ONY DURYS TAŃDAÝ ÁRKIMNIŃ О́ZINE BAILANYSTY
Mektep tabaldyryǵyn attaıyn dep otyrǵan túlekter mamandyq tańdaýdan qatelespeýi kerek. О́ıtkeni, ol adamnyń bolashaǵyn aıqyndaıtyn basty shart. Dıplom alǵannan keıin jumysqa ońaı ornalasatyn mamandyq bar ma degen suraq tóńireginde bizde jaýap izdep kórdik. Qazaqstanda qazirgi ýaqytta bir adamǵa eki ekonomıst, bir zańgerden keledi eken. Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mııstrligi jarııalaǵan bos oryndarǵa konkýrs boıynsha olarǵa suranys dál qazirgi ýaqytta 4 adam ǵana. Bul jaǵynan zańgerler kóbirek suranysqa ıe, olarǵa arnalǵan bos oryn altaý. О́z rezıýmelerin tirkep jumys izdep júrgen zańgerlerdiń sany – 6865, al tirkelmeı basqa mamandyqta qyzmet jasap júrgender qanshama. Bul kórsetkishten atalmysh mamandyqtyń Qazaqstanda jetip, tipti artylyp jatqandyǵyn baıqaımyz. Alaıda osy eki “atyshýly” mamandyqqa qujat tapsyrýshylar áli kúnge kóp kórinedi. Al slesar men elektrık mamandary az bolyp tur. Ǵalamtor betteri men túrli gazetterde jarııalanǵan bos jumys oryndarynda slesar men dánekerleýshige suranys 3869 bolsa, elektrıkterge 400 bos oryn bar. Al aýyldyq jerlerge kompıýter jóndeýshiler men muǵalimder aýadaı qajet ekendigin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Tek qana Atyraý oblysynda kompıýter mamandaryna arnalǵan 30 bos oryn bar. Án sabaǵynan beretin muǵalimderge arnalǵan bos oryndar 24 bolsa, argonshilerge qajettilik 30 eken. Jáne basqa da osyndaı tehnıkalyq mamandyqtardyń memleketimizde úlken suranysqa ıe ekeni belgili bolyp tur. Al bizdiń halyq áli de balalaryn dıplomat qylǵysy keledi. Árıne, balasynyń joǵary bilimdi dıplomat bolǵany kimge unamasyn. Biraq keıin jumys taba almaı dalada seńdelip qalmasyna kim kepil.
Qazirgi kezde joǵary oqý oryndarynda 610264 tálimger oqıtyn bolsa, kásiptik lıseılerde 115 504 jas bilim alýda. Statıstıkalyq agenttiktiń derekterine súıensek, qazirgi ýaqytta kásiptik lıseıdi bitirgenderdiń 80 paıyzy jumysqa ornalasady eken. Al joǵary bilim alǵan azamattardyń óz kúshimen 48 paıyzy ǵana jumys taba alady . Olaı bolsa jumys taba almaǵan bylaıǵy qaýymdy ortalyq bazarlardan izdep kórgen jón shyǵar. Osyny anyqtaý úshin biz Astananyń ortalyq bazaryna jol tarttyq. Bul jerde arbakeshterden bastap kúzetshilerge deıin qazaqtar. Kóbisi aýyldan kóship kelip, mamandyqtary boıynsha jumys taba almaı, osynda jaldanyp jumys istep júr eken. Eń tańqalarlyǵy solardyń ishindegi satýshylar men arbakeshterdiń 40 paıyzy joǵary oqý oryndary dıplomynyń ıegerleri. Jáne teń jartysy qarjygerler men esepshiler eken. Mamandyqtary boıynsha jumys taba almaı, osyndaǵy dúńgirshekterdiń qojaıyndaryna jaldanyp jumys jasap júr. Bir máseleni sheshýge kelgende ekinshi máseleniń ushy kórinip qaldy. Iаǵnı joǵary bilimdi nemese orta bilim alǵan azamattar shetelden kelgen adamdarǵa jaldanyp jumys jasap tur. Bul jabaıy bazardyń bolashaǵy joq ekendigi jasyryn emes. Al barlyq bazar eýropalyq standartqa saı jabyq ǵımarattarǵa kóshkende bul jaqta kún kórip otyrǵan azamattar qaıda barmaq? Jastyq shaqta qara jumys jasaýǵa bolady, al káriliktiń aýyly jaqyndaǵanda ne istemek? Osy máseleler týraly olardyń ózderi ne deıdi?
“Men Kókshetaý qalasynda esepshi mamandyǵyna oqydym. О́z mamandyǵymmen jumys tappadym, óıtkeni barlyq jerler derlik jańadan bitirip kelgenderdi almaıdy. Maǵan aqsha kerek bolǵandyqtan Astana qalasyna jumys isteýge keldim. Qazirgi qojaıynymyz ázirbaıjan ultynyń ókili, Túrkııadan aıaq kıim alyp keledi, biz sony satamyz”, deıdi 24 jastaǵy Jannur esimdi qyz. Jannur sııaqty kúndelikti iship-jemine tabys tapqanyna máz bolyp júrgender munda tolyp jatyr.
Byltyrǵy jyly “Jol kartasy” baǵdarlamasynyń aıasynda mamandyqtary joq adamdardy belgili somada stıpendııa tólep, tegin memleket qarjysyna oqytqan bolatyn. Alaıda osy jerde turǵandardyń on paıyzy ǵana sol bergen múmkindikti paıdalanǵan. Onyń jartysy ǵana jumysqa ornalasqan. Memleket adamdardyń mamandyq túrlerin ıgerip, jumys isteýlerine belgili bir jaǵdaılar týǵyzyp otyr. Sol múmkindikti ýaqytynda paıdalanbaǵan halyq erteń kimge ókpeleıdi?..
Nazym ÁShIMHAN, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń 4-kýrs stýdenti.