ALǴAShQY TOQSAN ASÝLARY

Qazaqstan ekonomıkasynyń serpindi damý arnasyna qaıta túskendigin baıqatty Búginde álemniń dýaly aýyz sarapshy­lary, tipti ekonomıkadan azdaǵan habary bar jalpy jurtshylyǵy Qazaqstannyń álemdik qarjy-ekonomıkalyq daǵdary­sy­na qarsy qabyldaǵan is-sharalaryna erek­she joǵary baǵa berýde. Shyn máninde jahandy turalatqan daǵdarystan Qazaq­stan basqa eldermen salystyrǵanda, esh­bir kúızelissiz shyqqanyn ýaqyttyń ózi dáleldep berdi. Memleket basshysynyń kóregendikpen der kezinde qabyldaǵan bir­lesken is-qımyl baǵ­dar­lamasynyń arqa­syn­­da elimiz daǵdarys qıyndyqtaryn je­ńip qana qoımaı, ekonomı­ka­lyq sala­lar­dyń bar­ly­ǵynda derlik turaq­ty­lyq pen ósimge qol jetkizdi. Daǵdarystyń eń aýyr kezeńi bolyp esepteletin 2009 jyly qol jetkizgen osyndaı ilgerileýshilik elimizdi daǵ­darystan keıingi 2010 jyly damýdyń jańa asýlaryna alyp shyǵatyn berik tu­ǵyr qalady. Qazaqstan bıylǵy jyly daǵ­darystan keıingi ke­zeń­de ekonomıkalyq qaıta órleýdiń álemdik jańa úlgisin kór­se­tetin syńaıly. Oǵan aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy toqsanynyń qorytyndysy boı­ynsha elimizdiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damý úrdisinde jetken tabystary dálel bolmaq. 2010 jyldyń alǵashqy úsh aıynyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkanyń barlyq negizgi salalarynda ótken jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda aıtar­lyq­taı ósim baıqalady. Máselen, birinshi toqsanda 2009 jyldyń birinshi toqsa­nyn­daǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda óner­kásip 11,5 paıyz, aýyl sharýashylyǵy – 2,4, saýda – 11,5, kólik – 5,2, baıla­nys 4,5 paıyz ósimge qol jetkizgen. Eko­nomıkanyń barlyq salasyna salqynyn tıgizgen álemdik qarjy daǵdarysynan keıin bulaısha kóterilý úrdisi basqa eshbir eldiń damý tájirıbesinde oryn alǵan joq. Mine, osy jaılar keshegi kúni Pre­mer-Mınıstr Kárim Másimovtiń tór­aǵa­lyǵymen ótken Úkimet otyrysynda sóz bol­dy. Úkimet otyrysy ústimizdegi jyl­dyń birinshi toqsanynyń qorytyndy­la­ryn arnaıy qarady. Onda atalǵan másele boıynsha negizgi baıandamany jasaǵan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Janar Aıtjanova­nyń aıtýy boıynsha ekonomıkanyń ne­gi­zin quraıtyn alty salanyń, atap aıt­qanda, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, saýda, baılanys, kólik jáne qurylys sala­­larynyń ishki jalpy óniminiń kóle­mi­ne sáıkes tutas ekonomıkanyń ósý ın­dı­katory anyqtalǵan. Osy boıynsha bi­rinshi toqsannyń qorytyndysy shyǵary­lyp otyr. Ol elimizdiń ishki jalpy óni­mi­niń naqty ósimi 6,5 paıyz shamasynda qalyptasqandyǵyn kórsetedi. Bul daǵ­darys kezeńi bastalǵannan beri otandyq ekonomıkanyń qaıtadan serpilisti damý arnasyna túskendigin bildiredi. Endi atalǵan salalardyń jaǵdaıyna qysqasha toqtalatyn bolsaq, eń birinshi ekonomıkanyń ózegin quraıtyn ónerkásip salasyndaǵy damýdyń, byltyrǵy jyldyń birinshi toqsanymen salystyrǵanda 11,5 paıyzǵa óskendigin aı­ta­myz. Sonyń ishinde óń­deý ónerkásibiniń qar­qyn­dy ekendigi baıqa­lyp otyr. Bul saladaǵy ósim kórsetkishi 18,7 paıyzdy qurady. Sonyń ishinde máshıne jasaý óndirisiniń kólemi 1,8 ese, hımııa ónerkásibiniń kóle­mi 1,5 ese, munaıdy qaıta óńdeý óndirisi 25 paıyzǵa, metallýrgııa ónerkásibiniń kólemi 10,5 paıyzǵa ósken. О́nerkásiptiń taǵy bir úlken salasy taý-ken óndirisinde ósim kólemi 7,8 paıyz­dy qurady. Sonyń ishinde temir rýdasyn óndirý 27,6 paıyzǵa, shıki munaı óndirisi 8,4 paıyzǵa, tabıǵı gaz ón­dirý 8,2 paıyzǵa artty. Janar Aıtjanova qurylys salasy men ne­gizgi kapıtalǵa jasala­tyn ınvestı­sııa­larǵa da jeke toqtala ketti. Bul jerde atap kórsetetin jáıt, jóndeý jumys­ta­ryn júrgizetin kompa­nııa­lar qyzmetiniń kó­le­mi byltyrǵy jyldyń bi­rinshi toqsa­nymen sa­lystyrǵanda 1,5 ese ul­ǵaıǵan. Birinshi toqsanda 1,4 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıda­la­nýǵa berilgen. Al negizgi kapıtalǵa salynǵan ın­ves­tısııalar kólemi az­dap tómendegenine qara­mas­tan, naýryz aıyn­daǵy kórsetkish aqpan aıyna qaraǵanda 50,5 paıyzǵa ulǵaıýy kóńilge úmit sezimin uıalatady. Munda ekono­mı­ka­ǵa kelgen ın­vestısııalardyń basym kó­lemin kásiporyn­dar­dyń jeke qarajat­ta­ry quraǵandyǵyn aıtýymyz kerek. Iаǵnı otandyq ekonomıka ózin-ózi qar­jylan­dyrý arqyly da­mýǵa aınalǵan. Saýda salasy da jaq­sy damý kórset­kish­te­rin kórsetken. My­sa­ly, birinshi toqsanda ishki saýdadaǵy taýar aı­na­ly­mynyń kólemi 10,5 paıyzǵa ósken. Buǵan dú­kenderdegi saýda aına­ly­mynyń 13,8 paıyzǵa ósýi jáne jeke kásipkerlerdiń saýda aı­na­lymy 60 paıyzǵa ósýi oń yqpal etken. Iаǵnı, elimizdiń saýdasy ishteı qaınaý ústinde. Birinshi toqsanda júk tasymaldaý kó­lemi byltyrǵy jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 13,3 paıyz ulǵaıyp otyr. Sondaı-aq poshta jáne kýrerlik qyzmet 5 paıyzǵa, baılanys qyzmetteri 4,5 paıyzǵa ósken. Toqsan qorytyndysy boıynsha saýda salasynda oń saldo qalyptasýda. Alǵash­qy eki aıdyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 5,4 mıllıard AQSh dollaryn qurady. Buǵan Qazaqstan taýarlary eksportynyń 60 paıyzǵa ósýi qolaıly áser etti. Al shetten keletin taýarlar ımporty 17,7 paıyzǵa qysqara túsken. Atalǵan jumystardyń barlyǵy elimizdiń áleýmettik turǵydan damýyna da ıgi yqpalyn tıgizdi. Halyqtyń jan basy­na shaqqandaǵy taza tabysynyń ortasha kórsetkishi 5 paıyzǵa artty. Ortasha aı­lyq jalaqynyń kólemi 66,4 myń teń­geni qurady. Ústimizdegi jyldyń 1 qańtarynan bastap zeınetaqy men áleýmettik tólem­derdiń ósýi kórinis berip otyr. Al ústimiz­degi jyldyń 1 sáýirinen bastap Elbasy­nyń tapsyrmasymen bıýd­jettik sala qyzmet­ker­leriniń jalaqysy taǵy 25 paıyzǵa artqan­dyǵy belgili. Úkimet otyrysynda ekinshi bolyp baıandama jasaǵan Qarjy mı­nıstri Bolat Jámishev birinshi toqsanda res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń kirisi 981 mıllıard teń­geni, al shyǵysy 1 trıl­lıon 400 mıllıon teń­geni quraǵandyǵyn aıt­ty. Ekinshi toqsanda Keden odaǵyna qatysty normatıvtik-quqyqtyq baza tolyq qalyptasýy tıis. Qazynaǵa kiris kóleminiń barysy sol kezde neǵurlym aıqy­ny­raq bola túsedi. Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Ise­keshev birinshi toqsanda barlyq oblystar boıynsha ishki jalpy ónim kólemi men ındýstrııalandyrý jo­balaryn júzege asyrýda oń kórsetkish­terge qol jetkizgen­digin aıtty. Ásirese, Qostanaı, Pavlodar, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan oblystaryn­da damý qarqyny joǵary bolyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aqyl­bek Kúrishbaev osy salanyń birinshi toq­sandaǵy damýy 2,4 paıyzdy quraǵan­dyǵyn atap kórsetti. Sonyń ishinde mal basynyń ósimi 2,8 paıyz bolsa, qus sany 11,4 paıyzǵa artqan. Qaıta óńdeý sala­synyń jaqsy qarqynmen damı basta­ǵandyǵy belgili bol­dy. Onda ósim kó­le­mi 11 paıyzdy qurady. Sondaı-aq elimizdiń ońtústigi men ońtústik-shyǵys óńirlerinde kók­tem­gi egis qyzý qar­qyn­men júrgizilý ústinde. Sala boıynsha ónim­der­di ártaraptandyrý isine basa kóńil bólinýde. Sonyń ishinde bıdaı sapasyn arttyrýdyń sharalary belgilengen. “Samuryq-Qazyna” qorynyń basshy­sy Qaı­rat Kelimbetovtiń aıtýynsha, osy qorǵa tapsyrylǵan jobalar men jumys­tarda damý­dyń oń qarqyny jaqsy baı­qa­lyp otyr. Qazirgi kúni Almatydaǵy Shy­mbulaq keshenin nyǵaıtý, Qyzylor­dadan gaz-týrbına zaýytyn salý sekildi úlken jobalar júzege asýda. Shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa 18 mıllıard teńge­niń qarjysy bólinip, ekinshi deńgeıdegi bank­terge ornalastyryldy. 21 myń adam­ǵa jumys beretin 108 joba júzege asyry­lýda. Qazaqstandyq úleske úlken kóńil bólinip otyr. Qordyń barlyq tapsyrys­taryndaǵy onyń úlesi 62 paıyzdy qu­rady. Sonymen qatar, Qaırat Kelimbetov basqarý tizgini qorǵa tapsyrylǵan ekinshi deńgeıdegi bankterdiń syrtqy qaryzdary edáýir mólsherde azaıa tús­kendigin málim etti. Máselen, “TuranÁlem­bank­tiń” syrtqy qaryzy 11,5 mıllıard dollardan 4,4 mıllıard dollarǵa deıin, “Alıans­banktiń” syrtqy qaryzdary 4,5 mıllıard dollardan 1,16 dollarǵa deıin tómen­de­gen­digin jetkizdi. Endi “Temirbanktiń” qa­ryz­daryn qaıta qury­lym­daý jumystary júzege asýda. Ol aıaqtalǵanda onyń qaryz­dary 770 mıllıon dollardan 61 mıllıon dollarǵa deıin tómendeıtin bolady. “QazAgro” holdınginiń basshysy Asyl­jan Mamytbekov osy holdıng Elba­sy­nyń tapsyrmasy negizinde 250 mıl­lıard teńgeniń jumystaryn júzege asyrý ústinde ekendigin aıtty. Sonyń ishinde 57,7 mıllıard teńge turatyn 55 joba qar­jy­landyrylsa, ústimizdegi jyldyń jar­ty­jyldyǵynda osynyń 15-i paıdalanýǵa berilýge tıis. Sonymen saıyp kelgende aıtarymyz, Úkimet otyrysynda qaralǵan birinshi jartyjyldyqtyń qorytyndysy boıyn­sha otandyq ekonomıkanyń jan-jaqty ósý jaǵdaıynda ekendigi jaqsy baıqalyp otyr. Bul toqsandy ekonomıkany daǵda­rys­tan keıingi qaıta qalpyna kelýiniń bet­burysty sáti dep aıtsaq ta bola­tyndaı. Otyrysty qorytyndylaǵan Úkimet bas­shysy Kárim Másimov bul toqsan qo­ry­tyn­dysy Memleket basshysy Nursul­tan Nazar­baev­tyń aldaǵyny kúni buryn oılastyrǵan saıa­satynyń jemisi ekendigin atap kórsetti. Bizde daǵdarysty kezeńdegi arpalysty shaqtar­dyń ózinde daǵdarystan keıingi kezeńge qajetti sharalardyń barlyǵy oılastyrylǵandyǵyn aıtyp ótti. “Endi bizge osy qarqyndy báseńsitpeý ke­rek. Barlyq baǵyttar boıynsha qar­qyn­dy saq­taı otyryp, alǵa basýymyz kerek”, degen Pre­mer-Mınıstr endigi ke­zek­te densaýlyq saqtaý men bilim berý salalaryndaǵy baǵdarlamalardy ázirlep, iske qosý qajettigin, osy másele boıynsha jobany ázirleý senip tapsyrylǵan mı­nıstrlikterdiń oblys ákimderimen birlese otyryp, bul baǵdarlamalardy jergilikti jerlerde keń kólemdi talqylaýy qajet­tigin aıtty. Sonymen qatar, Úkimettiń kelesi selektorlyq keńesi halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary men “Jol kartasy­nyń” júzege asýyn qaraıtyn bolady. Úkimet basshysy osy máselelerge tyńǵy­lyqty ázirlenýdi tapsyrdy. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń Úkimettiń aldyna bul jahandyq daǵda­rys­tan abyroımen shyǵyp qana qoımaı, eli­mizdi taıaý bolashaqta serpindi damý bas­pal­daqtaryna kóteretin alǵysharttar ja­saý mindetin qoıǵandyǵy belgili. Ústi­mizdegi jyldyń I toqsanyndaǵy otandyq ekonomıkanyń damý serpininen Memleket basshysynyń ýaqyt tynysyn qalt jibermeı, tap basatyn tamasha qasıeti taǵy bir kórinis berdi. Daǵdarystan keıin­gi birinshi jyldyń alǵashqy toqsanynyń qorytyndylarynyń ózi-aq “Daǵdaryspen kúres strategııasynyń”, “Jol kartasy­nyń”, “100 mektep, 100 aýrýhana” baǵdar­lamalarynyń naqty jemisin kórsete bastady. Ekonomıkanyń ónerkásip, qaıta óńdeý, aýyl sharýashylyǵy, kólik sala­lary sııaqty negizgi baǵyttarynyń jyl basynyń ózinde mejeli bıikterden kórinýi Elbasynyń bastamasymen ótken kezeńde el ekonomıkasyn jedel de batyl turaqtandyrý­dyń jemisi ekeni daýsyz. Jaqynda Elbasynyń Jarlyǵymen 2010-2014 jyldardaǵy údemeli ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý jónindegi memlekettik baǵdarlama bekitilgen bola­tyn. Kúni keshe el Úkimeti osy baǵdar­la­ma­ny is júzine asyrýdyń naqty shara­la­ryn belgiledi. Naq osy sharalar sheń­be­rinde jasalǵan “Indýstrııalandyrý kar­ta­syna” jalpy quny 7,4 trıllıon teńgeni qu­raıtyn 240 iri joba engizildi. Bul – el eko­nomıkasynyń serpindi damýyna jańa qarqyn berip, júz myńdaǵan adamdy turaqty jumyspen qamtamasyz etedi degen sóz. Bul – jańa ekonomıkalyq órleý jo­lyndaǵy Qazaqstanǵa jańa múmkindikter ashady degen sóz. Suńǵat ÁLIPBAI, Jylqybaı JAǴYPARULY.