Adam balasy – bir-birimen qym-qýyt baılanysyp jatqan myna tutas dúnıeniń bir ǵana bólshegi. Sondyqtan osy tizbekti baılanystardyń bir jerine zaqym kelse, júrisinen jańylsa, ıa úzilse, adam aǵzasy da onyń áserinen daǵdaryp, aýyryp qalyp jatady. Sondaı qajettiliktiń biri – qalypty tirshilik etýdegi asa mańyzdy rólge ıe dárýmender toby. Olardyń árqaısysy ózine tán jumysyn atqarady, al solardyń ishindegi «kún dárýmeni» atalatyn «D» dárýmeniniń qyzmeti erekshe.
«D» dárýmeniniń bulaısha atalýynyń sebebi – onyń adam terisinde kúnniń ýltrakúlgin sáýleleriniń áserinen túziletininde. Árıne, kúndelikti ishetin taǵamdardan da bul dárýmen alynady, biraq ol kóbine jetkilikti bolmaı jatady. Ol balyq maıynda, baýyrynda, ýyldyryǵynda, jumyrtqanyń sarysynda, janýarlardyń baýyrynda, sút ónimderinde mol. Ásirese ózen, kól balyǵyna qaraǵanda, «D» dárýmeni teńiz balyǵynda kóp. Al dástúrli qazaq dastarqanynda teńiz ónimderiniń azdyǵyn eske alsaq, dárýmenniń biz úshin negizgi alynatyn kózi kún ekeni aıqyn. Alaıda elimizdiń barlyq aımaǵy birdeı shýaqty emes, alty aı qysy, salqyn kúzi men kóktemi bar sahara turǵyndarynda «D»-nyń jetispeýshiligi aıqyn sezilip jatady.
Aǵzaǵa dárýmen tıgizetin áser mol, alaıda eń bastysy kalsıı men fosfordyń ishekten bólinýin jyldamdatyp, súıek ulpasynyń myqtylyǵyna áser etetinin aıtqan jón. «D» jetispeýshiligi balalardy mesheldikke ákelse, eresekterge de tıgizetin salqyny mol. Dárýmenniń uzaq ýaqyt boıy aǵzada jetkiliksiz bolýy rak, júrek-qan tamyrlary aýrýlaryn týdyryp, sonymen qatar osteoporoz syndy túrli súıek syrqattaryn, Alsgeımer, shashyrańqy skleroz syndy aýyr keselder týdyratyny anyqtalǵan. Ásirese kishkentaı bóbekterdiń meshelge shaldyǵýy balanyń qańqasyn durys qalyptastyrmaıdy. Aıaq súıekteri dene salmaǵynyń áserinen maıysady, súıek baıaý damıdy, uıqysy qashady. Juqpaly aýrýlarmen kóp aýyrady.
Elordadaǵy Ulttyq Ana men bala ortalyǵy endokrınologteriniń bul oraıda aıtatyndary kóp. Balanyń ósip qalyptasýy barysynda dárýmen jetispeýshiliginiń der kezinde olqylyǵynyń ornyn toltyrmasa, aýyr zardaby bolady. Dáriger endokrınolog Anna Grechko: «Eger medısına tilimen aıtsaq, adamdaǵy 25 gıdroksı-holekalsıferoldyń mólsherin bilý óte mańyzdy. Bir jaqsysy, elimizde ony anyqtaý onsha kóp qıyndyq týdyrmaıdy. Aqyly qyzmet kórsete alatyn zerthanalardyń barlyǵy taldama jasaıdy. Negizi bizde qystyń uzaqtyǵyna qosa teridegi pıgmentterdiń kóptigi de dárýmenniń tapshylyǵyna ákeledi. Tabıǵatynda aq teriden góri qońyrlaý, pıgmenti kóp teriniń kún sáýlesinen dárýmen sıntezdeýi tómen keledi. Sol sebepten bizdiń turǵyndar úshin dárýmen degennen de gormon deýge keletin 25 gıdroksı-holekalsıferoldyń mólsherin bilip otyrǵany jón. О́ıtkeni aǵzadaǵy metobolızm úderisinde ol atqaratyn qyzmet óte zor. Sondyqtan biz qazir jyl mezgiline qaramastan úzdiksiz bul dárýmendi balalarǵa berip otyrý jaıynda keńes beremiz. О́ıtkeni buryn balalar kúzden bastap, jaz shyqqanǵa deıin «D» dárýmenin ishetin, alaıda ol – jańsaqtyq. Bizdiń tabıǵatqa baılanysty 9 aı qalyń kıinýimiz, bultty kúnderdiń kóptigi, onyń ústine jazda da dinı senim boıynsha jabyq kóılekpen júrý tárizdi jaǵdaılar kún sáýlesiniń ótýin tejeıdi. Munyń barlyǵy aǵzada dárýmen jetispeýshiligin týdyrady», degen oıyn aıtty.
Mamandarmen áńgime barysynda ańdaǵanymyz, bizdiń bóbekter bul dárýmendi týǵannan bastap kúndelikti alyp otyrýy tıis eken. Alǵashqy aılarda bir tamshydan, al keıin eki tamshy, odan soń úsh, al balalardyń neǵurlym tezirek ósip qalyptasatyn jasóspirim shaǵynda tórt tamshydan aǵzaǵa jetip otyrǵany jón kórinedi. Ata-ana balanyń boıyndaǵy ózgeristerdi kútpeı, bóbek tersheńdenip, basyn jastyqqa úıkelep mazasyzdanyp jylap, uıqysy qashsa, bulshyq etteri bosap, bas súıegi jumsaryp, eńbegi úlkeıe bastasa, alańdaýy tıis. Mundaı balalar mezgilinde aıaǵyna turyp júrip te kete almaıdy. Kóbine eki qolymen jer tirep otyratyndyqtan, qol jilikteri qısaıady. Júre bastaǵan kezde aıaqtary da qısaıyp ketedi. Qabyrǵalary jumsaryp, olardyń shemirshekteri jýandap, keýdesinde budyr-budyr bolyp bilinedi. Al aýrý asqynǵan kezde tós súıegi alǵa búkirlenip shyǵyp turady nemese kerisinshe ishke qaraı maıysady. Basy úlkeıip, shúıde shashy sypyrylyp, ishi «qabaqtaı» bolyp, omyrtqa jotasy búkireıip, eki ıyǵynan dem alyp, tynys alýy qıyndap ketetin kórinedi.
Ádette dárýmen tapshylyǵy – gıpovıtamınozdy medısınada «jasyryn ashtyq» dep ataıdy. Al «D» dárýmeniniń jetispeýshiligin jasyryn ashtyqtyń kókesi dese syıatyndaı. Jer júzinde onyń jetkiliksizdigine ushyraǵandardyń sany da aýqymdy, 50-60 keıde 70 paıyz dep te kórsetilip júr. Dárýmenniń tapshylyǵy kóp jaǵdaıda adamnyń ózine baıqalmaıdy. Onyń bulshyq eti álsirep ustamaı qalyp, bulshyqet, jambas, bel, aıaq súıekteriniń aýyrýy mazalaıdy, al túptep kelgende onyń mánisi – osy dárýmenniń tıisti mólsheriniń aǵzadaǵy azdyǵy.
Joǵaryda aıtylǵandaı, dárýmenniń negizgi kózi kún sáýlesi bolǵandyqtan, onyń jetispeýshiligi dalaǵa shyǵýy sırek egde tartqan kisilerde, kúndizgi ýaqyttyń kóp bóligin keńsede ótkizetin qyzmetkerlerde jáne túngi aýysymda jumys istep kúndiz uıyqtaıtyn adamdarda kóbirek bolady eken. Sondyqtan ózińizdi sol sanattardan kórseńiz, qanyńyzdy tapsyryp 25 gıdroksı-holekalsıferoldyń mólsherin bilgenińiz artyq etpeıdi.
Dárigerler ımmýndyq júıeniń qalypty jumys isteı alýy úshin «D» dárýmeniniń mańyzyna jiti mán beretinin aıtady. «D» dárýmeni jetkiliksiz bolǵanda ımmýndyq jasýshalar qandaı bir qaýipke qarsy qajetti jaýap qaıtara almaı qalady, dárýmen tapshylyǵy aǵzamyzdy ınfeksııalarǵa tózimsiz etedi», deıdi A.Grechko.
Qazir kim-kimdi de koronavırýs indeti tolǵandyrady. Ulybrıtanııalyq ǵalym-dárigerler Garet Devıs, Djoanna Baıers jáne Attıla Garamı COVID-19-dyń aýyr túrimen aýyrǵandardyń qatarynda osy dárýmen jetispeýshiligi kóptigin mysalǵa keltirse, Kantabrı ýnıversıtetiniń professory Hose Ernandes (Ispanııa): «Bizdiń zertteýlerimiz sozylmaly syrqattary bar jáne jasy kelgen adamdar úshin «D» dárýmeniniń jetimsizdigin tolyqtyryp otyrý mańyzdylyǵyn kórsetti. Sol sebepten quramynda osy dárýmen bar bıologııalyq belsendi taǵamdyq qosymshalardy koronavırýsqa shaldyqqan pasıentterge berý qajet. Bul olardyń bulshyqetteri men súıekterine, jalpy ımmýndyq júıesiniń qalybyna oń áserin tıgizetini anyq», dep jazady.
Al Reseı densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń V.Almazov atyndaǵy Ulttyq medısınalyq zertteý ortalyǵynyń bas dırektory, akademık Evgenıı Shlıahto «Biz buryn «D» dárýmenin aǵzada fosfor men kalsııdi rettep, meshel, osteoporoz tárizdi aýrýlardyń aldyn alatyn gormon esebine jatqyzdyq. Odan onyń júrek- qan tamyrlary aýrýlarymen baılanysyn anyqtadyq. Endi onyń ımmýndyq júıemen, aǵzanyń qorǵanyshtyq qyzmetimen baılanysyna kóz jetkizdik. Ol ımmýndyq júıeniń modýlıatory retinde T-jasýshalyq ımmýnıtetti oıatatyn belsendiligin kórdik. Sondyqtan COVID-19 kezinde bul dárýmen jumysy mańyzdy», degen oıyn aıtady.
Kórip otyrǵanymyzdaı, aǵzamyz úshin «D» dárýmeni qajet-aq. Onyń tipti mıdaǵy serotonındi qalypty deńgeıde ustap turýda atqaratyn qyzmeti zor. Sondyqtan ǵalymdar boıymyzdaǵy dárýmendi baqylaýda ustaýymyzǵa keńes beredi.