Kórnekti memleket qaıratkeri, qarymdy qalamger Muhtar Qul-Muhammedtiń «О́shpes erlik» maqalasyn (№20,29 qańtar, 2021 jyl)oqyp shyqqannan keıin esime Konstantın Sımonovtyń «Tiriler men óliler» epopeıalyq romany tústi. Onda ásker sany, qarý-jaraq sany, túrleri, joıqyn, qyrǵyn shaıqastardyń tarıhı málimetteri qısapsyz.
22 mıllıon adamdy jer jastandyrǵan sumdyqtyń ensıklopedııasy ispettes. Degenmen, oıyma soǵys pen jeńistiń uly tarıhy jaıly oqyp-toqyǵandarymnyń arasynan Vasıl Bykovtyń shyǵarmalary úlken áser beredi. Nege? Belarýstyń osy bir ǵajaıyp jazýshysynyń soǵystaǵy uly jeńistiń qalaı kelgeni, qalaı keletini jaıynda jasaıtyn ózindik ózgeshe paıymy tańǵalarlyq. Ol jeńiske áskerdiń qalyń qoly, qaptaǵan qarý-jaraǵynan buryn adam-jaýyngerdiń jeke basynyń namysy úshin, ary úshin qurbandyqqa sanaly túrde bara alatyn eren erligi jetkizedi degendi bildiredi. Muhtar Qul-Muhammed Ybyraıym Súleımenov týraly jazǵanda, mine, sol jaryq dúnıege erligi rýhymen keletin erekshelerdi eske salady. Qalyń áskerdiń qataryndaǵy qandy shaıqastyń áńgimesi basqa. Onda kim qansha jaýdyń janyn aldy, kimnen kim asyp tústi, bilý múmkin emes. Sanap turǵan eshkim joq. Al snaıperdiń jaǵdaıy basqa.
Mergendik – ańdysqan jaý almaı qoımaıtyn jekpe-jek. Qylt etkendi qylpyp túsiretin jyldamdyq. Basqasha aıtqanda, bul týa bitetin qasıet. Dalamyzdyń «surmergen» degen ataýynyń arǵy túbinde sol jatyr. Shved saıahatshysy, geograf ári etnograf Sven Gerdın: «...Qorshaǵan tabıǵatqa qarap qazaqtar jerdi jaqsy bilip, sezine alatyn, qyraǵy kózdi ekenin aıtýǵa bolady. Árbir aǵashty, jerde jatqan árbir tasty biledi, tastar kóp ne az bolatyn jerlerdi, topyraqtyń barlyq tegis emes tustaryn baıqap, esinde ustaıdy, ondaı jerde eýropalyq adam erekshe quraldardyń kómeginsiz jol taba almaıdy. Qazaq kúnshyǵystan kóringen attyń túsin, basqa jolaýshy birdeńe kóremin dep áýre bolyp jatqanda, birden ajyratyp alady. Qazaq jolaýshyǵa kúshti bınoklmen qaraǵan kúnniń ózinde qara núkte bolyp kórinetin arbanyń ári, ne beri qozǵalyp bara jatqanyn birden biledi», dep jazǵany eske túsedi. О́zge mergenderden Ybyraıym Súleımenovtiń artyqshylyǵy, ol – álgindeı qasıetti ulttyń uly, dala perzenti. Nemistiń attan aınymaıtyn tulyp jasap qoıǵan amal-aılasyn sol qanynda bar baıqaǵyshtyǵy bolmasa ańdaı alar ma edi?!
Dalamyzda mergenderdi kózdep atatyndar nemese kezep atatyndar dep ekige bólip ataǵan. Kezep atatyndar óte jyldam bolǵan. Y.Súleımenov 289 jaýdy jaıratqanda onyń álgindeı ereksheligin baǵamdaımyz. Qybyr etkendi kózdep jatpaı, qolma-qol kezep atyp, jaıratyp salatyn bolǵan. Ol da óz dáýirlerinde ne kórmegen qazaqtyń jaý kórgende salǵan jerden sadaqtaı tartylyp shyǵa keletin saıypqyrandyq belgisi degen sóz.
Soǵysqa kirgenine nebári eki jarym aıda surmergenimiz 217 jaýdy jeke-dara jaıpaǵanda (Kalının maıdany) aıtylatyn aqıqat: Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda birde-bir snaıper mundaı nátıjege qol jetkizip kórmegen. Ataqty ásker basshylary oǵan Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn berýdi usynǵan. Úsh birdeı general qoldap jatsa da esil erge sol ataq berilmedi. Qasym Qaısenov: «Soǵysta kóp jaýynger batyr ataǵyn alyp jatty, al endi sonyń talaıy ne úshin alǵandaryn da bilmeıdi», degenin qulaǵymyzben estigenbiz.
Y.Súleımenovtiń maıdan sharlaǵan erligi elge de jetip jatty ǵoı. Ol týraly jaryqtyq Jambyl jyr, Baltabaı Adambaev dastan shyǵardy. Osy oraıda, maqalada kórsetilgen general-leıtenanttyń esteligin qaıtalaı ketkim keledi. «Mergenderdiń armııalyq mergendik jarysynda sóz sóılegen Ybyraıym Súleımenov: «Men nege Moskvany qorǵadym, meniń Qazaqstanym Moskvadan alysta. Moskva – barlyq Keńes adamdarynyń astanasy. Ol – meniń de astanam. Mine, Moskvany qorǵaýym osydan shyǵady. Men eger jaýdy toqtatpasam, qurtpasam, ol meniń Qazaqstanyma da jetýi múmkin», dep aıtqanyn jazǵan. Osyny aıtqan Y.Súleımenovke Moskva batyr ataǵyn qımady.
Muhtar Qul-Muhammed Qıyr Shyǵystyń qarly boranynda ný ormandy mekendeıtin, uzyn-sany qazaqtyń bir aýylyna da jetpeıtin nanaılardyń ójettigine beker toqtalmaǵan. Maksım Gassır degen nanaılyq mergen 237 jaýdy jaıratyp, sol úshin «Qyzyl Juldyz» ordenimen ǵana marapattalǵanyn múlde mise tutpaı, eshkimnen jasqanbaı, jaǵadan alyp, tebinip teńdik suraǵan, aqyr sońynda Vladımır Pýtınniń Jarlyǵymen ataqty Dersý Ýzalanyń inisi M.Gassırge Reseı Batyry ataǵyn bergenin jaı aıta salǵan joq. Aıtaıyn degeni – alaqandaı nanaılardyń ulttyq namysqa shapqan ójettigi. Biz kóp jaǵdaıda «Qudaı saldy, biz kóndiktiń» áýenimen júre beremiz.
Túptep kelgende, bul qan maıdanda mert bolǵan Y.Súleımenovke qajeti joq, qazaqqa kerek. Qazaqtyń rýhyna kerek, qazaqtyń tarıhyna kerek, qazaqtyń namysyna kerek, ádilettiń saltanat qurý dáýirine kelip jetkenin kórý úshin kerek. Erliktanymsyz, sonyń dáleli – erlerdiń esimderin el esinde saqtap qalýdyń múmkindigin joǵaltyp almaǵanymyz lázim.
Nesipbek DÁÝTAIULY,
jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri