Premer-Mınıstr Asqar Mamınniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda jańartylatyn energııa kózderin damytý máseleleri qaraldy. Energetıka mınıstri Nurlan Noǵaev JEK naryǵyndaǵy aǵymdaǵy jaǵdaı týraly baıandady, dep habarlaıdy Egemen.kz.
Memleket basshysy Q. Toqaev Qazaqstan halqyna joldaýynda álemdegi ózgeristerdi esere otyryp dekarbonızasııa saıasatyn iske asyrýdy tapsyrǵan bolatyn. Elektr energetıkasyndaǵy jańa tehnologııalar energııa júıesin basqarýdyń, naryqqa qatysýshylardyń ózara qarym-qatynasynyń jańa qaǵıdattaryn, sondaı-aq uzaq merzimge egjeı-tegjeıli josparlaýdy qajet etedi.
Mınıstrdiń aıtýynsha, elimizde jańartylatyn energetıkany damytý sońǵy onjyldyqta elektr energetıkasy salasyndaǵy tásilderdi qaıta qaraýdy talap etedi. Memlekettik josparlaý júıesiniń qujattarynda mynadaı naqty maqsattar qoıylǵan, atap aıtqanda: elektr energııasyn óndirýdiń jalpy kólemindegi jańartylatyn energetıkanyń úlesin 2025 jyly 6%-ǵa deıin jetkizý; 2030 jyly 10%-ǵa deıin jetkizý; 2050 jylǵa qaraı jalpy energııa tutynýdyń keminde jartysy jańartylatyn jáne balamaly energııa kózderine tıesili bolýǵa tıis.
«Qazaqstannyń «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý tujyrymdamasynda 2020 jyl jańartylatyn energetıka ındıkatoryn oryndaýdyń mejelik kezeńi boldy. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha elektr energııasyn óndirýdiń jalpy kólemindegi jańartylatyn energetıkanyń úsh paıyzdyq úlesi tolyq oryndaldy», — dedi N. Noǵaev.
Jańartylatyn energetıka salasynyń qalyptasý kezeńinde Úkimet barlyq qajetti jaǵdaılardy jasady. Úzdik halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, 2013 jyly tirkelgen tarıfter júıesi engizilip, jańartylatyn energııa kózderi elektr energııasyn biryńǵaı satyp alýshy quryldy. Elektrondyq aýksıonǵa kóshý júzege asyryldy.
Tirkelgen tarıfter tetigi jańartylatyn energetıka damýynyń bastapqy kezeńinde osy sala naryǵyn jyldam iske qosyp, jel, kún energetıkasynyń birqatar jobalaryn júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Salanyń damýyna kórsetilgen qoldaýlardyń nátıjesinde jańartylatyn energııa kólemi turaqty ósýde. Sońǵy 6 jylda jańartylatyn energetıka nysandarynyń belgilengen qýaty shamamen 10 esege ulǵaıyp, 2014 jylǵy 178 MVt-tan 2020 jyly 1635 MVt qurady.
Jıyntyq qýaty 1,5 GVt jańartylatyn energetıka jobalary úshin 2018-2020 jyldardaǵy halyqaralyq aýksıondyq saýda-sattyq elektrondyq formatta ótkizildi. Saýda-sattyqqa Qazaqstan, Qytaı, Reseı, Túrkııa, Germanııa, Fransııa, Bolgarııa, Italııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Nıderlandy, Malaızııa, Ispanııa sııaqty 12 elden 172 kompanııa qatysty.
Aýksıondyq saýda-sattyq qorytyndysy boıynsha 58 kompanııa jańartylatyn energııa kózderi elektr energııasyn biryńǵaı satyp alýshymen (Qarjy-esep aıyrysý ortalyǵymen) jıyntyq qýaty 1219 MVt-qa 15 jylǵa arnalǵan kelisimsharttarǵa qol qoıdy.
Aýksıondyq júıe «jasyl ekonomıka» qaǵıdatyna sáıkes júzege asyrylatyn jobalar baǵasynyń aıtarlyqtaı tómendeýine qol jetkizýge múmkindik berdi. Jekelegen jobalar boıynsha tarıfterdiń barynsha tómendeýi kún elektr stansııalary úshin 64%, jel elektr stansııalary úshin 30% jáne gıdro elektr stansııalary úshin 19% qurady.
Qazirgi ýaqytta respýblıkada belgilengen qýaty 1685 MVt bolatyn 116 jańartylatyn energetıka nysany jumys isteıdi, sonyń ishinde:
29 jel elektr stansııasy, qýaty – 486 MVt;
44 kún elektr stansııasy, qýaty – 962 MVt;
38 gıdro elektr stansııasy, qýaty – 229 MVt;
5 bıo elektr stansııasy, qýaty – 8 MVt.
2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha óndirilgen jasyl energııa kólemi 3,24 mlrd kVtsaǵ qurady.
О́ńirlerde jańartylatyn energııa kózderi nysandaryn ornalastyrý resýrstyq áleýetti, elektr energııasyna degen qajettilikti, Birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń aımaqtary boıynsha barynsha jol beriletin qýattardy jáne ınfraqurylymnyń ázirligin eskere otyryp júrgiziledi. Bul Qazaqstannyń birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń senimdi jumysy úshin jańartylatyn energııa qýatynyń lımıtterin saqtaýǵa múmkindik beredi. Osyǵan oraı, eń kóp joba Almaty oblysynda (32 nysan – 332 MVt), Jambyl oblysynda (15 nysan – 318 MVt) jáne Qaraǵandy oblysynda (9 nysan – 233 MVt) júzege asýda. О́ńirlerde Aqtóbe, Aqmola jáne Túrkistan oblystarynyń ákimdikteri ınvestorlarǵa úlken qoldaý kórsetýde.
Sońǵy jyldary halyqaralyq qarjy ınstıtýttarymen jáne uıymdarmen birqatar kelisimder men memorandýmdarǵa qol qoıý arqyly sektorǵa 240 mlrd teńge somasyna ınvestısııalar tartý boıynsha jumys júrgizildi.
«Jasyl» energııa sektorynda qazir álemniń 10 elinen ınvestorlar, sondaı-aq Eýropa Qaıta Qurý jáne Damý banki, Azııa Damý Banki, Azııa ınfraqurylymdyq ınvestısııalar banki, Qazaqstan Damý Banki sııaqty iri qarjy uıymdary jumys isteıtinin atap ótkim keledi. Sonymen qatar «jasyl» energııa salasyna ınvestorlar retinde Enı, Total-Iren sııaqty iri munaı kompanııalary kelip, Qazaqstanda birqatar jańartylatyn energetıka jobalaryn iske asyrdy, ári olardyń osy salany odan ári damytý jóninde naqty josparlary bar», — dedi mınıstr.
Qarjy-esep aıyrysý ortalyǵy qyzmetin bastaǵan sátten bastap jańartylatyn energetıka sektoryna shamamen 626 mlrd teńge tartyldy, al salynǵan nysandardan shamamen 81 mlrd teńge salyq tólenetin bolady. Bıyl qýaty 381 MVt bolatyn 23 jańartylatyn energetıka nysany iske qosylatyn bolady (5 GES, 5 KES, 13 JES). Jańartylatyn energetıka sektoryn odan ári damytý úshin mınıstrlik múddeli taraptarmen birlesip:
250 MVt jańartylatyn energetıka jobalaryn irikteý boıynsha aýksıondyq saýda-sattyqty ótkizý;
elektr energııasyn jınaqtaý júıeleri bar jańartylatyn energetıkany damytý;
halyq pen shaǵyn jáne orta bıznes arasynda jańartylatyn energetıkanyń bólingen generasııasy tetigin jetildirý;
iri gıdroelektr stansııalary úshin yntalandyrý tetikterin usyný;
2025 jylǵa deıin ekologııalyq taza energııa kólemin 2 esege ulǵaıtý baǵytynda jumys júrgizedi.
«Qazaqstanda energetıkany ártaraptandyrý jáne turaqty damytý maqsatynda jańartylatyn energııa kózderi naryǵyn damytý odan ári jalǵasatyn bolady. Jańartylatyn energııa kózderin damytýdyń alǵashqy satysyn sátti aıaqtaı otyryp, kelesi kezeńde osy saladaǵy múddeli taraptardy, onyń ishinde ǵalymdar men ınjenerlerdi tarta otyryp, júıelik negizde «jasyl» energetıkany serpindi damytý basty nazarda bolatynyn atap ótkim keledi», — dep túıindedi N. Noǵaev.
«KEGOC» elektr jelilerin basqarý jónindegi qazaqstandyq kompanııa» AQ basqarma tóraǵasy Baqytjan Qajıev Úkimettiń tapsyrmasy boıynsha KEGOC kompanııasy zańnama talaptaryna sáıkes JEK elektr energııasyn biryńǵaı satyp alýshy – «JEK qoldaý jónindegi esep aıyrysý-qarjy ortalyǵy» JShS (QEO) qurylǵanyn aıtty, ol 2014 jyldan bastap ózine júktelgen barlyq fýnksııalardy oryndaı otyryp, tabysty jumys istep keledi.
«О́tken ýaqyt ishinde KEGOC pen QEO úılesimdi jumysynyń arqasynda JEK qoldaý júıesi óziniń ómirsheńdigin dáleldedi. Atap aıtqanda, kompanııa usynǵan jobalaý aýksıondary 2019 jáne 2020 jylǵy aýksıondarda da óziniń tıimdiligin rastady, JEK elektr energııasynyń rekordtyq tómen baǵalary alyndy. Jalpy alǵanda, QEO jalpy belgilengen qýaty 2 835 MVt bolatyn 134 RRA shartyn jasasty, onyń ishinde: JES – 1 379 MVt; KES – 1 155 MVt; GES – 285 MVt; bıo elektr stansııalary – 16 MVt», — dedi B. Qajıev.
2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha QEO arqyly elektr energııasyn ótkizetin jumys istep turǵan JEK stansııalarynyń sany jalpy belgilengen qýaty 1 570 MVt bolatyn 72 birlikti qurady. Bul rette JEK obektileriniń elektr energııasyn óndirýiniń ósýi údemeli qarqynmen júrip jatyr. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekijaqty sharttardy eseptemegende, JEK obektileriniń tek qana QEO arqyly elektr energııasyn óndirýi 2,5 mlrd kVtsaǵ qurady, al 2025 jylǵa taman 8 mlrd kVtsaǵ astamdy quraıdy.
«JEK úlesiniń ósýi eldiń energııa júıesi jumysynyń turaqtylyǵy men senimdiligin qamtamasyz etý turǵysynan jańa talaptar qoıady. Osyǵan baılanysty, 2030 jylǵa deıingi jalpy óndiristiń 10%-yn JEK úlesine qol jetkizý boıynsha Úkimettiń qoıylǵan maqsattaryna qol jetkizý úshin Energetıka mınıstrligi KEGOC-pen birlesip Qazaqstannyń energııa júıesin jańǵyrtý boıynsha órshil mindetterdiń tutas keshenin júzege asyrýda. Bul birinshi kezekte, jańa manevrlik qýattar salý, energııa júıesin sıfrlandyrý, teńgerimdeýshi naryqty engizý, energııa jınaqtaý júıesin damytý, energııa júıesiniń jumysyn boljaý jáne modeldeý arqyly Qazaqstan BEJ-inde óndirýshi qýattar qurylymyn ártaraptandyrý bolyp otyr», — dep túsindirdi B. Qajıev.
Jańa manevrlik elektr stansııalaryn salý máseleleri 2020 jylǵy jeltoqsanda qabyldanǵan «Elektr energetıkasy týraly» Zańǵa tıisinshe túzetýler engizýdiń arqasynda óz sheshimin tabýda. Qazirgi ýaqytta Energetıka mınıstrliginiń basshylyǵy manevrlik generasııalaý obektilerin ornalastyrý josparyn daıyndaý jáne jańa gaz stansııalaryn salýǵa aýksıondar uıymdastyrý boıynsha jumystar júrgizýde. Kelesi jyly Qazaqstannyń ońtústiginde jańa manevrlik stansııalardyń qurylysy bastalady dep kútilýde, bul ýaqyt óte kele jańa JEK-terdiń qurylysyn jedeldetýge múmkindik beredi.
Bul rette, jańa manevrlik generasııany salý biraz ýaqyt alady jáne nysanaly ındıkatorlarǵa sáıkes JEK engizý qarqynyn saqtaý úshin KEGOC kompanııasy Smart Grid tujyrymdamasy aıasynda ulttyq energetıkalyq jelini sıfrlandyrý boıynsha óte mańyzdy jobany iske asyrdy.
Atalǵan jobaǵa avarııaǵa qarsy avtomatıkanyń ortalyqtandyrylǵan júıesi (AAOJ), WAMS /WACS vektorlyq ólshemderine negizdelgen basqarý júıesi, JQAR jıilik pen qýatty avtomatty retteý júıesi sııaqty birqatar mańyzdy joǵary tehnologııalyq jobalar kiredi.
Basqarma tóraǵasynyń aıtýynsha, JQAR júıesi JEK obektileriniń elektr energııasyn óndirýdegi turaqsyzdyǵyn jáne júıege qosylǵan elektr stansııalaryndaǵy rezervterdi basqarý esebinen jalpy Qazaqstan BEJ teńgerimsizdigin avtomatty túrde óteýdi qamtamasyz etedi. Aǵymdaǵy jyly JQAR quramynda 5 elektr stansııasyn tartý josparlanýda: JQAR jıyntyq rezervi 500 MVt bolatyn Ekibastuz GRES-1, Moınaq GES-i, Buqtyrma, Shúlbi, О́skemen GES-teri.
Sonymen qatar, KEGOC О́zbekstan men Qyrǵyzstannyń energııa júıelerin JQAR júıesine qosý boıynsha jumys júrgizýde. Kompanııa osy elderdiń júıelik operatorlarymen kelissózder júrgizdi, jumys toby quryldy jáne birlesken jumys parametrleri talqylanýda. О́zbekstan men Qyrǵyzstannyń manevrligi artyǵyraq ekenin eskere otyryp, mundaı ıntegrasııa bizdiń barlyq elderimiz úshin júıeli jáne ekonomıkalyq yqpaldar alýǵa múmkindik beredi, sonymen qatar óńirdiń energııaǵa táýelsizdigi men energııa qaýipsizdigin nyǵaıtady.
«Osy jyly «KEGOC» AQ elektr energııasyn jınaqtaǵyshtar boıynsha zertteýler júrgizedi. Zertteý nátıjeleri boıynsha ekonomıkalyq, tehnıkalyq jáne geografııalyq faktorlardy eskere otyryp, energııa júıesinde dıskilerdi ornalastyrýdyń ońtaıly modelin anyqtaý múmkindigi paıda bolady. Jınaqtaǵyshtardy qoldaný JEK generasııasynyń aýytqýlaryn óteýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Jınaqtaǵyshtardy qoldaný JEK generasııasynyń aýytqýlaryn óteýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi, qýat teńgeriminde, ásirese keshki júkteme maksımýmy saǵattarynda qosymsha retteý qýatyn qamtamasyz etedi», — dedi B. Qajıev.
Sonymen qatar, «KEGOC» AQ JEK ıntegrasııasyn modeldeý boıynsha birqatar zertteýler júrgizdi. Modelge salynýy josparlanǵan JEK-ti qosa otyryp, Power Factory baǵdarlamalyq kesheninde Qazaqstan BEJ-niń matematıkalyq modeli quryldy, bul JEK-tiń jelilerdiń ótkizý qabiletine yqpal etýin zertteýge múmkindik berdi.
PLEXOS baǵdarlamalyq kesheninde energııa júıesiniń manevrlik rezervterdegi qajettilikteriniń úlgisi jasalǵan, sonymen qatar JEK obektilerin ıntegrasııalaýdyń eń jaqsy áleýeti men tehnıkalyq múmkindigi turǵysynan JEK-ti ornalastyrý úshin neǵurlym tıimdi alańdar alynǵan.
Kompanııa JEK obektileriniń generasııasyn boljaý júıesiniń múmkindikterin zertteýde. Qoldanystaǵy JEK obektilerin tarta otyryp, boljaý sapasyn arttyrý jónindegi pılottyq joba aıaqtalý satysynda. JEK obektileriniń óndirilýin boljaýdy keńinen engizý JEK obektileriniń josparly aýytqýlaryn tómendetýi, táýliktik kestelerdi neǵurlym dál josparlaýdy qamtamasyz etýi, qýat teńgerimin barynsha azaıtýy múmkin.
Jalpy alǵanda, KEGOC tarapynan Qazaqstannyń energııa júıesindegi JEK úlesin arttyrý jáne nysanaly ındıkatorlarǵa qol jetkizý maqsatynda Ulttyq elektr torabyn jańǵyrtý boıynsha turaqty jáne júıeli jumys júrgizilýde.
Úkimet otyrysynda sóılegen sózinde Jambyl oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev óńirde Memleket basshysynyń tapsyrmalaryna jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamaǵa sáıkes jańartylatyn energııa kózderin damytý boıynsha jumystar josparly túrde júzege asyrylyp jatqanyn atap ótti.
Ákim atap ótkendeı, Jambyl oblysy — respýblıkada jańartylatyn energııa kózderin paıdalaný boıynsha jetekshi orynǵa ıe óńirlerdiń biri.
Búginde oblys boıynsha 16 jańartylatyn energııa kózderi jumys isteıdi. Onyń 5-ýi — sý elektr stansııasy, 6-ýy jel jáne 5-ýi kún elektr stansııalary. О́tken jyly olardyń elektr energııasyn óndirýi 318 MVt qurady, bul respýblıkalyq kórsetkishtiń shamamen 20% quraıdy.
Jalpy, 2020 jyly oblysta 2,5 mlrd kVt elektr energııasy óndirildi, onyń ishinde 24% jańartylatyn energııa kózderi arqyly óndiriledi. 2019 jylmen salystyrǵanda 2020 jyly jańartylatyn kózderden elektr energııasyn óndirý ósimi 47% qurady. Tartylǵan ınvestısııa somasy 60 mlrd teńgeni qurady.
Qazirgi ýaqytta oblysta jalpy qýattylyǵy 96 MVt bolatyn 4 joba iske asyrylýda: 2 jel stansııasy men 2 sý elektr stansııasynyń jobasy. Aǵymdaǵy jyly eki joba paıdalanýǵa beriledi. Qalǵan ekeýin 2022 jyly aıaqtaý josparlanǵan. Nátıjesinde 2022 jyly oblysta jańartylatyn energııa kózderi óndiretin elektr energııasy 415 MVt quraıtyn bolady.
Bolashaqta 2025 jylǵa deıin qosymsha 218 MVt elektr energııasyn beretin elektr stansııalary qurylysynyń taǵy 4 jobasyn iske asyrý josparlanyp otyr. Tartylatyn ınvestısııa somasy 96 mlrd teńge kóleminde boljanyp otyr. Sonymen qatar, bul 845 jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi.
«Aldaǵy bes jylda jańartylatyn energııa kózderinen elektr energııasyn óndirýdi 633 MVt-qa deıin jetkizý josparlanýda. Iаǵnı, jańartylatyn energııa kózderinen óndiriletin elektr energııasynyń úlesin 45-50%-ǵa deıin jetkizý qajet. Bul jumys baqylaýǵa alynǵan», — dep túıindedi B. Saparbaev.
О́z kezeginde Qaraǵandy oblysynyń ákimi Jeńis Qasymbek ótken jyldardyń qorytyndysy boıynsha Qaraǵandy oblysynda jıyntyq qýaty 200 MVt bolatyn 4 kún elektr stansııasy iske qosylǵanyn aıtty.
Olar:
Saran qalasyndaǵy qýaty 100 MVt bolatyn kún elektr stansııasy, ınvestor — «Solarnet GmbH/Goldbek Solar» nemis kompanııasy. Jobanyń quny — 52 mlrd teńge;
Aqtoǵaı aýdany Gúlshat kentindegi qýaty 40 MVt bolatyn kún elektr stansııasy, ınvestor — «KPM-Delta». Jobanyń quny — 17 mlrd teńge;
Shet aýdanynyń Aqadyr kentindegi qýaty 50 MVt bolatyn kún elektr stansııasy, ınvestor – «KazSolar 50» JShS. Jobanyń quny – 24 mlrd teńge;
Jezqazǵan qalasyndaǵy Keńgir kentindegi qýaty 10 MVt bolatyn kún elektr stansııasy. Tapsyrys berýshi – «KAZ GREEN ENERGY» kásiporny.
Ákimniń aıtýynsha, budan basqa oblysta eki bıogaz stansııasy jumys isteıdi: Buqar jyraý aýdanyndaǵy qýaty 0,3 MVt bolatyn «Volynskıı» kesheni; Abaı aýdany Qurma aýylyndaǵy qýaty 1,07 MVt bolatyn bıogaz qurylǵysy.
Sondaı-aq, oblysta Yntymaq sý qoımasynda shaǵyn sý elektr stansııasy jumys isteıdi. Oblys boıynsha jańartylatyn jáne balamaly energetıkanyń jalpy qýaty búgingi kúni 223 MVt quraıdy.
Oblys basshysy atap ótkendeı, 2019 jáne 2020 jyldardy salystyrý elektr energııasyn óndirýdiń aıtarlyqtaı, 77%-ǵa óskenin kórsetti. О́tken úsh jylda iske asyrylǵan jobalar boıynsha ınvestısııalardyń jalpy kólemi shamamen 102 mlrd teńgeni qurady.
Bolashaqqa arnalǵan jobalar boıynsha búgingi kúni oblys ákimdigi «KAZ GREEN ENERGY» kásipornymen birlesip, Balqash qalasynyń Qońyrat shaǵyn aýdanyna jaqyn jerde qýaty 100 MVt bolatyn kún elektr stansııasyn salýdyń taǵy bir jobasyn iske asyrýda. Birinshi kezeńdi 2021 jyldyń tamyz aıynyń sońynda iske qosý josparlanǵan, 2 kezeń 2021 jyldyń jeltoqsan aıynda iske qosylady. Jobanyń jalpy quny 39 mlrd teńgeni quraıdy.
Budan basqa, Saran qalasynda Chehııa ınvestorlary belgilengen qýaty 100 MVt jáne odan joǵary bolatyn jınaqtaýyshtary bar gıbrıdti kún elektr stansııasy túrindegi túbegeıli jańa jańartylatyn energetıka obektisin salýdy josparlaýda.
Búgingi kúni osy obektiniń qurylysyna jer ýchaskesin rezervteý júzege asyrylyp jatyr. Bıyl jyl sońyna deıin jobany iske asyrýdy bastaý josparlanyp otyr.