jáne baıqaǵanymyz – kólik qa­rasy kóringende quıyn-perin joq bolyp ketetin úrgedek emes, adam balasyn birer shaqyrym ǵana ja­qyndatyp, alańsyz jaıyla beredi eken. Bul qoryqshylardyń kúni-túni jú­rip, qorǵaǵan eńbeginiń kórinisi ekeni sózsiz. Iаǵnı janýarlardyń ty­nyshyn alǵan ańshylar azaıǵan. Brakonerlerge qazir zań da qatal.

– 2020 jyldyń basynan beri Batys Qazaqstan oblysy aýmaǵynda kıik aýlaý, derıvattaryn zańsyz saqtaý boıynsha 37 qylmystyq is tir­kelip, altaýynyń soty ótti. 8 adam qylmystyq jaýapkershilikke tar­tylyp, 2 jyldan 6 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jáne shekteý jazasyn aldy. Sot sheshimimen 62 mln 300 teńge memleket qazyna­syna qaıtaryldy. Búgingi aksııanyń da basty maqsaty – kıik janýarlaryn zańsyz aýlaý, olardyń múıizin, derıvattaryn zańsyz saqtaý jáne tasymaldaýdyń jolyn kesý. Buǵan quzyrly organdar, atap aıtqanda Orman sharýashylyǵy jáne janýar­lardy qorǵaý ınspeksııa­sy, polısııa departamenti, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń shekara qyz­meti birlesip mobıldik toptar qur­dy, – deıdi ob­­lystyq Orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlardy qorǵaý ıns­pek­sııasynyń jetekshi mamany Ar­man Izimǵalıev.

Joǵaryda ashylǵan qylmystyq oqı­ǵalar barysynda bıyl 483 kıik, 2 myńnan astam múıiz tabyl­ǵan. Qoryqshylar qazir quqyq buzý­shy­­lardy kóbine daladan emes, úı­lerinen, derıvattardy jasyrǵan jer­den ustaıdy. Jaqynda ǵana oblys aýmaǵynda zańsyz kıik aýlaý­men aınalysqan eki qylmystyq top áshkere boldy. Polısııa departa­mentiniń málimetinshe, bul toptar 2019 jyldyń qyrkúıegi men 2020 jyldyń mamyry aralyǵynda oblys aýmaǵynda zańsyz kıik aýlap, onyń múıizin ótkizýmen aınalysqan. Olardan 700 múıiz, tirkelmegen 9 atys qarýy, 328 oq-dári, ótimdiligi joǵary 7 avtokólik, 2 qarshana, 2 motosıkl, basqa da qural-jabdyqtar tárkilengen.

Aıta keteıik, 2019 jyly Mem­leket basshysynyń tapsyrmasymen Qazaqstanda brakonerlikke qarsy jaza kúsheıtilgen bolatyn. Buryn brakonerlik qylmysy dáleldengen adamnyń múlki tárkilenip, 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylsa, qazir jaza merzimi 10 jylǵa deıin artqan. Memlekettik ınspektor­lar men qoryqshyǵa qatysty ómir­ge qol suǵýshylyq jáne kúsh qol­dan­ǵany úshin 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý ne múlki tár­kilenip, ómir boıyna bas bostan­dyǵynan aıyrý kózdelgen.

Sonymen qatar memlekettik ıns­pektor men qoryqshyǵa qatysty zor­­lyq-zombylyq kórsetkeni úshin ja­ńa bap boıynsha 12 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrylýy múm­kin.

Qorǵaýshyǵa qamqorlyq

Qazaqstanda qaskóı brakoner­lerdiń qolynan qaza tapqan qo­ryq­shy Erlan Nurǵalıev pen Qa­nysh Nurtazınovtiń oqıǵasy eldi dúr silkindirip ketken edi. Bul bir jaǵynan kıik aýlaýshylardyń eshnárseden taıynbaıtyn qara­júrek­tigin kórsetse, ekinshi jaǵy­nan aqbókendi qorǵaýshy ıns­pektorlar máselesine de nazar aýdart­­ty. Baıqaǵanymyz, qazir «Ohotzooprom» mekemesiniń ıns­pektorlaryn qajetti quraldarmen jabdyqtaý kúsheıgen. Máselen, batys­qazaqstandyq fılıal quzy­rynda 10 «KamAZ», birneshe Toyota Land Cruiser, Toyota Hilux bar. Je­ńil kólikterdiń ishki salony men syrt­qy tórt tarapyna beınekamera ornatylǵan, onyń jazbasy kúni-túni toqtamaı, ortalyqqa túsip turady eken. Qoryqshylar qarýmen, brondy keýdeshemen qamtylǵan.

Biz osy jolǵy saparymyzda kıik qorǵaýshylarǵa jasalǵan qam­qor­lyqtyń taǵy bir kórinisine kýá boldyq. Bul – qanatqaqty jo­ba retinde elimizde tuńǵysh ret salyn­ǵan avtonomdy modýldik úı.

«Kıik qorǵaýshylar qosyny» dep aıtýǵa bolatyn bul keshende kúni-túni aqbókendi kúzetip, en dalada júretin ınspektorlar úshin bar jaǵdaı jasalǵan. Jatyn ból­meden bólek, kúnnen qýat alatyn elektr júıesi, avtonomdy elektr generatory, shaǵyn janarmaı stansasy, kólik jóndeý jáne shınomontaj sehy, zamanaýı monshasy, asúıi, kir jýatyn quraldary da bar. Vahtalyq ádispen kezekshilik etip, 15 kún boıy en dalada júretin ınspektorlar bul qosynda ózderi de tynyǵyp, kó­likterin de rettep alatyn jaǵdaı qaras­tyrylǵan.

– Modýldi qosyn qurylysy tolyq aıaqtalǵan joq, shamamen 80 paıyzy bitip tur. Bolashaqta bul ortalyqtyń óz qyzmetkerleri – kú­zetshiler, kólik jóndeıtin ma­mandar, operatorlar bolady. Osyn­daı tirek pýnktter elimizdiń ózge óńirlerinde de salynbaq. Dál osy jerdi tańdaǵan sebebimiz – kók­temde kıik tóldeıtin Qaraoba qonysy, kúzgi kúıek oryndary ja­qyn. Sondaı-aq aqbóken jaılaǵan Bó­keı ordasy jáne Jańaqala aýdan­daryna da barynsha tez jetýge bolady, – deıdi «Ohotzooprom» О́B» RMQK Batys Qazaqstan oblystyq fılıaly dırektorynyń mindetin atqarýshy Arman Qojahmetov.

Kıik qorǵaýshy ınspektorlarmen bir kún birge júrip, olardyń qyzmeti qanshalyq qıyn ekendigin de sezinip úlgerdik. Batys Qazaqstanda ázirge qar joq. Dalada óńmenińnen ótip keter qara sýyq jel eken. Biz, jýrnalıster, aqbóken úıirin kórgen saıyn sátti kadr túsirmek bolyp kólikten shyǵamyz. Sálden keıin dirdektep, jy­ly kólikke qaıta ty­ǵylamyz. Al osy mań dalada 15 kún boıy qar tó­senip, muz jastanyp jú­retin ıns­pek­torlardyń jumysy árıne, ońaı emes.

Bolashaqta elimizdegi aqbóken sharýashylyǵynyń jaǵdaıy qalaı bolmaq? Kıikti saqtaý maqsatynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi jalpy aýdany 343 040,1 gektarlyq «Bókeıorda» mem­­lekettik tabıǵı rezervatyn, son­daı-aq jalpy aýdany 314 504,1 ga bolatyn Ashyózek memlekettik tabıǵı qaýmalyn qurý máselesin pysyqtap jatyr eken. Sany ósip, joıylyp ketý qaýpi seıilse, aqbóken múıizin, etin óndirip, óńdeıtin arnaýly oryn­dar nege salmasqa?!

Kıiktiń bir ádeti bar – alys­tan kólik kórse, aldyn kesip ótý­ge umtylady. Keıde tipti avto­kó­­­likke soǵylyp, maıyp bolady. Ins­­pektorlardyń biri mynadaı oqı­­ǵany áńgimelep berdi: «Úlken jol­dyń boıynda aýyr júk kóligine 8 kıik soǵylǵan, ústinen tústik. Kıikter tiri, biraq mal bolýy qıyn. Adaldap baýyzdap, jaqyn aýyldaǵy turmysy tómen otbasylarǵa tara­typ bergimiz kelip edi. Biraq tájirıbeli áriptesimiz eskertti. «Bolmaıdy! Bul qylmystyq jaýapkershilikke soqtyratyn áreket bolmaq!». Amal joq, sol jerge mal dárigeri men polı­­sııa qyzmetkerin shaqyryp, akt jasatyp, ol kıikterdi jaqyn mań­daǵy mal molasyna aparyp joıýǵa týra kelgen.

Degenmen osyndaı qatań qorǵaý arqyly keıingi jyldary kıik sa­ny qazirgi kólemine jetip, ósip otyr­ǵany da ras.

«Mamyr aıynan beri Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan mem­leket­tik ýnıversıtetiniń ǵalym­darymen jumys istep jatyrmyz. Olar kıiktiń aýrýǵa shaldyǵý sebep­terin zertteıdi. Kók­temde tól­deý naýqany kezinde kıikter men laq­tardyń aǵzasyna saraptama jasa­dy. Nátıjesin kútip otyrmyz. Al­da zertteý jumystary boıynsha áriptestikti kúsheıtemiz», deıdi Ar­man Serikuly.

Qudaıdyń qudireti, bul kıik­tiń basyna talaı náýbet tap bol­ǵan. Belgisiz dertten mıllıondap qyrylyp ta qalǵan. Búginde Edil men Jaıyq arasynda josyp júr­gen úıir-úıir kıiktiń sany osydan 17 jyl buryn 3-aq myń bolyp­ty. Memlekettik qorǵaýdyń, ınspek­torlardyń tynymsyz eńbeginiń nátıjesinde baıtaq dalada bóken sany kóbeıipti. Kóz qýanady. Kıeli janýardy qorǵaýdyń saýaby tekke ketpeıtin shyǵar...

P.S. Tún ortasy bolyp qaldy. Oralǵa qaıtyp kelemiz. Tań atqaly joldy-jolsyz myń shaqyrymdaı artta qalypty. Biz sharshadyq, kózimizge uıqy tyǵylyp tur. Tek kólik júrgizýshi Dosan Darhanovtyń rasııasy əlsin-əlsin qosylyp, tapsyrma qabyldap jatyr. Uqqanymyz – ınspektor birer saǵattan keıin qaıta jolǵa shyǵýy tıis. Aqbókendi qorǵaýǵa.

Batys Qazaqstan oblysy